21 جاسىندا حالقىمىزدىڭ مارتەبەسىن اسقاقتاتقان قۇرالاي اققوشقاروۆا تۋرالى ءبىر ۇزىك اڭگىمە
ينتەللەكتۋالدىق, ادامگەرشىلىك, ەستەتيكالىق قاسيەتتەرىمەن اينالاسىنا اسىل تاستاي نۇر شاشىپ تۇراتىن قۇرالاي اپاي جان دۇنيەسىنىڭ تازالىعى, سىمباتى بولەك سۇلۋلىعىنا ساي ءىسى ايقىن اڭعارىلىپ تۇرادى. ول ەلىمىزدەگى ءبىلىم ورداسىنىڭ قاراشاڭىراعى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بەتكە ۇستار بەدەلدى وقىتۋشىسى, ۇلاعاتتى ۇستازدىق جولىن جارتى عاسىرعا جۋىق ۋاقىتتان بەرى جەمىستى جالعاستىرىپ كەلەدى.
ءبىزدىڭ سۇيىكتى ۇستازىمىز قۇرالاي اققوشقاروۆا – جاس كەزىنەن-اق جارقىراپ كوزگە تۇسكەن تۋما تالانت. الماتىداعى №25 مەكتەپتى التىن مەدالمەن بىتىرگەن ول ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيزيكا فاكۋلتەتىندە وقىپ جۇرگەندە لەنيندىك ستيپەنديات بولدى. قوعامدىق جۇمىستارعا بەلسەنە قاتىساتىن وزات ستۋدەنت ۋنيۆەرسيتەت كومسومول ۇيىمىن دا باسقاردى. كومسومول سەزدەرىنە دەلەگات, رەسپۋبليكا ورتالىق كومسومول كوميتەتىنىڭ بيۋرو مۇشەسى بولىپ تا سايلاندى.
21 جاسىندا حالقىمىزدىڭ مارتەبەسىن اسقاقتاتقان قۇرالاي اققوشقاروۆا تۋرالى ءبىر ۇزىك اڭگىمە
ينتەللەكتۋالدىق, ادامگەرشىلىك, ەستەتيكالىق قاسيەتتەرىمەن اينالاسىنا اسىل تاستاي نۇر شاشىپ تۇراتىن قۇرالاي اپاي جان دۇنيەسىنىڭ تازالىعى, سىمباتى بولەك سۇلۋلىعىنا ساي ءىسى ايقىن اڭعارىلىپ تۇرادى. ول ەلىمىزدەگى ءبىلىم ورداسىنىڭ قاراشاڭىراعى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بەتكە ۇستار بەدەلدى وقىتۋشىسى, ۇلاعاتتى ۇستازدىق جولىن جارتى عاسىرعا جۋىق ۋاقىتتان بەرى جەمىستى جالعاستىرىپ كەلەدى.
ءبىزدىڭ سۇيىكتى ۇستازىمىز قۇرالاي اققوشقاروۆا – جاس كەزىنەن-اق جارقىراپ كوزگە تۇسكەن تۋما تالانت. الماتىداعى №25 مەكتەپتى التىن مەدالمەن بىتىرگەن ول ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيزيكا فاكۋلتەتىندە وقىپ جۇرگەندە لەنيندىك ستيپەنديات بولدى. قوعامدىق جۇمىستارعا بەلسەنە قاتىساتىن وزات ستۋدەنت ۋنيۆەرسيتەت كومسومول ۇيىمىن دا باسقاردى. كومسومول سەزدەرىنە دەلەگات, رەسپۋبليكا ورتالىق كومسومول كوميتەتىنىڭ بيۋرو مۇشەسى بولىپ تا سايلاندى.
وتكەن حح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا, ناقتى ايتقاندا, 1971 جىلى قازان ايىنىڭ 19-20 جۇلدىزىندا ماسكەۋدە وتكەن ستۋدەنت جاستاردىڭ بۇكىلوداقتىق 1-سلەتىنە قاتىسىپ, ءسوز سويلەدى. ەڭ كەرەمەتى – سول بۇكىلوداقتىق اسا بەدەلدى جيىننىڭ ءتورايىمى بولىپ, توردە كوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ باس حاتشىسى ل.ي.برەجنەۆپەن قاتار وتىردى. قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرعان جوق كسرو عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى, الەمگە ايگىلى عالىم م.ۆ.كەلدىشكە, اتاقتى اقىن, سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى ا.ا.سۋركوۆقا, كسرو جوعارى جانە ارناۋلى ورتا ءبىلىم مينيسترى ۆ.پ.ەليۋتينگە, مارشال ي.س.كونەۆكە, بلكجو ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ە.م.تياجەلنيكوۆكە, ەلدىڭ ءار تۇكپىرىنەن كەلگەن ستۋدەنتتەر – اللا مايوروۆا, پالميرا ميچيۋليتەگە جانە باسقالارعا, ل.ي.برەجنەۆتىڭ وزىنە دە كەزەك-كەزەگىمەن ءسوز بەرىپ, ءدۇنيەجۇزى كوز تىككەن ۇلى جيىندى اسقان بىلىكتىلىكپەن وتە شەبەر باسقاردى.
ون بەس وداقتاس رەسپۋبليكانى ۋىسىندا ۇستاعان, سول كەزدەگى 250 ميلليون حالقى بار كسرو اتتى الىپ دەرجاۆاداعى ميلليونداعان جاستاردىڭ اراسىنان سۋىرىلىپ شىعىپ, ۇلى جيىندى باسقارعان ءۇشىنشى كۋرس ستۋدەنتى قۇرالاي اققوشقاروۆا نەبارى 21 جاسىندا الەمنىڭ كوز الدىندا قازاق دەگەن حالىقتى اسقاقتاتتى. وعان وزگە رەسپۋبليكا جاستارى قىزىعا قارادى. بۇل تۋرالى كەزىندە وداقتىق جانە شەتەل باسپاسوزىندە كەڭىنەن جازىلدى. 1972 جىلى ماسكەۋدە «مولودايا گۆارديا» باسپاسىنان جارىق كورگەن «ستۋدەنتتەردىڭ بۇكىلوداقتىق سلەتى» دەگەن كىتاپتا بايىپتى باياندالدى. قازاقستاندىق ستۋدەنت قۇرالاي احمەتقىزى اققوشقاروۆانىڭ سلەت پرەزيديۋمىندا ل.ي.برەجنەۆپەن قاتار وتىرعان سۋرەتى باق-تا جانە جوعارىدا اتالعان كىتاپتا جاريالاندى. ايتپاي كەتۋگە بولمايتىن تاعى ءبىر ۇلكەن جەتىستىك – جيىن سوڭىندا ل.ي.برەجنەۆ قۇرالاي اپامىزدىڭ ۇلى جيىندى اسا شەبەر باسقارعانىنا ريزا بولىپ, قازاقستاندىق ستۋدەنتكە العىس ايتقان ەدى.
ۋنيۆەرسيتەتتى 1972 جىلى ويداعىداي اياقتاعان قۇرالاي احمەتقىزى ماسكەۋدەگى ا.ا.بايكوۆ اتىنداعى مەتاللۋرگيا ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىن 1976 جىلى ءبىتىرىپ شىقتى. سول جىلى پروفەسسور كيريلل پەتروۆيچ گۋروۆتىڭ جەتەكشىلىگىمەن كيەۆ قالاسىندا «وسوبەننوستي ۆزايمنوي ديففۋزي ۆ منوگوفازنىح بينارنىح سيستەماح» دەگەن تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيا قورعادى.
قۇرالاي اققوشقاروۆانىڭ ەڭبەك كىتاپشاسىندا ءبىر عانا ۇجىم – قازۇۋ جازىلعان. ول وسى ۋنيۆەرسيتەتتە وقىتۋشى, دەكاننىڭ ورىنباسارى, دەكان, كۇنى كەشەگىگە دەيىن شەتەل ستۋدەنتتەرىن دايىندايتىن كافەدرا مەڭگەرۋشىسى بولىپ ىستەدى. پروفەسسور, قازاق ەلى ينجەنەرلىك اكادەمياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى قۇرالاي اققوشقاروۆا ۇستازدىق جولىن جەمىستى جالعاستىرىپ كەلەدى. كۇنى بۇگىنگە دەيىن قازۇۋ-دە ستۋدەنتتەرگە ءدارىس وقىپ ءجۇر. وتكەن 2013 جىلى قازۇۋ-ءدىڭ عىلىمي كەڭەسى ق.اققوشقاروۆانى «ۋنيۆەرسيتەتتىڭ قۇرمەتتى كافەدرا مەڭگەرۋشىسى» ەتىپ سايلادى. ول قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءبىلىم جانە عىلىم سالاسىنا ەڭبەگى سىڭگەن قىزمەتكەرى, ءال-فارابي اتىنداعى التىن مەدالدىڭ يەگەرى جانە ەلباسىنىڭ ارنايى جارلىعىمەن «ەڭبەكتەگى ەرلىگى ءۇشىن» مەدالىمەن ماراپاتتالعان.
ۇلاعاتتى ۇستازدىڭ عىلىم سالاسىنداعى ەڭبەگى دە جەمىستى. ول – «مولەكۋليارنايا فيزيكا ي تەرموديناميكا», «مەحانيكا», ت.ب. كىتاپتاردىڭ, جۇزدەگەن عىلىمي ماقالالاردىڭ اۆتورى. 2006 جىلى الماتىداعى «اتامۇرا» باسپاسىنان ق.اققوشقاروۆانىڭ كولەمى 25 باسپا تاباق ەڭبەگى – «فيزيكا. تەوريا. ەسەپتەر. سۇراقتار. ونى شەشۋدىڭ جولدارى» كىتابى (ن.قويشىباەۆپەن بىرىگىپ جازعان) جارىق كوردى. جوعارى وقۋ ورىندارىنا ءتۇسۋشى تالاپكەرلەر مەن ستۋدەنتتەرگە ارنالعان بۇل كەشەندى وقۋ قۇرالىن باسپاعا ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى ۇسىنعان. قازاق تىلىندە جازىلعان بۇل كەشەندى وقۋ قۇرالىندا جالپى فيزيكانىڭ نەگىزدەرى مەن سوڭعى جىلدارى ۇسىنىلعان ءبىر مىڭناڭ استام تەست سۇراقتارى, ەسەپتەر كەڭىنەن قاراستىرىلىپ, ونى شەشۋدىڭ جولدارى مەن جاۋاپتارى كورسەتىلگەن. قازاق تىلىندە تۇڭعىش رەت شىققان بۇل ەڭبەك بۇگىندە تاپتىرمايتىن تاماشا وقۋ قۇرالىنا اينالدى.
2006 جىلى جۋرناليستيكا فاكۋلتەتىنىڭ سىرتتاي وقىتاتىن بولىمىنە تۇسكەن سوڭ, ۋنيۆەرسيتەتتە قىزمەت ىستەي ءجۇرىپ وقىسام, قارايىپ قالماي ءبىلىم نارىمەن سۋسىنداسام دەگەن ويمەن كادرلار ءبولىمىنىڭ باستىعى مۇرات نۇرعازينگە ۋنيۆەرسيتەتكە جۇمىسقا الۋ جونىندە ءوتىنىش ايتتىم. ول كىسى مەنى بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى سۇلتان تولەۋحان ۇلىنا جىبەردى. ينستيتۋت باسشىسى مەنى تىڭداي كەلە, مەنىڭ كومپيۋتەرلىك ءبىلىمىمدى تەكسەرگەن ورىنباسارى قۇرالاي احمەتقىزىنىڭ جۇمىسقا قابىلداۋ جونىندەگى كەڭەسىن ەكى ەتپەدى. مۇنى مەن ول كىسىنىڭ جاستارعا جاناشىرلىعى مەن قامقورلىعى دەپ بىلەمىن.
ءبىر ومىرگە ازىق بولارلىقتاي مول تاربيەنى وسى بىلىكتىلىكتى ارتتىرۋ ينستيتۋتىنان الدىم دەسەم, ارتىق ايتقانىم ەمەس. سۇلتان ءتولەۋحان ۇلى مەن قۇرالاي احمەتقىزى قازاقستاننىڭ بارلىق وبلىستارىنان وقۋعا كەلگەن وقۋشىلاردى جىلى شىرايمەن قارسى الىپ, ولاردىڭ جاتاقحاناعا ورنالاسۋىنا, عىلىمي باعىتىنا ساي جەتەكشى تاۋىپ بەرۋگە قامقورلىقپەن قارايدى ەكەن. باسشى قانداي بولسا, قوسشىلارى دا سونداي بولادى. ءبىز دە قازىر الدىڭعى تولقىنعا قاراپ تىڭداۋشىلار ءوتىنىشىن ەلەۋسىز قالدىرمايتىن تاجىريبەلى ماماندارعا اينالدىق.
اتاقتى ديقان ى.جاقاەۆتىڭ «وزگە ءۇشىن ىستە دە, ءوزىڭ ءۇشىن ۇيرەن» دەگەن تاعىلىمدى ءسوزى بار. قۇرالاي احمەتقىزىنىڭ تاپسىرمالارىن شىن ىقىلاسىممەن ءمىنسىز, مۇلتىكسىز ورىنداۋعا تىرىساتىنمىن. مەيىرىمدى كوزدەرىمەن «جانىم, جارقىنىم سول» دەپ ماداقتاپ قوياتىن. اۋىرا قالساق, «بالام اۋىرما» دەپ بىزگە باعاسى قيىنعا سوقپايتىن دارىلەردى الۋعا كەڭەس بەرەتىن. ءبىر جىلى قىس مەزگىلىندە تۇماۋراتىپ, سوڭى جوتەلگە جالعاسىپ جۇرگەنىمدە مەيىرىمدى جان: «ءاليا, سەن مۋميە الىپ ءىششى, ەمدىك قاسيەتى مول, جوتەلدى قويدىرۋعا ءتيىمدى» دەدى. تاعى بىردە قۇلاعىما سۋىق ءتيىپ اۋىرىپ وتىرمىن دەسەم «بورنىي سپيرت الىپ تامىز», – دەپ ءدارىگەردەن كەم ەمەس كەڭەس بەرەتىن ەدى.
عالىم اپايىمىزدى ۋنيۆەرسيتەت ومىرىندەگى وزگەرىستەر ەشقاشان بەيجاي قالدىرعان ەمەس. بۇدان بىرەر جىل بۇرىن كوپتەن بەرى قۇرىلىسى تۇرالاپ قالعان قازۇۋ قالاشىعىنداعى وقۋ عيماراتتارىنىڭ جۇمىسى قايتا جاندانىپ, جوندەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. الاتاۋدىڭ باۋرايىندا ورنالاسقان ءبىلىم ورداسى بۇرىنعىدان دا كورىكتەنىپ سالا بەردى. «تاڭەرتەڭگى ۋاقىتتا قازۇۋ قالاشىعىنداعى تابيعي تازا اۋامەن تىنىس الىپ, كوركەم كورىنىستىڭ ورتاسىندا ءجۇرىپ كەلە جاتىپ كوڭىلىم ەرەكشە شاتتانادى, تەبىرەنەدى», دەيدى قۇرالاي احمەتقىزى بويىن كەرنەگەن قۋانىشىن ۇجىمىمەن بولىسكەندە.
وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن رەكتور جانىنداعى كەڭەستە كورەي قۇرىلىس كومپانياسى ۋنيۆەرسيتەتتىڭ جاڭا باس عيماراتى جوباسىنىڭ تانىستىرىلىمىن جاساعاندا وتىرعانداردىڭ بارلىعى قول شاپالاقتاپ قولداي جونەلگەندە قۇرالاي احمەتقىزى ورنىنان تۇرىپ: «ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگىن كورسەتەتىن باستى نىسانداردىڭ ءبىرى – قازاقتىڭ قاراشاڭىراعى قازۇۋ قالاشىعى. سىزدەر ۇسىنىپ وتىرعان ءبىزدىڭ باس عيماراتىمىزدان ەشقانداي ۇلتتىق بەلگىنى, جاندى جىلىتار جىلۋدى كورىپ تۇرعان جوقپىن», – دەدى قاسقايىپ تۇرىپ. سوندا جاۋاپتى قىزمەتكەرلەر ۇلتتىق «كولوريت» ىشىندە دەپ اقتالدى. بىراق وي سالا بىلگەن اپايىمىزدىڭ ىشتەن تۋلاپ شىققان ءسوزى اقيقات كورىنىسى بولاتىن.
«تەكتىدەن تەكتى تۋادى» دەيدى دانا حالقىمىز. قۇرالاي اپايىمىزدىڭ اناسى – ورتالىق ازيا ايەلدەرى اراسىنان تۇڭعىش رەت گەولوگيا عىلىمىنا ەڭبەك سىڭىرگەن, ليتولوگيا عىلىمىنىڭ نەگىزىن سالعان, گەولوگيا-مينەرالوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, اكادەميك, پروفەسسور دارەجەسىنە جەتكەن قازاق قىزى پاتشايىم تاجىباەۆا ەدى. عالىمنىڭ 80 جىلدىق مەرەيتويىنا «اسىل تاستار اسقار تاۋدا تۋادى» جانە 90 جىلدىق مەرەيتويىنا «عىلىمدا دارا, ومىردە دانا پاتشايىم» دەپ اتالاتىن كىتاپ شىعارىلدى. وندا عالىم ارىپتەستەرى مەن شاكىرتتەرىنىڭ, دوستارىنىڭ ول تۋرالى جازعان پىكىرلەرى مەن ەستەلىكتەرى, ارناۋ جىرلارى, ەستەلىك-ەسسەلەرى باسىلدى. ءسويتىپ, ولار انا الدىنداعى پەرزەنتتىك پارىزدارىن ادال ورىنداي ءبىلدى. بۇگىندە پاتشايىم تاجىباەۆا اتىنا عالىمنىڭ تۋعان جەرى قازىعۇرت اۋدانىندا, الماتى, شىمكەنت قالالارىندا كوشە بەرىلىپ, قازىعۇرت اۋدانىندا ەسىمى مەكتەپتە جاڭعىرىپ, ەسكەرتكىشى بوي كوتەردى.
قازاقتىڭ اسا تاربيەلى, تالانتتى قىزى قۇرالاي اققوشقاروۆانىڭ ونەگەلى ءومىرى بەلگىلى اقىنداردىڭ جىرىنا ارقاۋ بولدى. سولاردىڭ ءبىرى – سەرىك تۇرعىنبەكوۆ: «ادامدار بار جۇرەگى – داستان ىزگى, جالعاعانداي جەر ەمەس, اسپان ءبىزدى; الپىسىنشى جىلدارى – الماتىدا – قۇرالايدان كورمەدىم اسقان قىزدى. اي شۋاعى سەكىلدى اقشا ءجۇزى, تاڭعالتادى بىلىنبەي باسقان ءىزى. بىلسەم ەگەر, سولاي-اق بولعان شىعار, پاتشايىمنىڭ قىزىنداي پاتشا قىزى», – دەپ جازدى. ءبىزدىڭ دە بۇل ويعا الىپ-قوسارىمىز جوق.
جانى جومارت, جۇرەگى تەك ىزگىلىك دەپ سوققان اياۋلى جان تۋرالى ايتا بەرسەك, جەتىپ ارتىلادى. ءبىز ونىڭ كەيبىرەۋلەرىنە عانا توقتالدىق. بەكزات بولمىس, تەكتىلىكتىڭ تىرەگىندەي قۇرالاي اپامىز جايلى بۇدان سوڭ دا ايتىلارى اقيقات.
ءاليا احمەتوۆا,
پەداگوگ.
شىمكەنت.