دۇنيە جاراتىلعالى بەرى ادام بالاسىنىڭ كورمەگەن قۇقايى جوق. بەيبىت كەزەڭنەن گورى ۇزاق جىلدارعا سوزىلعان سوعىستىڭ زاردابى كوبىرەك. زامان وزگەرگەنمەن, ۋاقىت بەدەرى ءتۇرلى جاڭالىقتارعا يەك ارتىپ, الۋان-الۋان تەحنولوگيانى ويلاپ تاپقانىمەن, ادامزات استامشىل پيعىلدان ارىلا الماي كەلەدى.
تورتكۇل دۇنيەدەگى ساياسات اتاۋلى بۇگىندە قىرىق قۇبىلىپ تۇر. داۋلەتى تاسىپ, كوشتەن وزعان مەملەكەتتەر ءبىر-بىرىمەن قىرىق پىشاق بولىپ, ارقايسىسى جاھانعا جارلىق ايتاتىن جالعىز بيلەۋشى بولعىسى بار. دامىعان ەلدەر ءوز ىڭعايىنداعى سەركە مەملەكەتتىڭ ماڭايىنا توپتاسىپ, قارسىلاس جاقتىڭ ساعىن سىندىرىپ, ورايى كەلسە بولشەكتەۋگە بەيىم. «بولشەكتە دە بيلەي بەر» امالىنا ساياتىنداي. ال دامۋشى ەلدەر الەم كارتاسىنداعى الىپتاردىڭ قايسىسىنىڭ كوڭىلىن تاۋىپ, قايسىسىمەن جۇلدىزى جاراساتىنىن باعامداپ, سوعان سايكەس ساياساتىن ءتۇزىپ, اۋرە-سارساڭعا ءتۇسىپ جاتقانى. ءبىزدىڭ قازاقستان دا سوڭعىلاردىڭ ساناتىندا.
بايلىق تا – كوزدىڭ قۇرتى. «كۇلشەلى بالا سۇيمەككە جاقسى» بولعانىمەن, سول بالانىڭ قولىنداعى كۇلشەنى تاتىمسىز باعاعا بۇلداعىسى كەلەتىندەر دە از ەمەس. ءتىپتى قوردالى قازىناعا قول جەتكىزۋ ءۇشىن نەشە ءتۇرلى امال-ايلا قولدانىپ, ەلدىڭ ىشىنە ىرىتكى سالىپ, ارانداتۋشىلاردى پايدالانىپ لاڭ سالۋدان تايىنبايتىندار دا كەزدەسەدى. قىمبات قازىناعا تولى دۇنيە جۇزىندە توعىزىنشى تەرريتوريانى يەمدەنگەن, حالقىنىڭ سانى جاعىنان 61-ورىنداعى قازاقستاننىڭ «كۇلشەلى» بولعانى – باعى ما, سورى ما قازىر باعامداۋ قيىن بولىپ تۇر. سول سەبەپتى قادىر اقىن ايتپاقشى, «كوپ حالىق جوعالمايدى كوپتىگىمەن, مىقتى بولماي بولمايدى ال بىزدەرگە».
ارانداتۋ دەمەكشى, بۇگىندە بۇرىنعىداي «اتتانداپ» سوعىس اشاتىن كەزەڭ الدەقاشان كەلمەسكە كەتكەن. سىرتقى ىقپالدى كۇشتەر قازاق كۇرەسىندەگىدەي «ىشتەن شالۋعا» تىرىسادى. بيلىككە كوڭىلى تولماي جۇرگەن, ءوزىنىڭ بولار-بولماس قابىلەتىنىڭ ورىستەۋىنە كەدەرگى بيلىك قانا دەپ پايىمدايتىن اعايىن وسىلايشا «ىشتەن شالۋشىلاردىڭ» قاتارىن ەسەلەيدى. وزدەرىنىڭ قازىرگى كۇندەرىن كۇن ەمەس دەپ ەسەپتەيتىندەر, ەل تاۋەلسىزدىگىنەن گورى جەكە باستىڭ قامىن كۇيتتەيتىندەر ءاپ-ساتتە بيلىكتىڭ قارسىلاسى بولىپ شىعا كەلەدى. وسى تۇستا ءابىش كەكىلباەۆتىڭ «ەلەڭ الاڭىنداعى» مىنا ءبىر شتريح ويعا ورالىپ وتىرعانى. « ۇلى روسسياعا تەك مىنانداي باي ولكە عانا ەمەس, ءتىل العىش ارزان قىزمەتشى دە اسا قاجەت. ورىس تاربيەسىن كورسە, وزدەرىنەن وپ-وڭدى قىزمەتشىلەر شىعاتىن تۇرلەرى بار سياقتى». بۇل سەناتتىڭ وبەر-سەكرەتارى يۆان كيريلوۆتىڭ ويى. قۇددى وسىدان اۋمايتىن كورىنىس قازىر دە بار. «وپ-وڭدى قىزمەتشىلەر» تۋعان ەلىنىڭ كەم-قۇتىعىن, كەمشىلىگىن تەرمەلەپ, الىپ مەملەكەتتەرمەن اراداعى بايلانىس ورناتۋداعى ۇستانىمنىڭ «السىزدىگى» توڭىرەگىندە گوي-گويىن مازداتىپ, بيلىك پەن قاراپايىم حالىق اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى ۋشىقتىرۋعا جانتالاسىپ باعادى.
تەحنولوگيا جاڭارعانمەن, ادام بالاسىنىڭ پەيىلى سول ءباز-باياعى قالپىندا قالدى دەدىك عوي. «ىشتەن شالۋشىلار» دا زامانا قۇرالىن ءوز پيعىلىنا, جەكە ماقسات-مۇرات جولىنا قاراي ىڭعايلايدى. ينتەرنەت, الەۋمەتتىك جەلى ارقىلى قالىڭ بۇقارانىڭ باسىن اينالدىرىپ, ءوز ماقساتىنا جەتۋ جولىنداعى اقپاراتتى وڭدى-سولدى بۇرقىراتا تۇسەدى. الەۋمەتتىك جاعدايعا كوڭىلى تولماي, كوكىرەگىن كىرەۋكە شالعان كەيبىر ادامدار «وپ-وڭدى قىزمەتشىلەردىڭ» دەگەنىنە دەن قويىپ, «شىنىندا دا وسىلاي ەمەس پە ەكەن؟» دەگەن ءدۇدامال ويدىڭ جەتەگىنە بەرىلەدى وسىدان كەيىن.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «قازىر – عالامتور ءداۋىرى. ونداعى بەي-بەرەكەت اقپارات تاسقىنى ۇرپاقتىڭ ساناسىن ۋلاپ جاتىر. ءبىر ساتتىك تانىمالدىقتى كوكسەيتىن تامىرسىز يدەيالار جاپپاي بەلەڭ الۋدا. بۇل – اسا قاتەرلى قۇبىلىس» دەيتىنى دە سوندىقتان. ويتكەنى عالامتورعا بايلانعان جۇرت كەيدە الەۋمەتتىك جەلىدە جاريالانعان دۇنيەنىڭ استارىنا ۇڭىلمەي, بارلىعىن اقيقاتتىڭ اۋىلىنا جاقىن اقپارات دەپ قابىلدايتىنى بار. «وپ-وڭدى قىزمەتشىلەردىڭ» تۇپكى ويىنىڭ بۇلدىرگى ەكەنىن قايدان ءبىلسىن؟! «ايقايلاپ ايتقاننىڭ ءبارى اقيقات ەمەس» دەپ جازۋشى اسقار سۇلەيمەنوۆ ايتقانداي, الەۋمەتتىك جەلىدە جازىلعانداردىڭ بارلىعىن اقيقات دەپ كىم ايتادى؟!
قوعامدا بولىپ جاتقان كۇندەلىكتى قارىم-قاتىناستان تۇيگەن تۇجىرىم ەدى بۇل. 2005 جىلى جازىلعان «سوڭعى مۇمكىندىك» اتتى ماقالامىزدا ءسوزدىڭ ءبىر ورايىن تومەندەگىشە قايىرعان جايىمىز بار ەكەن. «امال جوق, كوپۆەكتورلى ساياساتقا جۇگىنۋگە تۋرا كەلەدى. بۇل دا قايسىبىر ايى وڭىنان تۋىپ تۇرعان ءادىس دەيسىڭ, ايتەۋىر ەل ىرگەسىن بەكىتىپ, تاۋەلسىزدىگىن نىقتاپ العانشا جۇگىنەتىن, الايدا ازىرگە باسقا بالاماسى جوق ءادىس قوي. ايتپەسە, بىرەۋىنىڭ كوڭىلىندەگىسىن تابامىن دەپ ءجۇرىپ, ەكىنشىسىنىڭ قاھارى مەن كارىنە ۇشىراۋى ابدەن ىقتيمال. سەمسەردىڭ قىلپىپ تۇرعان جۇزىندەي اۋىتقىمالى الەمدە سىندارلى ساياسي كورەگەندىلىك پەن تىلدىڭ بەرىكتىگىنىڭ قاجەت ەكەندىگى تاعى ويعا ورالادى. تىل دەگەنىمىز – ەلدىڭ ىشكى ىنتىماعى, ءوزارا تاتۋلىعى. باسقالاي ايتقاندا, ءتوزىم مەن سەنىمدى سىناپ كورگىسى كەلەتىن سىرتقى ىقپالدى كۇشتەردىڭ ايتاعىنا كونىپ, ايداۋىنا ىلەسپەيتىندەي ەل يممۋنيتەتىنىڭ مىقتىلىعى».
ەل يممۋنيتەتىنىڭ مىقتىلىعى دەمەكشى, ەل تاۋەلسىزدىگىن تۇعىرلى ەتۋ جولىندا, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ايتقانداي, «مىقتى مەملەكەت بولۋ ءۇشىن ۇلتتىڭ ۇيىسا ءبىلۋى ايرىقشا ماڭىزدى». «مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن» قازاق حالقى ەندىگى جەردە «ىشتەن شالۋشىلار» مەن «وپ-وڭدى قىزمەتشىلەردىڭ» ارەكەتىمەن بىرلىگىنەن ايىرىلىپ, ب ۇلىنەر بولسا, قايتا ء«تىرىلۋى» نەعايبىل.
عاسىرلار بويى بابالار ارمانداعان ازاتتىقتىڭ, سونىڭ جولىندا قۇربان بولعان تۇلعالاردىڭ قادىر-قاسيەتىن الەۋمەتتىك جاعدايدىڭ ناشارلىعىنا بولا تارك ەتەتىن بولساق, نالاسىنا ۇشىرارىمىز حاق. ءبىز بۇنى الدىڭعى تولقىن اعالاردىڭ ايتقانىنان دا اڭعارامىز. «قازاق حالقىنىڭ حالىق رەتىندە جۇمىلا كىرىسەتىن, قاجەت بولسا, جانعان وتقا ءتۇسىپ, جانىن قۇربان ەتەر ەڭ ۇلى ءىسى ۇلتتىق تۇتاستىعىن ساقتاۋ بولۋعا ءتيىس. ۇلتتىڭ باسى بىرىكپەسە, بولاشاق ۇرپاقتىڭ ۇزاققا سوزىلعان ازاپتى ءومىرى اقىر اياعىندا جۇتىلىپ, قۇرۋمەن تىنادى.
قازاق حالقىنىڭ باس بىرىكتىرۋى – ۇلت تاعدىرىنىڭ ستراتەگيالىق مۇددەسى. مۇنداي تاريحي ءىستى بۇگىنگى ۇرپاق قانا جۇزەگە اسىرا الادى. ال يگىلىگىن بولاشاق ۇرپاق كورەدى. بۇگىنگى كۇننىڭ ءتۇيىندى پروبلەمالارىن مىڭ جەردەن ءساتتى شەشكەنمەن, ۇلتتىڭ باسى قوسىلماسا قايىرلى ناتيجە بولمايدى. ءدال قازىر ۇلتتىق كونسوليداتسياعا تاريحي قولايلى كەزەڭ. ەگەر ءدال قازىر قازاقتار باس قوسىپ, ءوز جەرىندە بەل الىپ, ۇلتتىق دەربەستىگىن حالىقارالىق ايادا ورنىقتىرىپ ۇلگەرمەسە, كۇنى ەرتەڭ-اق سىرتقى وكتەم كۇشتىڭ كۇرزىسى تەك قانا قازاقستاننىڭ ۇستىنە ۇيىرىلەتىن بولادى», دەيدى قازاقتىڭ اقسەلەۋ سەيدىمبەگى. الاشتىڭ اقسەلەۋىنەن ارتىق ايتۋ قيىن-اۋ ءسىرا.
«مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەر جانە بۇكىل قوعام ءبىرتۇتاس ەل رەتىندە الدىمىزدا تۇرعان مىندەتتەردى ورىنداۋ ءۇشىن جۇمىلۋعا ءتيىس. ايتپەسە, ەرتەڭ كەش قالۋىمىز مۇمكىن. سەبەبى دۇنيە جۇزىندەگى احۋال قۇبىلمالى ءارى ءتۇرلى سىن-قاتەرلەرگە تولى», دەدى قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا. بۇقاراعا عانا ەمەس, بيلىككە دە ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەپ وتىر مەملەكەت باسشىسى. ەنشىسى بولىنبەگەن ەن قازاقتىڭ ەنە قازانىن, ياعني قازىنا قارجىسىن شاشاۋ شىعارماي حالىقتىڭ قاجەتىنە جاراتۋ كەرەك دەگەن تاپسىرما بار وسى ءسوزدىڭ استارىندا. جولداۋدا ايتىلعان «قازىر مەملەكەت بيۋدجەت قارجىسىن وڭدى-سولدى يەلەنە بەرەتىن بەلگىلى ءبىر قايراتكەرلەردىڭ عانا جوبالارىن قارجىلاندىرىپ وتىر. بۇل, ارينە, تۇسىنىكسىز جاعداي» دەگەننىڭ ناقتى جاۋابى بۇل. «ەرتەڭ كەش قالماس ءۇشىن» – قازىرگى كەزەڭ بيلىككە دە, بۇقاراعا دا ۇلكەن سىن بولماق!
كونە تۇركى ەلىنىڭ بيلەۋشىسى كۇلتەگىننىڭ مىنانداي تاعلىمدى ءسوزى بار: «بەگى مەنەن حالقىنىڭ ىنتىماعى جوق جەردە, دۇشپاننىڭ الداۋىنا سەنگەن, ارباۋىنا كونگەن جەردە, ءىنىسى مەن اعاسى داۋلاسقان, بەگى مەنەن قاراشاسى جاۋلاسقان جەردە ەل ەلدىگىنەن ايىرىلادى». ەندەشە, قازاق ەلىنىڭ ۇلىعى مەن حالقى ءوزارا ىنتىماعىنان اجىراماسىن دەيمىز. پرەزيدەنت ايتقان قاتەرگە قارسى قۋاتتى قارۋ – ەلدىڭ ىنتىماعى مەن بىرلىگى. وتكەن تاريحتىڭ اششى ساباعى وسىعان ۇندەيدى!