الەۋەتىن نەمىستەر باعالاعان عالىم

كەيىپكەرىمىز الماتىداعى قازاق-بريتان تەحنيكالىق ۋني­ۆەرسيتەتىندە ءبىلىم الدى. ۋني­ۆەر­سيتەتتەگى وسى وقۋىندا ول زەرت­تەۋگە قۇمار بولدى, 2-كۋرستان باس­تاپ زەرتحاناداعى عىلىمي ىزدەنىستەردە بەلسەندىلىك تانىتتى. اتالعان جوعارى وقۋ ورنىندا حيميا ينجەنەرياسى بويىنشا باكالاۆريات پەن ماگيستراتۋرانى ءبىتىردى. Cودان سوڭ شۆەتسياداعى KTH – كورولدىك تەحنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ (Royal Institute of Technology) دوكتورانتۋراسىنا Material physics سالاسى بويىنشا وقۋعا ءتۇستى.

«بۇل مەنىڭ قولدانبالى حيميا عىلىمىنان تەوريالىق في­زي­كاعا اۋىسقانىمدى بىلدىرەدى. دوكتورانتۋرادان كەيىن توقتاپ قالماي, الەمدەگى ەڭ ەجەلگى ۋني­ۆەر­سيتەتتىڭ ءبىرى شۆەتسيالىق Uppsala-عا پوستدوكتورانتۋراعا ءتۇسىپ, ءارتۇرلى عىلىمي وقۋلار مەن زەرتتەۋ جۇمىستارىنان ءوت­تىم. پوستدوكتورانتۋراداعى تەو­ريا مەن پراكتيكانى قارقىندى ۇش­تاستىرعان كەزەڭدە عىلىم الە­مىندەگى زەرتتەۋشىلەردىڭ تۇ­راق­سىزدىعىنا بايلانىستى اكا­دەميالىق ورتادا قالا الماي­تىنىمدى ءتۇسىندىم. بىراق مەن عىلىممەن ءارى قاراي دا اي­نا­لىس­قىم كەلدى. ءسويتىپ وسى تاڭ­داۋىما سايكەس كەلەتىن جۇ­مىس ىزدەدىم. ءبىراز ىزدەنىستىڭ نا­تيجەسىندە Carl Zeiss كومپا­نيا­سىنا زەرتتەۋشى رەتىندە قىز­مەت­كە كىرىستىم. اتالعان نەمىس كومپانياسىندا 30 مىڭنان اسا قىزمەتكەر جۇمىس ىستەيدى. Carl Zeiss – EUV-ليتوگرافياعا ارنال­عان قۇرىلعىلاردىڭ بول­شەك­تەرىن جاسايتىن الەم­دەگى جال­عىز كومپانيا. ليتوگرا­فيا­نىڭ بۇل ءتۇرى تەلەفون سەكىلدى ءتۇر­لى تەحنيكاعا چيپتەر ءوندىرۋ ءۇشىن قولدانىلادى», دەيدى ءا.ميرسا­كيە­ۆا.

ول مۇنداي كومپانيادا جۇمىس ىستەۋ ءۇشىن بىرنەشە ماڭىزدى كە­زەڭنەن ءوتتى. قازاق-بريتان تەح­ني­كالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە وقى­عاندا پوليمەرلى پلەنكا شى­عارۋمەن اينالىستى. وسى جۇ­مى­سىن باكالاۆرياتتىڭ 2-كۋرس­ى­نان باستاپ ماگيستراتۋرادا دا جالعاستىردى. بۇل عىلىمي جۇ­مى­سىنا قاجەتتى حيميالىق زات­تار وعان اللەرگيا بەرىپ, توقتا­تۋى­نا تۋرا كەلدى. الايدا جاس زەرتتەۋشى پوليمەرمەن جۇمىس ىستەۋدى ەرەكشە جاقسى كورەتىن. سول سەبەپتى پوليمەردى باسقا قى­رىنان زەرتتەۋگە كوشتى. وسى­لاي­شا, كەيىپكەرىمىز پلەنكادان تەرموەلەكتريكاعا ويىستى. تەرموەلەكتريكالىق ماتەريال – تەرموەلەكترلىك قاسيەتتەرى بار جانە قازىرگى ونەركاسىپتە ءبىر دارەجەدە قولدانىلاتىن مەتالل قورىتپالارى نەمەسە حيميالىق قوسىلىستار. مۇنداي ماتەريالدار جىلۋدى ەلەكتر ەنەرگياسىنا اينالدىرۋدا (تەرموەلەكترلىك گەنەراتور), تەرموەلەكترلىك سال­قىنداتۋ جانە تەمپەراتۋرانى ولشەۋ ء(ابسوليۋتتى نولدەن مىڭ گرادۋسقا دەيىن) باعىتىندا قول­دا­نىلادى.

«قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, ءبىر جاعىنان ءسىز ماتەريالدى قىزدىراسىز, جىلى جاعىنداعى ىشكى بولىگىندە ەلەكتروندار جىل­دامىراق قوزعالا باستايدى. ءبىر مەز­گىلدە ەلەكتروندار سالقىن بەتكە جيناقتالا باستايدى. سول كەزدە ەلەكتر قۋاتى پايدا بولادى. تەلەفون شىنىسىنىڭ استىنداعى پوليمەرلەر وسىلاي جۇمىس ىستەيدى. ياعني ءسىز (قان جۇگىرىپ تۇرعان) جىلى ساۋسا­عى­ڭىزبەن شىنىنىڭ بەتىن تۇرت­كەن­دە, سول بولىكتە ەلەكتر قۋاتى پايدا بولىپ, سمارتفون قاي پاپكانى نەمەسە قوسىمشانى اش­قىڭىز كەلگەنىن تۇسىنەدى. پولي­مەر­لەردىڭ وسى ءتۇرىن كۇننەن قۋات الاتىن باتارەيالاردىڭ با­لا­ماسى رەتىندە دە قولدانۋعا بولادى. سونداي-اق عارىش سالاسىندا پايدالانىلادى. قول­دا­نۋ اياسى كەڭ بولعانىمەن, ماتەريال­دىڭ فيزيكالىق تۇرعىدا شەك­تەۋ­لەرى بار. ال ونىمەن اينا­لى­ساتىن عالىمنىڭ نەگىزگى مىن­دەتى – سول شەكتەۋلەردى اينالىپ ءوتۋ­دىڭ جولدارىن تابۋ. دوك­تو­ران­تۋرادا وسىنداي زەرتتەۋمەن شۇعىلداندىم. ال پوستدوكتورانتۋرادا تەوريالىق فيزيكا تۇرعىسىنان ورگانيكالىق باتارەيالارمەن جۇمىس ىستەدىم. وندا تاعى دا ماتەريالمەن, ونى مودەلدەۋمەن, ياعني ونداعى ەلەك­ترون­داردىڭ, اتومداردىڭ قايدا قوزعالاتىنىن انىقتاۋمەن اينالىستىم. حيميك وسى ماتە­ريال­دى جاساپ شىعارادى, ال فيزيك ءوز كەزەگىندە ماتەريالدىڭ ىشكى جاعىندا نە بولىپ, نە وزگە­رىپ جاتقانىن زەرتتەيدى», دەپ تۇ­سىن­دىرەدى كەيىپكەرىمىز.

ونىڭ ويىنشا, عىلىمدى قان­داي دا ءبىر قاتىپ قالعان ول­شەمگە سالۋدىڭ قاجەتى جوق. كەي ادامدار ءتىپتى باكالاۆر دارەجەسىمەن-اق عى­لىممەن اينالىسا بەرەدى. PhD – كارەرالىق ساتى.

ول زەرتتەۋلەرىنىڭ ناتيجەسى ۇزاق جىلداردان كەيىن ەمەس, جا­قىن ارادا, قازىر پايداسىن تي­گىزگەنىن قالايدى. سول سە­بەپ­تى عىلىمدى ادامدارعا نە­عۇر­لىم جاقىنداتۋعا بولاتىن جاڭا مۇمكىندىكتىڭ ءبارىن قۋا­نا قابىلدايدى. اراسىندا قازاق­ستاندا شىعارىلاتىن OYLA عىلىمي-تانىمدىق جۋرنالى­نا ماقالا جازىپ تۇرادى. سو­نىمەن قاتار «بەلكا جانە سترەلكا» اتتى «پودكاست» جۇرگىزەدى. تۇ­راقتى تۇردە عا­لىم­نىڭ الەۋ­­مەتتىك جەلىدەگى پاراق­شا­سىن­­دا شىعاتىن «پودكاستتا» كۇر­دەلى تاقىرىپتاردى, ياعني عى­لىم­دى جەڭىل جانە قاراپايىم تىلدە تۇسىندىرۋگە تىرىسادى. كەيىپكەرىمىز ءوزىنىڭ #بەلكاسترەل­كاپودكاست حەشتەگىمەن جۇر­گى­زە­تىن Youtube جوباسىندا «باع­دار­لا­مالاۋ كىمگە كەرەك؟», «قىزدار نەگە كۇيزەلىسكە كوپ تۇسەدى؟», «كۇننەن قورعاۋ» جونىن­دە­گى عى­لىم», «گەولوگ قىز مەترونى قا­لاي سوعادى؟», «اقتق: بىزگە ۆاك­تسينا كەرەك پە؟», «بالامالى وتىن», «دەپرەسسيا گەنەتيكاسى», «قار جانە كوشكىن», «قانداي سۋ ىشەمىز جانە كامچاتكادا نە بولدى؟», «قانداي تاماق قاۋىپتى؟», «تولىقتىرۋ. بۇيرەك اۋىس­تىرۋ», «جالعان عىلىم», «سىني ويلاۋ نەگە كەرەك؟», «عىلىمي مەتريا: الەمدە ەڭ اقىلدى كىم؟», «كوسمەتيكانى قالاي جاسايدى؟», ەلەكتروندى جانە جاي تەمەكىنىڭ قايسىسى قاۋىپتىرەك؟», « ۇلى عىلىمي جاڭالىقتى قالاي كەزدەيسوق اشۋعا بولادى؟», «عىلىميدان تۇسىنىكتىگە نەگە اۋدارۋ كەرەك؟» سىندى تاقىرىپتىق سۇراقتارعا ءتۇرلى ماماندارمەن بىرگە جاۋاپ ىزدەيدى. وكىنىشكە قاراي, وسىنىڭ ءبارى ورىس تىلىندە. قازاق ءتىلدى جاس ۇرپاقتان زياتكەرلەردىڭ قا­لىپتاسۋىنا قولۇشىن سوزاتىن ءبىر جاناشىر قازاقستاندا ورىسشا, اعىلشىنشا, دوكتو­ران­تۋرانى شۆەتسيادا وقىعان, ءوزى قازىر گەرمانيادا جۇمىس ىس­تەي­تىن عالىمنىڭ وسى ونىمدەرىن قازاقشاعا اۋدارسا, جوقتىڭ ورنىن تولتىرسا, ءمان-ماعىناسى جوق جەلى «جۇلدىزدارىنىڭ» سۇي­كىم­سىز ارەكەتىنەن گورى پايدالى دۇنيەمەن كونتەنتتى تولىق­تىر­سا دەيسىز...

ءيا, ساياحاتتاعاندى جاقسى كو­رەتىن ءامينا الەمنىڭ ءار جە­رىندە جۇرسە دە ەلمەن بىرگە. عى­لىم مەن تەحنولوگيانىڭ دامىعان زا­مانىندا ەلگە قىزمەت ەتۋ­دىڭ شەكاراسى بولمايتىنىن دالەلدەگەندەي. ويتكەنى بۇگىندە تەلەفونعا تەلمىرگەن بالالار, جاستار مەن جاسوسپىرىمدەر اراسىندا عىلىمدى ناسيحاتتايتىن عالىمدار كەمدە-كەم. ءارتۇرلى قىزىقتى تاقىرىپتاردى ارنايى جوبا جاساپ جۇرگىزۋ, قاراپايىم حالىققا ۇعىنىقتى جەتكىزۋ, تانىمىن كەڭەيتۋ بىلاي تۇرسىن, ءوزىنىڭ مەملەكەت قارجىسىنا جاسالىپ جاتقان عىلىمي-زەرت­تەۋىنىڭ بارىسى, ناتيجەسى جو­نىن­دە جەتكىزىپ جازىپ, ايتاتىندار جوقتىڭ قاسى. ارينە مۇنىڭ بيۋروكراتيزم, بىتپەيتىن قاعازباستىلىق, تاۋسىلمايتىن ەسەپ بەرۋمەن بايلانىستىراتىن سەبەپتەرى بار. دەسەك تە بۇل ءبىزدىڭ وتاندىق عالىمداردى ويلاندىرۋى قاجەت-اق. ال عىلىم سەكىلدى ادامزاتقا ەڭ قاجەتتى, بىراق ناسيحاتى كەمشىن سالانى ارنايى ءبىر سەبەپتى نەمەسە جۋرناليستەردىڭ شاقىرۋىن كۇتپەي عىلىمنان حابارى جوق جۇرتقا زاماناۋي فورماتپەن كۇردەلى تاقىرىپتاردى جەڭىل ءتۇسىندىرۋى – وزگە عالىمدارعا ۇلگى بولاتىن-اق ءىس.