ء«بىز سىرتقى قاتەرگە جانە وقيعانىڭ قالاي وربۋىنە دە دايىن بولۋىمىز كەرەك. سىرتتان تونەتىن قاۋىپتى مودەلدەۋ ايرىقشا وزەكتىلىككە يە بولۋدا. سترەسس-تەست وتكىزىپ, ستسەناريلەر دايىنداعان ءجون. سونىڭ نەگىزىندە مەملەكەتتىك اپپاراتتىڭ ءىس-قيمىل جوسپارى ازىرلەنىپ, تۇزەتىلىپ وتىراتىن بولادى», دەدى مەملەكەت باسشىسى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا.
بۇگىندە تورتكۇل دۇنيەنىڭ ءارى-بەرى دوڭبەكشىپ, داۋىل الدىنداعى تەڭىزدەي بۋىرقانىپ جاتقان جايى بار. ال الەمدەگى امبيتسياسى اسقاق الپاۋىت مەملەكەتتەر ءبىر-ءبىرىنىڭ ءاربىر قادامىنان ىلىك ىزدەپ, سۇرىنگەن ساتىنە «بارەكەلدى» دەسىپ, ءوزارا مىسىق تىلەۋلەس ەكەنىن اڭعارتىپ قالادى. بۇرىن-سوڭدى ديپلوماتيالىق تۇرعىدا «ارىپتەستىك» تۋرالى قوزعالاتىن اڭگىمە اۋانى بۇگىندە اشىق تەكەتىرەسكە ۇلاسقان, دۇنيەنىڭ ءبىر تۇكپىرىندەگى مەملەكەت قيىرداعى كەلەسىسىنىڭ قيمىل-ارەكەتىنە سىناي قاراپ, قىجىرتىپ وتىرعانى. اق ۇيدە قابىلدانىپ جاتقان بايدەننىڭ ءاربىر شەشىمى رەسەيدىڭ تەلەارنالارىنان كەكەسىنگە تولى رەپورتاجبەن ابدەن ارلەنىپ, كورەرمەنگە قيۋى كەتكەن, بولاشاعى ب ۇلىڭعىر كەيىپتە سۋرەتتەلەتىنى بار. كەڭەستىك كەزەڭدەگى قىرعي قاباق سوعىستىڭ زاماناۋي جالعاسى ىسپەتتى. ءوز كەزەگىندە امەريكالىقتار دا قاراپ قالماي, رەسەيدىڭ ەڭسەسىن كوتەرۋگە مۇرشا بەرمەي, سان ءتۇرلى سىلتاۋ ارقىلى سانكتسيامەن سورلاتىپ, كرەمل بيلىگىن اۆتوريتارلىق جۇيەنىڭ اجىراماس سيمۆولى رەتىندە بەينەلەيدى.
قارت قۇرلىق تا وزىمەن ءوزى اۋرە. بريتانيا ەۋروپا وداعىنان شىققانىمەن, ات قۇيرىعىن ۇزىسە المايتىنى بەلگىلى. تۇماندى البيون مەن بريۋسسەل اراسىندا ءتۇيىنى تارقاتىلماعان ماسەلەلەر ءالى دە جەتكىلىكتى. ەۋروپانىڭ ءاۋ باستا اق ءۇيدىڭ ايتقانىمەن اۋعانستان جەرىنە اسكەر جىبەرىپ, قولداۋ كورسەتكەنىمەن, ەندى بۇگىن پۇشايمان بولىپ وتىرعان جايى بار. اۋعانستانداعى كونتينگەنت ءوزىن ءوزى اقتادى ما؟ بيلىككە «تاليبان» ۇيىمىنىڭ كەلۋى اۋعان جەرىندە بەيبىتشىلىك ورناتا الا ما؟ بوسقىنداردان مەزى بولعان ەۋروپا اۋعانستاندىق بوسقىنداردى قابىلداۋعا اسا ق ۇلىقتى ەمەس.
قىتاي عانا تاليباندار بيلىگىن مويىنداۋعا, ينۆەستيتسيا سالۋعا ىقىلاستى ەكەندىگىن اڭعارتىپ جاتىر. ال «تاليبان» بيلىگىن تورتكۇل الەم قانشالىقتى مويىنداپ, قارىم-قاتىناس ورناتاتىنىن الداعى ۋاقىت كورسەتەدى. ازىرگە كوپ مەملەكەت ءالىپتىڭ ارتىن باعىپ وتىرعان جايى بار. توعىزىنشى تەرريتوريامەن شەكارالاس بولماعانىمەن, اۋعان حالقىنا گۋمانيتارلىق كومەك كورسەتىپ كەلە جاتقان قازاقستان دا كابۋلدا بيلىك باسىنا كەلگەندەرگە بەي-جاي قاراي الماسى انىق.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا «اۋعانستانداعى احۋال جانە جاھاندىق شيەلەنىستىڭ كۇشەيۋى بىزگە قورعانىس ونەركاسىبى كەشەنىن جانە اسكەري دوكترينامىزدى تولىعىمەن قايتا قاراۋعا مىندەتتەيدى. قورعانىس قابىلەتىمىزدى نىعايتىپ, قاۋىپ-قاتەرلەرگە جەدەل ءۇن قاتۋ مەملەكەتتىك ماڭىزى بار باسىمدىققا يە بولۋى ءتيىس» دەپ قاپى قالماۋدىڭ جايىنا توقتالدى. مەملەكەتتىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ, تاۋەلسىزدىكتى نىعايتۋ ەلدىڭ قورعانىس قابىلەتىنىڭ قۋاتتىلىعىمەن تىعىز بايلانىستى ەكەندىگى ءسوزسىز. ەندەشە پرەزيدەنت ايتقانداي «قاۋىپ-قاتەرلەرگە جەدەل ءۇن قاتۋ مەملەكەتتىك ماڭىزى بار باسىمدىققا يە بولۋى ءتيىس».
قاۋىپ-قاتەر دەمەكشى, سوڭعى كەزدەرى قازاقستاننىڭ ىشكى ىنتىماعى قانشالىقتى مىقتى ەكەنىنەن «سىر تارتاتىندار» توبە كورسەتىپ قالىپ ءجۇر. ادەتتە حالىقتىڭ بىرلىگى مەن ىنتىماقتاستىعىن بىلاي قويعاندا, حالىقارالىق دەڭگەيدە ارااعايىندىق تانىتىپ, بەيبىتشىلىكتىڭ قادىرىن اسقاقتاتىپ جۇرگەن ەلدىڭ ىرگەسى قانشالىقتى «مىزعىماس» ەكەنىن سىناقتان وتكىزگىسى كەلەتىن سىڭايلى ما قالاي؟ قالاي دەسەك تە, ءارتۇرلى شەتىن تاقىرىپتاردىڭ شەتىن شىعارىپ, سوڭعى كەزدەرى قازاق قوعامىنا سىرتقى ىقپالدى كۇشتەردىڭ ديريجەرلىك جاساۋعا ۇمتىلىسى ايقىن سەزىلەدى...
«ايتاقتاعان» قيتۇرقى ساياساتتىڭ استارىنا ىجداعاتتى ۇڭىلمەي, «اتتانداعاندار» شوعىرى دا بايقالىپ قالدى ەل ىشىندە. الەۋمەتتىك جەلىدە «اتتانعا» «ايقاي» قوسقاندار دا تابىلا كەتتى. ءسويتىپ, الداۋ مەن ارباۋعا قالاي ءتۇسىپ قالعاندارىن وزدەرى دە سەزبەي ءجۇر. انا ءتىلى مەن جات جۇرتتاعى قانداسى الاش بالاسىنىڭ اجىراماس, اجىراتپاس بولشەگى ەكەنى ءمالىم. ارانداتۋشىلار دا قازاقتىڭ احيللەستىڭ وكشەسى ءتارىزدى ء«السىز تۇسى» وسى ەكەندىگىن جاقسى بىلەدى دە, وسى توڭىرەكتە «وتقا ماي قۇيادى».
مەملەكەتتىك ءتىل دەمەكشى, ونىڭ قانات جايۋى بالاباقشادان, مەكتەپتەن باستالاتىنى بەسەنەدەن بەلگىلى عوي. تاۋەلسىزدىك جىلدارى مەملەكەتتىك تىلدە ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردىڭ ايتارلىقتاي وسكەنىن تومەندەگى دەرەكتەر ايعاقتايدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا قازاق تىلىندە وقىتاتىن مەكتەپتەر 965 بىرلىككە ءوسىپ, 3733-كە جەتىپتى, بۇل جالپى مەكتەپتەردىڭ 54%-ىن قۇرايدى (1991 جىلى قازاق مەكتەپتەرىنىڭ سانى 2768 بولدى). 30 جىلدا قازاق تىلىندە وقيتىن بالالاردىڭ جالپى سانى 32%-دان 66%-عا (2 223 455 بالا قازاق تىلىندە وقيدى) جەتتى. ەكى ەسە ءوستى دەگەن ءسوز!
«جالپى, مەملەكەتتىك ءتىلدى قولدانۋ اياسى كەڭەيىپ كەلەدى. بۇل – زاڭدى قۇبىلىس, ءومىردىڭ باستى ءۇردىسى. سوندىقتان قازاق ءتىلىنىڭ ءورىسى شەكتەلىپ بارا جاتىر دەۋگە نەگىز جوق. اتا زاڭ بويىنشا قازاقستاندا ءبىر عانا مەملەكەتتىك ءتىل بار. بۇل – قازاق ءتىلى», دەدى پرەزيدەنت قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا. ەندەشە سول مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قولدانىس اياسىن كەڭەيتۋ ءۇشىن دالادان قالاعا دەيىن, بالادان قارياعا دەيىن, جۇمىسشىدان ۇلىققا دەيىن ەڭبەكتەنۋى كەرەك. وتباسىندا انا تىلىندە سايراعان جاندار وتانىندا مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قانات جايۋىنا وسىلايشا ۇلەس قوسادى.
بۇگىندە الاشتىڭ بالدىرعاندارىنا مەكتەپتە ورىن جەتىسپەي جاتىر. جان سۇيسىنەرلىك پروبلەما. ورىن جەتپەگەنى – حالىق سانى ءوسىمىنىڭ كورسەتكىشى. پرەزيدەنت وسى پروبلەمانى شەشۋ ءۇشىن ۇكىمەت 2025 جىلعا دەيىن 1000 مەكتەپ سالۋعا تاپسىرما بەردى. قوردالانعان ءتۇيىن دە بىرتىندەپ تارقاتىلاتىنى ءسوزسىز. ەندەشە, «ايتاقتاعانداردىڭ» ايتقانىنا ىلەسپەي, رەسمي ءتىلدىڭ جالىنا جارماسپاي-اق, قازاق ءتىلىنىڭ ءوز تۇعىرىنا ەۆوليۋتسيالىق جولمەن ورنىعاتىن كۇننىڭ الىس ەمەس ەكەنىن باعامداۋعا بولادى.
مەكتەپتە ورىن جەتپەي جاتىر دەمەكشى, بيىلعى وقۋ جىلىندا الماتىداعى №157 جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ ءبىرىنشى سىنىپقا 714 بالدىرعاندى قابىلدادى. ءداستۇرلى فورماتتا وقۋ كەزىندە سىنىپتاعى بالا سانى 25 وقۋشىدان اسپاۋى قاجەت ەكەنى ەسكەرىلىپ, مۇندا 28 سىنىپ اشىلعان. ونىڭ ىشىندە 20-سى – قازاق سىنىبى, 8-ءى – ورىس سىنىبى. ەلدىڭ ەرتەڭى, مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ كەلەشەگىنىڭ كورىنىسى وسىدان كورىنەدى ەمەس پە!
«ۇلكەن ءىستى ۇندەمەي تىندىرار بولار» دەمەكشى, اتتانداماي-اق ءتىلدىڭ ءورىسىن كەڭەيتۋگە بولادى عوي. گاپ ازاماتتىق بەلسەندىلىكتە, انا ءتىلىن ارداقتاپ, ناسيحاتتاي بىلۋدە ەمەس پە. انا تىلىندە وقيتىن ۇلتى قازاق بالالارىنىڭ سانى بۇگىنگى تاڭدا 85%-دى قۇرايدى (ۇلتى قازاق بالالار – 2 568 068, ولاردىڭ 2 173 141-ءى قازاق تىلىندە وقيدى). بۇگىندە قازاق بالالارىنىڭ15 پايىزى, ياعني 394 927 بالا باسقا تىلدە ءبىلىم الادى ەكەن. ەندىگى ماسەلە بارلىق الاش بالاسى تۇگەلدەي انا تىلىندە ءبىلىم الۋ جولىندا جان-جاقتى جۇمىس جۇرگىزىلۋى ءتيىس. سوندا ورىس ءتىلى توڭىرەگىندەگى تاقىرىپ كۇن تارتىبىنەن وزىنەن ءوزى تۇسەدى دە, ۇلتتى بىرىكتىرۋشى مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ ايدارىنان جەل ەسەدى.
«مىقتى مەملەكەت بولۋ ءۇشىن ۇلتتىڭ ۇيىسا ءبىلۋى ايرىقشا ماڭىزدى. شىن مانىندە, ۇيىمداسقان ۇتادى», دەدى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا. ۇيىمشىل ۇلتتىڭ ءباسى قاشاندا جوعارى بولاتىنىن باعزىداعى بابالارىمىز دا ايتىپ كەتكەن-ءدى. التى باقان الاۋىزدىق, ارانداتۋشىلاردىڭ ايتاعىنا ىلەسۋدىڭ اقىرى قايدا اپاراتىنىن قيىرداعى يراك, ليۆيا مەن سيريا, ىرگەدەگى قىرىمنىڭ جاعدايى كورسەتىپ بەردى ەمەس پە؟!.