ويىل, جەمنىڭ بويىنداعى قازىنا

«اقتوبە وبلىسىنىڭ كيەلى جەرلەرى مەن تاريحي نىساندارى بويىنشا ىشكى تۋريزم ءتورت باعىتتا باستالادى. ءبىرىنشىسى – ەلەك-قوبدا, ويىل-قيىل باعىتى. وعان العا اۋدانىنداعى ەسەت باتىر كەشەنى, سارىتوعايداعى شاكەن يشان مەشىتى, ابات-بايتاق كەسەنەسى, قوبىلاندى باتىر مەموريالدى كەشەنى, ويىلدىڭ قىرىقوباسى مەن قازدىارالىنان تابىلعان ەجەلگى ادامدار قونىسى. تەمىر اۋدانىنداعى تاسقوپادان تابىلعان التىن ادام, دوسجان يشان كەشەنى, تەمىر قالاسىنداعى مۇستافا شوقاي توقتاعان ءۇي. ەكىنشى باعىت – سول­تۇستىك ارال ماڭى. وعان ايتەكە بي, حروم­تاۋ, شالقار, ىرعىز اۋداندارى, ىر­عىز-تورعاي رەزەرۆاتى, جامانشىڭداعى مەتەوريت قۇلاعان جەر, ابىلقايىر حان كە­شەنى, سارى يشان, المات, جانىس, قارا­عۇل كەسەنەلەرى. ياساۋي زامانىندا تۇر­عى­زىلعان بالعاسىن مۇناراسى. ءۇشىنشى باعىت – جەم بويى. مۇندا تاس عاسىرىنداعى پەت­رو­گليف­تەر ساقتالعان تولەۋبۇلاق ۇڭگىرى, جەم وزەنى بويىنداعى سارمات ءداۋىرىنىڭ قى­زىلۇيىك عيباداتحاناسى.ءتور­تىنشى باعىت – دوڭىزتاۋ ايماعى. دوڭىز­تاۋ ايما­عىندا تاس مەشىتتەر, قونىس-قىس­تاۋ­لار. وسىلايشا قوبدا, ويىل, قيىل بويى, سول­تۇستىك ارال اۋداندارىنىڭ ىشكى ءتۋريزم­دى دامىتۋعا مۇمكىندىگى مول», دەيدى ولكە­تانۋشى بەك­ارىستان مىرزاباي.

اقتوبە – قوبدا تاس جولىنىڭ بو­يىن­دا 1902-1903 جىلدارى سالىنعان شا­كەن يشاننىڭ جارتىلاي قيراعان تاستان قالانعان مەشىت-مەدرەسەسى تۇر. حورەزم مەد­رەسەسىنىڭ تۇلەگى شايمەردەن ءابجان ۇلى قالىڭ ەل قونىستانعان سارىتوعايداعى بيىكتەۋ قىراتقا قازان ۇلگىسىمەن مەشىت-مەدرەسە سالىپ, توڭىرەكتەگى بالالاردى تۇ­گەل وقىتقان. ىرگەسى قالاق تاستارمەن قا­لانىپ, ۇلۋ تاستارمەن ورىلگەن, قابىر­عاسى قالىڭ, ۇزىن التى تەرەزەسى بار. كۇم­بەزى 1928 جىلى قۇلاتىلىپ, شاكەن يشان 25 جىلعا سىبىرگە ايدالعان. بىراق ستالين ولگەننەن كەيىن ەلگە ورالعان. 82 جاسىندا قايتىس بولعان. مەشىتتەن ءسال الىسىراق جەردەگى قورىمعا جەرلەنگەن. بەكارىستان مىرزاباي 1930-1932 جىلدارى اشتىقتان بوسقىن جۇرتتىڭ كوبى مەشىتتەردىڭ جانىنا كەلىپ ولگەن, وسى جەردە اشتان ولگەن ادامدار بولۋى مۇمكىن دەگەن دەرەك ايتتى.

ەڭ اۋەلى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ءاليا مولداعۇلوۆانىڭ تۋعان اۋىلى –بۇلاققا ايالدادىق. بۇلاقتا ءاليا تۋعان ءۇيدىڭ ورنىندا ەسكەرتكىش بەلگى تۇر. جا­نىندا ساياباق. ء«اليا» پاتريوتتىق تار­بيە بەرۋ ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى باع­داش توپەنوۆانىڭ ايتۋىنشا, 4 مىڭعا جۋىق ەكس­پوناتتىڭ تەڭ جارتىسى الياعا قاتىستى. جاقىندا باتىردىڭ ءسىڭلىسى ءارىپ نۇرمۇحامەدوۆا ءاليانىڭ اكەسىنىڭ ساندى­عىن قورعا تاپسىرعان. بۇلاق اۋىلىندا جەكە كاسىپكەردىڭ قارجىسىمەن ءاليا مۋزەيى سالىنىپ جاتىر. ول وسى جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن اشىلماقشى. ءاليانىڭ اناسى 1930 جىلى قۋرايلىدا كارتوپ تەرىپ جۇرگەندە, باقشا كۇزەتشىسىنىڭ وعىنان قايتىس بولعان. ءسويتىپ ءاليا 5 جاسىندا, ودان كەيىنگى بالاسى باعدات 1 جاسقا تولار-تولماستا جەتىم قالعان. وسى جىلدارى بايدىڭ تۇقىمى دەپ قۋعىندالعان نۇرمۇحامەد ەلدەن جى­راق كەتىپ, قاشىپ جۇرگەن. نۇرمۇحامەد باعداتى شەتىنەپ كەتكەن سوڭ ءاليانى لە­نين­گرادتا تەمىرجولشىلار ينستيتۋتىندا وقيتىن ابۋباكىردىڭ قولىنا تاپسىرعان. ابۋباكىر – ءاليانىڭ شەشەسى مارجاننىڭ تۋعان ءىنىسى.

بىلتىر ياروسلاۆ وبلىسىنىڭ ۆياتسك قالا­سىندا ءاليا مولداعۇلوۆاعا ارنالىپ مۋزەي ءۇيى اشىلىپ, وعان توپەنوۆا بارىپ كەلگەن. ۆياتسك – لەنينگراد جەتىمدەر ءۇيى كوشىرىلگەن شاعىن قالا. بۇل جەردە جاۋ قۇرساۋىنان وتكەلدەن وتكەندە نەمىس ۇشاقتارىنىڭ سوققىسىنان تالاي جەتىم قايتىس بولعان. قۇرداستاردىڭ كوز الدىندا وققا ۇشۋى جاس ءاليانىڭ سوعىسقا اتتانۋىنا سەبەپشى بولعان. بۇگىندە ۆياتسكىدە 6 مۋزەي بولسا, سونىڭ ءبىرى الياعا ارنالعان.

 ابات پا, بايتاق پا؟

 كەلەسى جولىمىز تۇسكەن جەر ابات-بايتاق كەسەنەسى. بۇل – ورتاعاسىرلىق ەس­كەرت­كىش. مۇندا جوشى حاننىڭ بالاسى باتۋدىڭ نەمەرەسى (نەمەرە ءىنىسى دە بولۋى مۇم­كىن) بايتاق اۋليە مەن ايەلى جەرلەنگەن. 2006 جىلى ارحەولوگتەر كەسەنە ىشىنە قازبا جۇمىستارىن جۇرگىزگەندە, توردەن ساحنا ەتىپ ءورىلىپ, ارشا اعاشىنان جاسالعان تابىتتان مۇسىلمانشا جەرلەنگەن ەر ادام­نىڭ سۇيەگى تابىلدى. وڭ جاعىنان باسى سەگىز قىرلى اساتاياق پەن ەت سالاتىن ۇلكەن اعاش تاباق تابىلدى. اساتاياقتىڭ باسى تەمىردەن, سابى اعاشتان جاسالعان. وبا حح عاسىردىڭ باسىندا تونالعان. جانىنداعى وبادا ايەل جەرلەنگەن. مۇردە جانىنان جۇننەن توقىلعان بەلدەمشە قالدىقتارى تابىلدى. كەسەنەنىڭ بوساعاسىنا جەرلەنگەن ادام قىزمەتشىسى بولۋى مۇمكىن.

 ابات-بايتاق كەسەنەسىنىڭ كۇمبەزى سۇ­يىر­­­لەنە ءبىتىپ, ورتا تۇسىنداعى ەسكى كىر­پىش­­­تەرىندە جاسىل, كوك بوياۋ قالدىعى ساق­تال­عان. ادەتتە ورتاعاسىرلىق كەسەنەنىڭ كىر­پىشتەر كولەمى – 26ح26 سم, قالىڭدىعى – 6 سم بولادى. 2006 جىلى قاسبەتى قايتا سالىندى. ويتكەنى كىرەبەرىستەگى كىرپىشتەرىن ءحىح عاسىردىڭ اياعى مەن حح عاسىردىڭ باسىندا تالدىسايعا جاقىن جەرگە ءۇي سالعان روپكوۆ دەگەن كوپەس تاسىپ اكەتكەن.

 مۇندا اسان قايعى ابىزدىڭ بالاسى ابات جەرلەنگەن دەگەن نۇسقا 1980-جىلدارى پايدا بولدى. وسى جەردىڭ تۇرعىلىقتى قاريالارى بالا كەزدەرىنەن بايتاق اۋليە دەپ ەستىپ كەلگەنىن ايتادى. ارال وزەنىنىڭ ءبىر بۇرىلىسى «ابات كەتكەن» دەپ اتالادى. ارال بويىنداعى ءبىر اڭىزدا اتىن سۋارىپ تۇرعان اباتتىڭ سۋدان شىققان الىپ جايىن قۇيرىعىمەن قاعىپ ولتىرگەن دەگەن اڭىز بار. سودان وسى وتكەل «ابات كەتكەن» اتالىپتى. ەندەشە ابات بۇل جەردە ەمەس, ارال وزەنىنىڭ بويىندا ولگەن بو­لىپ شىعادى.

شىڭعىس حاننىڭ ۇرپاعى, باتۋ حاننىڭ نەمەرەسى (نەمەرە ءىنىسى) بايتاققا ارناپ سوعىلعان كەسەنەگە ورتا عاسىردا جەرگىلىكتى جەردىڭ كىرپىشى پايدالانىلعان.

قازىر قورىمعا جاقىن جەردەن ەلەكتر با­عانالارى تارتىلىپ جاتىر. كەسەنە اۋما­عى قورشالىپ, جەرگە قىش تاقتايلار توسە­لۋدە.

 قازىبەك شاتقالىنداعى بەكىنىس ورنى

1868 جىلدىڭ 21 قازانىندا ورىنبور جانە باتىس ءسىبىر گۋبەرناتورلارى قازاق دا­لاسىن باسقارۋ تۋرالى ەرەجەسىن جاريا­لادى. اسكەري بەكىنىستەر سالۋ وسى كەزدەن باستالدى. 1869 جىلى ويىل وزەنىنىڭ جا­عا­سىنداعى قازىبەك شاتقالىندا بەكىنىستىڭ قازىعى قاعىلدى. شتەمپەل باستاعان ورىن­بور اسكەري كازاكتارىنىڭ 107 ادام­­دىق ءۇش وتريادى مەن ورال اسكەري كا­زاك­تارىنىڭ ەكى جۇزدىگى ويىل وزەنىنىڭ بيىك جارقاباعىنا ەكى زەڭبىرەكتى قويدى. جەر­گىلىكتى تۇرعىنداردى جالداپ, بەكىنىس ور­نايتىن تۇسقا ساز بەن قۇمنان كەسەك باس­تىردى. ويىل اۋداندىق مۋزەيىنىڭ قىز­مەتكەرلەرى دۋلات يساباەۆ پەن مەدەت قۇل­­مۇحانوۆ بىزگە ويىلدىڭ بيىك جار­قاباعى قازىبەك شاتقالىنداعى بەكىنىس ورنىن كورسەتتى. قابىرعانىڭ تەك ىرگەتاسى كورىنەدى. بەكىنىس دەگەن ارتىق ءسوز بولار, زامانىندا قام كىرپىشتەن قالانعان دۋال بولعان ءتارىزدى. بەرىرەكتەگى قارايعان شاعىن-شاعىن تومپەشىكتەر كازارمالار ورنى بولار. ءجۇز مەتر جەردەگى تەرەڭ قا­زىلعان ورعا باردىق. تەرەڭ قازىلعان ور – بۇ­رىنعى پەش. قابىرعالارى كۇيگەن, ىستىڭ ءىزى ساقتالعان. ساز كىرپىشتەردى اراسىنا ساڭى­لاۋ قالدىرىلا وتىرىپ جەر پەشكە قالاپ كەپتىرگەن. تۇبىنە سەكسەۋىل, جىڭعىل, قاراعاش قالانىپ, وت جاعىلعان. شتەمپەل وسى جەردىڭ اۋقاتتىسى قازىبەكپەن دوستاسىپ, ودان سولداتتارىنا ازىققا مال ساتىپ الىپ, جۇمىسقا قازاقتاردى جالداپ ساۋدا دوس بولعان.

 سۇلەيمەن سىنىقشى جانە شىعاناق اۋىلى

 ەندىگى باعىت – اۋدان ورتالىعىنان 20 شاقىرىم جەردەگى سىنىقشى سۇلەيمەن اۋليە تۇرعان قاراتال اۋىلى. اتاقتى سىنىقشى 1907-1970 جىلدارى ءومىر سۇر­گەن. جاس كەزىندە كەڭەس وكىمەتىنىڭ قاھا­رىنا ۇشىراپ ون جىل سىبىرگە ايدالىپ كەل­گەن. 25 جاسىندا قاسيەت قونعان. زەمبىلمەن اكەلگەن ادامداردى اياقتان تۇرعىزىپ جى­بە­رەتىن قاسيەتى بولعان. سۇلەيمەن سى­نىق­­شىنىڭ كەلىنى روزا تۇڭعاتاروۆانىڭ ايتۋىنشا, ءوزى اتاسىن كورمەگەن. 1975 جىلى ساپار دەگەن بالاسىنا تۇرمىسقا شىق­قان. سۇلەيمەن سىنىقشىنىڭ جەتى بالاسى بولعان. «ەنەممەن 23 جىل بىرگە تۇر­دىق. اتامىز ءوزىن ىزدەپ كەلە جاتقان ناۋقاستى سەزىپ, ءۇيدىڭ سىرتىندا دەگبىرى قالماي توسىپ وتىرادى ەكەن. ەمى دە قىزىق. كەلگەن ادامعا قول تيگىزبەيدى, ناۋقاستى جەرگە جاتقىزبايدى. اياعى سىنعان ادام­عا «تۇر» دەپ ايقايلايدى, قولى سىن­عان جانعا «شەلەكتەگى سۋدى كوتەر» دەيدى ەكەن. سۇيەگى سىنعان جاننىڭ تارى جەۋىنە مۇلدەم تىيىم سالعان. سىنىعى بىتكەن ناۋقاستى دارىگەرلەر رەنتگەنگە تۇسىرگەندە, سالعان سۇيەكتەردىڭ اراسى ساڭىلاۋ بولىپ بىتكەنى كورىنگەن. مەرتىككەن بۇزاۋ – تانالاردى دا ەمدەپ جىبەرەتىن قاسيەتى بولعان. كوزى تىرىسىندە سىنىقشىنىڭ قاسيەتىن سى­­ناۋ ءۇشىن اۋدان باسشىلارى مالدى مەر­تىكتىرىپ اكەلىپ, سىنىقشى ءۇيىنىڭ قاسىنا جاتقىزعاندا, شاي ءىشىپ شىققانشا اياعى سىنعان مال شاپقىلاپ جۇرگەن. اۋىل ادامدارى وسىلاي دەيدى.

اۋىل ىرگەسىندەگى قورىمداعى ورتا­سى­نا جيدە اعاشى وسكەن سۇلەيمەن قارا­بالا ۇلىنىڭ زيراتىنا دۇعا ەتكەننەن كەيىن ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى مىنگەن كولىگىمىز كۇنشىعىس باعىتىنداعى شىعاناق بەرسيەۆ اۋىلىنا قاراي جول تارتتى. سوعىس جىلدارىندا تارى وسىرۋدەن الەمدىك رەكورد جاساعان اتاقتى تارىشى اۋىلى قاراسۋ – قاراتالدان 8 شاقىرىم جەردە. قاراسۋ مەن قاراتال – بەرسيەۆ اۋىل­دىق وكرۋگىنە قارايدى.

شاعىن عانا قاراسۋ اۋىلىنىڭ ىرگە­سىندە اپپاق كەسەنە – شىعاناق قايتىس بول­عاننان كەيىن 1947 جىلى تۇرعىزىلعان. اۆتورى – تولەۋ باسەنوۆ. 1881 جىلى دۇ­نيەگە كەلىپ, 1944 جىلدىڭ مامىرىندا ومىردەن وتكەن اتاقتى تارىشىعا جا­سالعان قۇرمەت وسى. وسى كەسەنەنىڭ سىرتىنان ورىلگەن باسپالداقتارمەن جوعارىعا شىققاندا, شىعاناقتىڭ تارى القابىنىڭ ىزدەرى بايقالادى. شىعاناق زيراتىنىڭ ارتىندا 1930-جىلدارداعى اۋىلدىڭ قونىس ورنى بار. بۇل جەردەن 2006 جىلى قول ديىرمەن دە تابىلعان. ءالى كۇنگە دەيىن 4 گەكتاردان 200 تسەنتنەردەن تارى جي­ناعان ديقاننىڭ قۇپياسى اشىلعان جوق. سوناۋ اشارشىلىق جىلدارى تۇتاس اۋىل­دى اشتىقتان ساقتاپ قالعان تارىشى وسى كاسىپكە 1918 جىلدان باستاپ بەت بۇرعان. سول جىلدارى اۋىل بايلارىنا جالدانىپ جۇمىس ىستەگەن شىعاناق ءۇش نوقاتتى اق تارىنىڭ تۇقىمدارىن جيناي باستاعان. اشارشىلىق جىلدارى تالاي ادامدى امان الىپ قالعان اق تارىدان ءسۇتتىڭ ءدامى شىعىپ تۇرادى ەكەن. ش.بەرسيەۆ اۋىلدىق وكرۋگىنىڭ اكىمى ادىل­بەك يزباسوۆتىڭ ايتۋىنشا, تارىنى شى­عاناق اششى ويىل وزەنىنىڭ بويىنا ەك­كەن. اق تارىعا كوپ سۋ كەرەك بولعان سوڭ تۇيە جەگىپ, شىعىر اينالدىرعان. 200 مەتر جەرگە ارىق قازىپ, سۋ جىبەرگەن. وكى­نىشتىسى, بۇگىندە شىعاناقتىڭ اق تارى­سى جوق. «شىعاناقتىڭ تارىسى نەگە جوق؟» دە­گەن سۇراعىمىزعا ويىلدىقتار «40 جىل­دان كەيىن تارى شىعىمدىلىعىن جو­عالتادى, تۇقىم توزادى» دەپ جاۋاپ بەر­دى. قاراسۋ اۋىلىنىڭ ورتالىعىندا جەتپىسىنشى جىلدارى ماسكەۋ قالاسىنداعى حالىق شارۋاشىلىعى جەتىس­تىكتەرى كورمەسىنەن اكەلىنگەن بەرسيەۆ ەسكەرتكىشى تۇر.

 بارقىن قۇمدارى

 قاراسۋدان قايتار جولدا بارقىن قۇمدارىندا ويىل ورمان شارۋاشىلىعىنا قاراستى توعاي بار. قاراعاي, شىرشا, تال, جيدەنىڭ ءتۇر-ءتۇرى وسەتىن ويىل ورمانى 1973- 2003 جىلدارى اقتوبە وڭىرىندە ايگىلى بولدى. بارقىن قۇمدارىنىڭ ىرگە­سىندەگى ەكپەتال ورمانشىلار اۋىلى اتان­عان. بۇل جەردە ءتىپتى المانىڭ ءتۇر-ءتۇرى بار ەدى. العاشقى قاراعايلارىن ويىل بەكىنىسىنىڭ سولداتتارى وتىرعىزعان.

ويىل ورمان شارۋاشىلىعىنىڭ اۋما­عى بۇگىندە 32 مىڭ گەكتارعا جەتتى, ۇزىن­دىعى 27 شاقىرىم. 1990-جىلدارى قاراۋ­سىز قالعان باق قازىر مەملەكەتتىڭ قاراۋىنا الىنىپ, ورمان شارۋاشىلىعى مەكەمەسى قايتا جاندانا باستاعان. قازىر بۇل جەردە 50 ورمانشى توعايدى كۇتىپ-باپتاۋمەن اينالىسادى. ويىل اۋدانى اكىمى اسقار قازىباەۆ ويىل وزەنىنىڭ جاعاسىنا ايدار مەرگەنوۆ دەگەن كاسىپكەر 700 ءتۇپ الما اعاشى مەن قاراعايلار ەگىپ جاتقانىن ايتتى. كاسىپكەر تامشىلاتىپ سۋارۋ ءادىسىن قولدانادى. بارقىندا جاز بويى ويىل اۋدانىنىڭ ستۋدەنتتەرى جۇمىس ىستەسە, ەندى ولاردىڭ ورنىن اۋداننىڭ جۇمىسسىز جۇرگەن جاستارى الماستىرىپ جاتىر.

 ويىل مەشىتى

اۋدان ورتالىعى ويىل ەلدى مەكەنىنىڭ ءوڭىن اشىپ تۇرعان ەكى قۇرىلىس بار. ءبىرىن­شىسى 1903-1904 جىلدارى قازان ۇلگىسىمەن سالىنعان مەشىت بولسا, ەكىنشىسى – ونىڭ جا­نىنداعى كوكجار جارمەڭكەسىنىڭ ساۋدا قاتارلارى.

مەشىت قۇرىلىسىنا جەرگىلىكتى قازاق­تار مەن تاتارلار ارالاسقان. نەگىزگى قارجىنى حافيز وتەشوۆ دەگەن كوپەس قۇيعان. بۇگىندە ويىلدا وتەشوۆتىڭ ۇرپاقتارى بار. ويىل وزەنىنىڭ بويىندا كۇيدىرىلگەن قىزىل كىرپىشتەن قالانعان مەشىت ءۇيى ءالى دە ەڭسەلى. 1900-جىلدارى سالىنا باستاعاندا اعاشتارى تۇيەمەن ورىنبوردان تاسىلعان. العاشقى يمامى – ساعيدۋللا ىزتىلەۋوۆ. ونىڭ ءدىني ءبىلىمى وتە جوعارى بولعان. 1930-جىلدارى قۋعىنعا ۇشىراپ, تۇرمەدە قايتىس بولعان. ويىل مەشىتىنىڭ ەكىنشى يمامى – حاسان حازىرەت. كەيبىر دەرەكتەردە حاسان حازىرەت 1918 جىلى كوكتەمدە تاشكەنتتەن جاسىرىن كەلىپ, ورىنبور ارقىلى ەميگارتسياعا وتپەك بولعان مۇستافا شوقايدى قارسى الىپ, حالەل دوسمۇحامەد ۇلىنىڭ كومە­گىمەن اقتاۋ ارقىلى تەڭىزبەن ەلدەن شى­عارىپ جىبەرگەن دەيدى. سول ءۇشىن حاسان حازى­رەتتى 1937 جىلى اتۋ جازاسىنا كەسكەن. بىراق ارحيۆ مۇراعاتتارى بويىنشا 1940 جىلى تۇرمەدە قايتىس بولعان.

 مەشىت اۋداندىق تەاتر, ءتىپتى قويماعا اينالىپ, 1980 جىلعا دەيىن قاراۋسىز قالدى. قازىر مەملەكەت قاراماعىنا الىنىپ, وتكەن عاسىردىڭ ساۋلەتتى ەسكەرتكىشىنە اينالعان. مەشىتتىڭ شىعىس بەتىندەگى كوك­جار جارمەڭكەسىنىڭ قاتارلارى دا قايتا جاڭعىرىپ, قازىر جارمەڭكەلەر وتكىزەتىن ورىنعا اينالعان. ويىلداعى اتاقتى كوكجار جارمەڭكەسى قاتارلارى 1867 جى­لى سالىنعان. سول جىلى 137 ساۋداگەر قا­تىسقان جارمەڭكە جىلىنا ەكى رەت كوك­تەم مەن كۇزدە وتكىزىلگەن. ورىنبور, قازان, ماسكەۋدەن, تاشكەنت, حيۋادان ات ارىتىپ كەرۋەن كەلگەن. قازاقتار ءجۇن-تەرىسىن, مال ەتىن, مال تەرىسىنەن جاساعان بۇيىمدارىن وتكىزگەن. جار­مەڭكەدە قىزىل تۇردالى­ ۇلى, مۇحيت مەرالى ۇلى, تاڭىربەردى مولداباي, سارى باتاق ۇلى, ۇسەن تورە, نۇرپەيىس بايعانين ءجيى ونەر كورسەتكەن.

ء بىز ويىلدان كەيىن شۇبارقۇدىق تاس جولىمەن تەمىر اۋدانىنا قاراي بەت الدىق. تەمىر اۋدانىنىڭ شۇبارقۇدىق ەلدى مەكە­نىنەن ءۇش شاقىرىم, تەمىر وزەنىنىڭ ءبىر تار­ماعى ءشيلىسۋ بويىنداعى دوسجان قاشاق­ ۇلىنىڭ (1815-1890) كەسەنەسىنە ايال­دادىق. بۇل جەرگە دوسجان حازىرەت 1868 جىلى كوشىپ كەلىپ, ءبىرمان ۇستانىڭ قولى­مەن مەشىت سالعان. ءشيلىسۋدىڭ بويىنا قونىستانعان ەلدىڭ باسىن قۇراپ, تۇرعىن ءۇي سالىپ, باۋ-باقشا وسىرەدى, ەگىنشىلىك­پەن اينالىسادى. قاجىلىققا ءۇش رەت بارىپ, مەككەگە قاجىلىققا بارعان قازاق­تار ءۇشىن تاكيا ءۇي سالۋعا جاردەمدەسكەن. كەڭەس وكىمەتى كەزىندە ۇرپاقتارى قۋعىنعا ۇشىراپ, اتىلدى. قام كىرپىشتەن قالانعان, زامانىندا كوز تارتارلىق بولعان مەشىت جارتىلاي قيراسا دا, شام جاعاتىن ورىندارى مەن ەسكى بوساعاسىندا جاسىل-قىزىل بوياۋ مەن قازاقى ورنەكتىڭ ىزدەرى كورىنەدى. قازىر دوسجان يشان مەشىتى مەن ونىڭ بەيىتى قايتا سالىنىپ, اسپان استىنداعى مۋزەيگە اينالدىرىلۋدا. دوسجان يشان كەسەنەسى ماڭعىستاۋدىڭ ۇلۋتاسىنان جاسالعان. ەسكى مەشىتتى اينالا قورشۋ جاسالىپ جاتىر ەكەن. قۇرىلىسشىلار كۇزگە دەيىن اياقتاۋعا ۋادە بەردى.

ء بىز ودان كەيىن تەمىر قالاسىنا ايالداپ, مۇستافا شوقايدىڭ تابانى تيگەن ەكى قاباتتى ەسكى كوپەس ءۇيىنىڭ ورنىن ىزدەدىك. 1918 جىلى كوكتەمدە مۇستافا شوقاي مەن جۇبايى ماريا تەمىردىڭ كوشەلەرىندە اق پەن قىزىلدىڭ ايقاسى ءجۇرىپ جاتقاندا, ەكى قاباتتى ورىس-قازاق ۋچيليششەسىنىڭ ينتەرناتىندا ءۇش كۇن تىعىلىپ جاتقان. بۇل تۋرالى ماريا گورينا انامىزدىڭ ەستەلىگىندە بار. 1890-جىلدارى تەمىر ۋەزدىك باستىعىنىڭ ءۇيى بولعان ەكى قابات­تى ەسكى ءۇيدى تاۋىپ, ەكىنشى قاباتىنا كو­تەرىلدىك. سەبەبى, ماريا شوقاي وسى ءۇيدىڭ ەكىنشى قاباتىنان تولعانايدىڭ باعى كورى­نەدى دەپ جازادى. تولعاناي – تەمىر وزە­نىنىڭ ءبىر ساعاسى. بۇل جەردە پاتشا سولدات­تارى وتىرعىزعان توعاي بار. بۇرىنعى ۋەزد باس­تىعىنىڭ ەسكى ۇيىنەن تولعانايدىڭ توعايى اعاراڭدايدى ەكەن.

ەكسپەديتسيا تولعاناي باعىنا ايالداپ, وسىنداعى ءجۇز جىلدىق ەمەندەر مەن قايىڭ-قاراعايلاردى كورىپ, جولساپاردى اياقتادى.