بايتاق ەلدىڭ گەوگرافياسى نەگە تولىق وقىتىلمايدى؟

پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ پرو­فەس­سورى ۇلجالعاس ەسنازاروۆا «ق.توقاەۆ قازاقستان حالقىنا ال­عاش­­قى جولداۋىندا اشىق قوعام قۇرۋ ماق­­ساتىندا حالىقپەن بايلانىستى كۇن­­دەلىكتى ومىردە تۇراقتى تۇردە جاقسار­تۋدى اتاپ وتكەن بولاتىن. سوندىقتان «گەوگرافيا» مەن «قازاقستان گەوگرا­فيا­سى» پاندەرىن وقىتۋداعى جاڭار­تىل­عان ءبىلىم باعدارلاماسىندا جىبەرىل­گەن ولقىلىقتاردى پارلامەنت قابىر­عاسىنا دەيىن جەتكىزدىم. بۇل كەم­­شى­­لىكتەردىڭ باستى سەبەبى, «جاڭار­­تىلعان ءبىلىم باعدارلاماسىن» قۇراستى­رۋشىلار نەگىزىنەن تاجىريبەسى از پەداگوگتەر. نەگىزگى كەمشىلىگى – وقۋ جوسپارىندا «قازاقستاننىڭ گەوگرافياسى» ءپانىننىڭ بولماۋى. كسرو ىدىراعاننان كەيىن پوستكەڭەستىك رەسپۋبليكالاردىڭ گەوگرافياسىن وقىتۋدا بارلىق ەگەمەن مەملەكەتتەر وزدەرىنىڭ «فيزيكالىق گەوگرافياسى» جانە «ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك گەوگرافياسى» كۋرسىن مەكتەپ باعدارلاماسىنا ەنگىزىپ وقىتا باستادى. تاۋەلسىزدىككە دەيىن قازاقستان گەوگرافياسى كسرو گەوگرافياسىنىڭ قۇرامىندا وتە از ساعات كولەمدە وقىتىلىپ كەلدى. سەبەبى ءوز ەلىنىڭ گەوگرافياسىن تەك سيپاتتاما تۇرىندە وتار ەلدەر عانا وقيتىنى بەلگىلى بولاتىن. ال جاڭا مازمۇنعا نەگىزدەلگەن وقۋ جوسپارىندا «قازاقستاننىڭ فيزيكالىق گەوگرافياسى» جانە «قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك گەوگرافياسى» كۋرسى وقۋ باعدارلاماسىنان تولىعىمەن الىنىپ تاستالعانى وسكەلەڭ جاستارىمىزعا پاتريوتتىق جانە ساياسي ءبىلىم, تاربيە بەرۋدە جىبەرىلگەن ۇلكەن قاتەلىك», دەدى.

جيىندا قازاقستانداعى جالپى ورتا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتە ەڭبەك ەتىپ جۇر­گەن گەو­گرافيا ءپانى مۇعالىمدەرى مەن عا­لىم­دار جاڭارتىلعان گەوگرافيا ءپانى باع­دار­لا­­ما­سى مەن ونىڭ نەگىزىندە جازىل­عان وقۋ­لىقتار تۋرالى ءوز ويلارىن ورتاعا سالدى.

اتىراۋ وبلىسى جىلىوي اۋدانى №3 مەكتە­بىنىڭ زەرتتەۋشى مۇعالىمى, ى.ال­­تىن­­سارين مەدالىنىڭ يەگەرى ەسەن­­­قۇل جيەن­­قۇلوۆ ەلىمىزدەگى ءبىلىم دەڭگەيى­نىڭ 20-ورىننان 60-ورىنعا تومەن­دەپ كەت­كەنىنە قىنجىلىسىن بىلدىرە كەلە, ماسەلەنى تەرەڭ زەرتتەۋدى ۇسىندى.

بۇگىندە گەوگرافيا ءپانىن وقىتۋدىڭ مۇلدە سىن كوتەرمەيتىنىنە توقتالا كەلىپ, «جاڭارتىلعان وقۋ باعدارلاماسىنا سايكەس شيىرشىق ادىسىمەن جازىلعان وقۋلىقتار وقۋشىلاردىڭ گەوگرافيادان تولىق ءبىلىم الۋىنا مۇمكىندىك بەرمەي وتىر» دەدى. مىسالى, 5-11-سىنىپتاردا وقىتۋ باعدارلاماسى بىردەي. ءبىر سىنىپ كولەمىندەگى باعدارلاما كەلەسى جىلى دا قايتالانادى. سونىمەن بىرگە جاراتىلىستانۋ ءپانى بويىنشا 5, 6-سىنىپتا وتەتىن تاجىريبە ساباقتارى فيزيكا مەن حيميا پاندەرىندە دە قايتالانىپ بەرىلگەن. بۇل ناقتى گەوگرافيا ءپانىن وقىتۋدىڭ ورنىنا ءبىرىن-ءبىرى قايتالاۋعا سوقتىرۋدا. سول ءۇشىن نەگىزگى تاجىريبەلىك جۇمىستاردىڭ ءار پانگە قاتىستى ءوتۋى قاجەتتىگىن ۇسىنعان ە.جيەنقۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا, «فيزيكالىق گەوگرافيا» كۋرسى ءار جەردە شاشىراپ جۇرسە, «ماتەريكتەر مەن مۇحيتتار گەوگرافياسى» تۇگەلىمەن جويىلعان. ال شىندىعىندا گەوگرافيا­نىڭ نەگىزگى ءبىلىمى سان جىلدار بويى وقى­تىلىپ كەلگەن «فيزيكالىق گەوگرافيا» مەن «ماتەريكتەر مەن مۇحيتتار» گەو­گرافياسىندا جاتىر. «شەتەلدەردىڭ ەكونوميكالىق گەوگرافياسى» دا نازاردان تىس قالعان. مۇنداي جاعدايدا وقۋشىلار «قانداي زاڭدىلىقتار بار؟», «قانداي ەلدەر ىلگەرى دامىپ كەلەدى؟» دەگەن سۇراقتارعا جاۋاپ تابا المايتىنى انىق. سوندىقتان دا 5, 6, 7-سىنىپتاعى كۋرستاردى جىلدا قايتالاماي, 5, 7-سىنىپتاردا فيزيكالىق جانە ماتەريكتەر مەن مۇحيتتار گەوگرافياسىن, ال شەتەلدەردىڭ گەوگرافياسىن ەلتانۋ با­عى­تىندا جوعارى سىنىپتاردا ەنگىزۋ كەرەك­تىگىن ۇسىنعان ول 10, 11-سىنىپتا وقىتىلاتىن گەوساياسات, گەوەكولوگيا, گەوينفورماتيكا ستۋدەنتتەردىڭ جوعارى وقۋ ورنىندا يگەرەتىن تاقىرىبى ەكەنىن جەتكىزدى. سونىمەن قاتار 8, 9-سىنىپتاردا «قازاقستاننىڭ فيزيكالىق گەوگرافياسىن» مەن «قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك گەوگرافياسىن» وقىتۋ ۋاقىت كۇتتىرمەيدى. «جاڭا مازمۇنداعى ءبىلىم باعدارلا­ماسى ەنگىزىلگەن العاشقى كەزدە «قازاقستان گەوگرافياسىنىڭ» تولىق الىپ تاستالعانى بەلگىلى. بۇل دەربەس مەملەكەت ءۇشىن قيسىنسىز جايت. ماسەلە پروفەسسور ۇ.ەسنازاروۆانىڭ تاراپىنان بىرنەشە مارتە كوتەرىلىپ, پارلامەنتكە دەيىن جەتكەندە بارىپ, ءبىر جىل وقىتىلاتىن «قازاقستان گەوگرافيا­سى» ەنگىزىلدى. الايدا ءبىر جىلدىق كۋرس ىشىندە فيزيكالىق, ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك گەوگرافيانى مەڭگەرۋ مۇمكىن ەمەس. كولەمى جاعىنان اتىراۋ وبلىسىنان سەگىز ەسە كىشى يزرايل مەملەكەتى ءوز گەوگرافياسىن ەكى جىل بويى اپتاسىنا ەكى ساعاتتان, بارلىعى 136 ساعات كولەمىندە وقىتادى. ال جەر اۋماعى جاعىنان ال­عاشقى وندىقتا تۇرعان تاۋەلسىز ەلدىڭ گەو­گرافياسىن وقىتۋ بارىسى ەلدىگىمىزگە سىن. وسى ماسەلەنى قۇپتاعان تۇركىستان وبلىسى جەتىساي قالاسىنداعى №9 مەكتەپ مۇعالىمدەرى ايجان ەسپەنبەتوۆا مەن تۇيمەنگۇل ارىپباەۆا بىرنەشە جىلدان بەرى بالالار وقىپ جۇرگەن گەوگرافيا ءپانىنىڭ جۇيەسىزدىگىن العا تارتتى. مۇنى كەلەشەك ۇرپاقتى ساۋاتسىزداندىرۋمەن بايلانىستىرعان ۇستازدار نومەنكلاتۋرا, كارتامەن جۇمىس ىستەۋگە دە جەتە كوڭىل بولىنبەيتىنىن نەگىزگە الدى.

گەوگرافيا ءپانى شيىرشىق ادىسىمەن وقى­تۋعا كەلمەيدى دەگەن ۇسىنىسقا ق.جۇبانوۆ اتىنداعى اقتوبە وڭىرلىك ۋني­ۆەر­سيتەتىنىڭ قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسورى ايگۇل سەرگەەۆا دا ءوز ويىن ءبىلدىردى. عالىم كورشىلەس رەسەي, قىرعىزستان, وزبەكستان مەملەكەتتەرىنىڭ تاجىريبەسىنە نازار اۋدارا وتىرىپ, بۇل ەلدەردە گەوگرافيا وقۋلىعىنىڭ مازمۇنى كوپ جىلدار بويى سىننان وتكەن قالىپتاسقان وقۋ باعدارلا­ماسى بويىنشا جۇرگىزىلىپ جاتقانىن جانە ايتارلىقتاي وزگەرىس بولماعانىن جەتكىزدى. سونىمەن قاتار بۇل ەلدەر وقۋلىقتارىندا كەشەندى تۇردە وقى­تىلىپ كەلگەن بىرىزدىلىك قالىپتاسىپ, بار­لىق سالا قامتىلعان. «وكىنىشكە قاراي, جاڭا مازمۇنداعى وقۋلىقتاردا كەيبىر سالالار ۇمىت قالعان. قولدانبالى گەوگرافيادا اۋىتقۋ باسىم. بيولوگيا, حيميا, تىپتەن الىپپەگە قاتىستى ول­قى­­لىقتاردىڭ قوعام نارازىلىعىن تۋعىز­عانى بەلگىلى» دەگەن عالىمنىڭ ايتۋىنشا, جەر اۋماعى جاعىنان القاشقى وندىقتاعى قازاقستاننىڭ گەوگرافياسىن جارتى توقساندا يگەرىپ شىعۋدىڭ ءوزى قيسىنسىز. سوندىقتان دا جاڭارتىلعان باعدارلاماعا دەيىنگى گەوگرافيا ءپانىن وقىتۋ جۇيەسىن نەگىزگە الا وتىرىپ, عى­لىمي, ادىستەمەلىك تۇرعىداعى جاڭا تا­قى­رىپتاردى, ەلدە بولىپ جاتقان جەتىس­تىكتەردى وقۋ باعدارلاماسىنا ەنگىزىپ, تولىقتىرۋ قاجەت.

قىزىلوردا وبلىسى تورەتام كەنتى №80 مەكتەپ-گيمنازياسى گەوگرافيا ءپانى­نىڭ مۇعالىمى سەرىك نيازوۆ 5-6-سىنىپ­تاردا جاراتىلىستانۋ ءپانى بويىنشا تاقىرىپتاردىڭ كۇردەلىلىگىن, وقۋشىنىڭ جاس ەرەكشەلىگىنە سايكەس ەمەستىگىن ءارى تۇسىنىكسىز, تارتىمسىز جازىلعانىن ايتادى. ۇلان-بايتاق جەرىمىزدىڭ فيزيكالىق گەوگرافياسىنىڭ وقىتىلماۋىن كەلەشەك ۇرپاق ءۇشىن قيانات دەي كەلە 8-سىنىپتا اپتاسىنا 3 ساعات, جىلىنا 102 ساعات قازاقستاننىڭ فيزيكالىق گەوگرا­فياسىنا ارنالۋى قاجەت دەگەن ۇسىنىسىن ءبىلدىردى. قازىر جاڭارتىلعان ءبىلىم مازمۇنىندا باعدارلاما بويىنشا 7-سىنىپ وقۋشىلارى فيزيكالىق, الەۋمەتتىك, ەكونوميكالىق گەوگرافيا كۋرسىن قاتار مەڭگەرۋگە ءماجبۇر. 7-8-سىنىپتاردا فيزيكالىق گەوگرافيا كۋرسىن وقۋشى جاقسى ءتامامداسا, الداعى 9, 10, 11 سىنىپتاردا ەكونوميكالىق گەوگرافيا سالاسىن وڭاي يگەرەتىنى انىق. وسى ورايدا «قازاقستان گەوگرافياسىن» بولەك ءپان رەتىندە قاراستىرۋ كەرەك» دەگەن س.نيازوۆ جالپى گەوگرافيانى وقىتۋ­دا 2013 جىلعى وقۋ باعدارلاماسىن نەگىز­گە الا وتىرىپ, جاڭا عىلىمي مالىمەت­تەرمەن تولىقتىرۋ دۇرىس باعىت دەيدى.

وقۋلىقتارداعى ولقىلىقتار جا­يىن قوزعاي كەلە پاۆلودار وبلىسى ەرتىس اۋدانى گەوگرافيا ءپانىنىڭ جوعارى ساناتتى زەرتتەۋشى-پەداگوگتەرى الىمبەك ماحمەتوۆ پەن اققۋ سماتاەۆا, ماكسيم گوركي مەكتەبىنىڭ گەوگرافيا ءپانى مۇعالىمى داۋرەن يلياسوۆ مۇعالىمدەر­دىڭ وقۋلىقتاردان قاتەلىك تەرۋدەن شار­شاعانىن ايتتى. ۇستازداردى جاراتىلىستانۋ, گەوگرافيا وقۋلىقتارىندا بالالاردىڭ جاس ەرەكشەلىكتەرىنە كوڭىل بولىنبەي, عىلىمي تىلدە جازۋعا ۇمتىلىس بولعانىمەن, عىلىمي مالىمەتتەردى ورىس تىلىندەگى ماتىننەن اۋدارعاندا كەت­­كەن قاتەلەر ناتيجەسىندە كوپتەگەن انىق­­تا­ما­لاردىڭ دۇرىس بولماۋى, باسقا پان­دەرمەن ينتەگراتسيالاۋدا دا ول­قى­­لىق­­تار­دىڭ كوپتىگى الاڭداتادى. قاتە­نىڭ اتى – قاتە. جاۋابى سايكەس كەل­مەي­­­تىن تاپ­سىر­مالار بار. مىسالى, ءىى توق­­ساندا 5-سى­نىپ وقۋشىلارى جارا­تىلىس­تانۋ باع­دارلاماسى بويىنشا زاتتىڭ ماس­سا­لىق ۇلەسىن پروپورتسيا ارقىلى ەسەپ­ت­ەپ شىعارۋى كەرەك, ال پرو­پور­تسيا­نى وقۋشىلار ماتەماتيكا سا­با­عىنان الدە­قايدا كەشىرەك وتەتىن­دىك­تەن, پرو­پور­تسيانىڭ نە ەكەنىن جانە ونى قالاي قۇ­راس­تىرۋ كەرەك ەكە­نىن قاي­دان بىلە قويسىن؟ 8-سىنىپ وقۋ­لى­­عى­نىڭ ءتىلى اۋىر, ءتىپتى تۇسىنىكسىز. وقۋ­شى تۇگىلى مۇعالىمدى ويلاندىرىپ تاس­تايدى. وقۋ­شىعا پروبلەمالىق, ىزدەنىس, عى­­لى­مي-زەرتتەۋ تاپسىرمالارىن ورىن­دا­تىپ, گەوگرافيالىق عىلى­مي تەو­ريا مەن تاجىريبە بىرلىگىن دالەل­دەۋ, وزىن­دىك جۇمىس ارقىلى ءبىلىم جيناۋ قازىرگى ءومىر تالا­بى. وقۋلىق ىشىن­دەگى تاقى­رىپ­تار كولەم­دى كەلەدى. ديداكتي­كا­نىڭ زاڭ­دى­­لىقتارى – وقۋلىق ءتىلى, ماز­مۇننىڭ قارا­­­پا­يىم­­دىلىعى, پەداگوگيكا عىلى­مىن­داعى نەگىزگى پرينتسيپ – «وڭاي­دان قيىنعا» مۇلدەم ەسكەرىلمەگەن. وسى ولقىلىق­تار­دان وقۋشىلاردىڭ گەوگرافيا پانىنە قىزىعۋ­شىلىقتارى كەيىنگى جىلدارى تومەندەپ كەتكەن.

مەكتەپ جاسىنداعىلار 5, 6-سىنىپتاردا جاراتىلىستانۋ ءپانىن وقىپ, بىرنەشە عىلىمدى تانىپ بىلۋگە باستاۋ السا, 7-سىنىپتا الەمگە ويشا ساياحات جاساي باستايدى. ماتەريكتەر مەن مۇحيتتاردى تانىپ بىلەدى. گەوتاريحي مالىمەتتەر, گەوەلەمەنتتەر وسى كەزدە وقۋشىلاردىڭ ەسىندە قالارى انىق. 8,9-سىنىپتاردا بالا ساناسى ارىدان ويلاۋعا قالىپتاسىپ, ەلىن, جەرىن تانۋعا قۇشتار بولارى انىق. بۇل سىنىپتاردا ۇلان-بايتاق اتامەكەننىڭ تابيعاتىن, جەر-انانىڭ بايلىعىن, شارۋاشىلىعىن, قالالارى مەن ەلدى مەكەندەر تاريحىن, حالىقتىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىن تانىپ, دەموگرافيالىق, ستاتيس­تيكالىق مالىمەتتەرىمەن سۋسىنداۋى ءتيىس. ال 10, 11-سىنىپتار ەرەسەك ومىرگە باسپالداق ىسپەتتى. بۇل بالا ساناسى دامىپ, ارىدان ويلاي الاتىن, وعان قارىم-قابىلەتى جەتەتىن جاسقا كەلگەن, ومىرگە دەگەن قۇلشىنىس سەزىمى قالىپتاسىپ كەلە جاتقان جاس. جوعارى سىنىپتاردا دۇنيە ءجۇزىنىڭ ەكونوميكالىق جانە الەۋمەتتىك گەوگرافياسىمەن «ەلتانۋ» باعدارلاماسى ارقىلى تانىسا الادى. بالالار دۇنيە ءجۇزى گەوگرافياسىنان جەر شارىنداعى حالىقتاردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنەن, شارۋاشىلىق ءىس-ارەكەتتەرىنەن حاباردار بولىپ, ەكو­نوميكالىق جەتىستىكتەرى تۇرعىسىندا قۇندى اقپاراتتار الىپ شىعۋى ءتيىس. وسىلايشا بۇرىنعى باعدارلامانىڭ وزىق تۇستارىن نەگىزگە العان جامبىل­دىق گەوگراف-ۇستازدار ق.بەردىش, ب.نۇر­مۇحامەدوۆ, س.ق ۇلىمبەتوۆ, س.بەك­زات­حان, ە.دارجان, ق.قوسپانوۆ, ب.جۇما­بەكوۆ جاڭارتىلعان مازمۇنداعى باعدار­لامانىڭ جۇيەسىزدىگىنە توقتالدى. ماتە­ريالدار ارالاس بەرىلگەن. 8-سىنىپتا 11-سىنىپتاعى «ەلتانۋ» باعدار­لاما­سىنىڭ ماتەريالدارى كەزدەسەدى. ەسەسىنە ەلىمىزدىڭ تابيعاتى تۋرالى ماتەريالدار جەتكىلىكسىز. وسى ورايدا بۇرىنعى باعدارلامانى وڭدەپ قاي­تارۋ­دى قۇپتاعان ۇستازدار توبى جيناق­تالعان باعدارلاما جاعدايىندا عانا ساپالى ءبىلىم بولاتىنىنا سەنىم ارتىپ وتىر.

دۇنيە ءجۇزى ەلدەرىنىڭ وزىق تاجىري­بەلەرىن پايدالانۋدىڭ ارتىقشىلىق­تارىن دا مويىنداۋ قاجەتتىگىن العا تارتقان جامبىل وبلىسى مەركى اۋدانى №44 جببم گەوگرافيا ءپانىنىڭ مۇعا­لىمى گ.نايزابەكوۆا جاڭارتىلعان ماز­­مۇن­دا جازىلعان وقۋلىقتار تەوريا­لىق تۇرعى­دان دا, ءماتىننىڭ اۋقىمدى­لىعى, ماتەريال­دى مەڭگەرۋ جاعىنان دا قيىندىق تۋدىرىپ وتىرعانىن جەتكىزدى. سوندىقتان 5-9-سىنىپتارعا دەيىن قازىر وقىتىلىپ جۇرگەن 2 بولىمدە جازىلعان گەوگرافيا وقۋلىقتارىنىڭ مازمۇنى قايتا قاراستىرىلىپ, وڭدەلىپ وقۋلىق بولىپ باسىلىپ شىقسا دەگەن ويىن جەتكىزدى. ال نۇر-سۇلتان قالاسى №56 مەكتەپ-ليتسەيىنىڭ گەوگرافيا ءپانى مۇعالىمى د.سەيدازيموۆا مەن ب.قىرعىزباەۆا گەوگرافيانىڭ زەرتتەۋ ادىستەرى, كارتوگرافيا مەن گەوگرافيالىق دەرەكتەر بازاسى, جوعارى سىنىپتا گەوينفورماتيكانى جىلدا تەرەڭدەتە بەرگەننەن گورى گەوگرافيانىڭ تىكەلەي تاقىرىپتارىن وقىتۋدىڭ ءتيىمدى ەكەنىن العا تارتتى. بالالار تومەنگى سىنىپتا كارتانىڭ, باعدارلاۋدىڭ, زەرتتەۋدىڭ نە ەكەنىن بىلسە, ءارى قاراي جوعارى سىنىپتا ءتۇرىن اۋىستىرىپ قايتالاي بەرۋدىڭ قاجەتى قانشا؟ ەگەر بالا ءوز وتانىنىڭ, تۋعان جەرىنىڭ تاۋ-تاسىن, وزەن-كولىن, تابيعاتىن, توپىراعىن بىلمەسە راستورلىق, ۆەكتورلىق تاسىلمەن كارتانىڭ جاسالۋى كىمگە كەرەك؟» دەگەن ماسەلە كوتەردى.

وسى ورايدا اتىراۋ ۋنيۆەرسيتە­تىنىڭ گەوگرافيا, تۋريزم جانە سۋ رە­سۋرس­تارى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋ­شىسى ا.جۇماعازيەۆ, گەوگرافيا عىلىم­دارىنىڭ دوكتورى, ەۇۋ پروفەسسورى و.مازباەۆ, گەوگرافيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ دوتسەنتى گ.ورازىمبەتوۆا, قىزىلوردا وبلىستىق «ورلەۋ» باۇو اعا وقىتۋشىسى و.مىقانوۆا, پاۆلودار وبلىسى ەرتىس اۋدانى گەوگرافيا ءپانى مۇعالىمى ءا.ماحمەتوۆ, شىعىس قازاقستان وبلىسى گەوگرافيا ءپانى مۇعالىمى س.بەلدەۋباەۆا, تۇركىستان وبلىسى قازىعۇرت اۋدانى دارىن مەكتەپ-ينتەرناتىنىڭ گەوگرافيا ءپانى مۇعالىمى ب.امانقۇلوۆ, باتىس قازاقستان وبلىسى مەكتەپ ديرەكتورى ا.مايەمەر, نۇر-سۇلتان قالاسى گەوگرافيا ءپانى مۇعالىمى گ.جايلاۋبەكوۆا, اتىراۋ وبلىسى قۇلسارى قالاسى گەوگرافيا ءپانى مۇعالىمى د.ەلتەزەروۆا, تۇركىستان وبلىسى ورداباسى اۋداندىق ءبىلىم ءبولىمىنىڭ ادىسكەرى ش.وڭالباەۆا, گ.شوتاي, ي.تۋچيەۆا, سولتۇستىك قازاق­ستان وبلىسىنان ە.امانجولوۆ, ورال­دىق گەوگرافتار ب.قۇلباباەۆ, ا.تۇر­عىنباەۆ, ب.يپەكەنوۆ پەن اتىراۋ وب­لىسى ماحامبەت اۋدانىنداعى مەك­تەپ­تىڭ گەوگرافيا ءپانىنىڭ مۇعالىمى س.قوي­باقوۆ جانە تاعى باسقا دا ۇستاز­دار قاۋى­مى جاڭا مازمۇنداعى گەوگرافيا ءپانى باع­دارلاماسىن تالداي كەلە, 5, 6-سى­نىپ­تىڭ «جاراتىلىستانۋ», 7, 8, 9-سى­نىپ­تارداعى «گەوگرافيا» ءپانى كاسىبي دەڭگەيدە جەتىلدىرىلمەگەن, قۇرامىندا باستاپقى نەگىزگى ۇعىمدار مەن تەرميندەردى انىقتاۋ جاعى كەمشىن دەگەن توقتامعا كەلدى. بۇل ءوز كەزەگىندە گەوگرافيالىق ءبىلىمنىڭ دەفورماتسيالانۋىنا سوقتىرادى. سونىمەن قاتار قازىر مەكتەپتە جۇمىس ىستەپ جۇرگەن گەوگرافيا ءپانى مۇعالىمدەرى باعدارلامامەن تانىسۋ بارىسىندا جەكە تاقىرىپتار بويىنشا وقۋ ماقساتتارى ناقتى قويىل­ما­عانىنا, لوگيكالىق ويلاۋ مەن ءبىلىم الۋ­شى­لاردىڭ موتيۆاتسياسىن قالىپتاس­تىرۋعا عانا باعىتتالعانىن قاپەرگە الدى. بارلىق كەمشىلىكتى نەگىزگە العان ۇستازدار «گەوگرافيا» ءپانىنىڭ وقۋ ءمانى مەن ماقساتىن, تۇپكى ناتيجەسىن زەرت­تەۋدى تولىق بىلمەۋدىڭ سالدارى گەو­گرافيا عىلىمىن بەيبەرەكەتتىككە سوقتى­رادى دەپ دابىل قاعا وتىرىپ, وقۋ باع­دار­لا­ما­سىندا «قازاقستان رەسپۋبليك­اسىن­ىڭ گەو­گرافياسى» كۋرسىن 8, 9-سىنىپتاردا مىن­دەتتى دەربەس جەكە وقۋ ءپانى رەتىندە قال­دىرۋ قاجەتتىگىن ۇسىندى. ويتكەنى تاري­حىن, ءتىلىن, گەوگرافياسىن تەرەڭ مەڭ­گەرۋگە ءمان بەرگەن ەلدەردە عانا وتانعا دەگەن سۇيىسپەنشىكتىڭ ورىستەيتىنى انىق.