التىن وردا تاريحى جانە ەدىگە بي

تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ, ونىڭ ىشىندە قازاق حالقىنىڭ تاريحي جا­دىندا ۇمىتىلماي, ماڭگى بىرگە كەلە جاتقان تۇلعالار بار. ولار ەل تاريحىنىڭ ءارتۇرلى زاماندارىندا جانە ءارتۇرلى مەملەكەتتەرىندە ءومىر ءسۇرىپ, بارشاعا ورتاق تۇلعا رە­تىندە ساقتالىپ قالدى. سولاردىڭ قاتارىنا وسى جىلى 750 جىلدىق مەرەكەسىن اتاپ ءوتىپ جاتقان ەۋرا­زيالىق زور مەملەكەت – التىن وردا تا­ريحىندا دا ءومىر سۇرگەن تۇلعالار جاتادى.

ءۇش عاسىرعا جۋىق ءومىر سۇرگەن ال­تىن وردا تاريحىندا رەسمي تۇردە تاقتى يەلەنگەن حاندارمەن قاتار, ونىڭ تاريحىندا بيلەۋشى اۋلەتتىڭ وكىلى بولماسا دا, تەرەڭ ءىز قالدىرعان وزگە دە تۇلعالار جەتىپ ارتىلادى. ءتىپتى ولاردىڭ كەيبىرەۋلەرىنىڭ ءرو­­لى رەسمي حانداردىڭ رولىنەن دە باسىمىراق. سولاردىڭ قاتارىندا ەدىگە ءبيدىڭ (1357-1419 جج.) ەسى­مى ەرەك­شە ايتىلادى. التىن وردا­دا­عى ىدىراۋشىلىق كەزەڭىندە ول تاريح مىنبەرىنە كوتەرىلىپ, 25 جىل­داي يمپەريا تاريحىندا باستى رولدەردىڭ ءبىرىن وينايدى. شيرەك عاسىرعا جۋىق التىن وردانىڭ كۇي­رەۋىن تەجەپ, ونى قالپىنا كەل­تىرۋگە ۇمتىلادى. سونىمەن بىرگە قا­لىپتاسقان زامان تالابىنا ساي جاڭا مەملەكەتتىلىك قۇرىلىمعا – نوعاي ورداسىنا نەگىز قالاپ بە­رەدى. سونداي-اق ونىڭ ۇرپاقتارى كۇنى بۇگىنگە دەيىن وز­دەرىنىڭ شىعۋ تەكتەرىن ەدىگە بيمەن تىكەلەي بايلانىستىرىپ, ماقتان ەتەدى.

ەدىگە بي – كوزى تىرىسىندە جا­نە قاي­تىس بولعاننان كەيىن دە اراب, پارسى, ورىس, ەۋروپالىق حا­لىقتاردىڭ جازبا تاريحىندا, التىن وردا اۋماعىندا ءومىر سۇرگەن تۇركىتىلدەس حالىقتاردىڭ اۋىز ادەبيەتىندە ەسىمى ساقتالعان تۇلعا. سالىستىرمالى تۇردە ايتساق, ەدىگە بيگە دەيىن, ونىمەن زامانداس بولعان جانە ودان كەيىن ءومىر سۇرگەن التىن وردا حاندارىنىڭ ەسىمدەرى ءدال ەدىگەنىڭ ەسىمىندەي جازبا تاريح بەتتەرى مەن حالىق جادىندا ساقتالعان جوق. ءتىپتى ءوزى ءومىر سۇرگەن جىلدارى اتاق-دارەجەسى الىسقا تاراعان كەيبىر حانداردىڭ ەسىم­دەرى وزدەرى قايتىس بولعاننان كەيىن بىرتە-بىرتە حالىق جادىنان شىعا باستايدى دا, تەك شاڭ باسقان جازبا دەرەك بەتتەرىندە كوپتىڭ ءبىرى رەتىندە قالادى. ال ەدىگە ءبيدىڭ ەسى­مى بولسا, كەرىسىنشە, كوزى تىرىسىندە قانداي بولسا, ودان كەيىن قانشاما عاسىرلار وتسە دە, حالىق جادىندا ۇمىتىلماي ماڭگى ساقتالىپ, قايتىس بولعانىنا 600 جىلدان استام ۋاقىت وتسە دە, حالقىمەن بىر­گە كەلە جاتىر. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, ەدىگە بي ەسىمىنىڭ وسىلاي ساقتالىپ كەلە جاتۋىنىڭ سەبەپتەرى دە جوق ەمەس. ءبىز تومەندە سول سەبەپتەردى انىقتاپ كورەلىك. سەبەپتەردى انىق­تاۋ ارقىلى, جالپى ەدىگە ءبيدىڭ التىن وردا تاريحىنداعى الاتىن ور­نىن انىقتاپ, قانداي تاريحي ءرول اتقارعانىن كورە الامىز.

ەدىگە ءبيدىڭ اتقارعان العاشقى تاريحي ءرولىن, ءبىز التىن وردانىڭ 1396-1419 جىلدارداعى ساياسي تاريحىنان كورەمىز. 1395 جىلعى ماۋەرەنناحر بيلەۋشىسى ءامىر تەمىردىڭ التىن ورداعا جاساعان جورىقتارى مەن ونىڭ سالدارلارى جازبا دەرەكتەردە باياندالىپ, عىلىمي ادەبيەتتەردە جاق­سى قاراستىرىلعان. شامي مەن يەزديدىڭ تاريحي جازبالارىندا ءامىر تەمىردىڭ توقتامىس حانعا جورىقتارى وتە جاقسى باياندالادى. ءتىپتى, يەزدي ءوز ەڭبەگىنىڭ ءبىر تاراۋىن «تەمىردىڭ توقتامىس حانعا قارسى ەكىنشى جورىققا اتتانۋى تۋرالى اڭگىمە» دەپ اتاپ, 1395 جىل­عى جورىقتىڭ بارىسىن ناقتى بايانداپ بەرەدى. جالپى, تەمىردىڭ توقتامىس حانعا قارسى وسى ەكىنشى جورىعىنىڭ سالدارلارى التىن وردا ءۇشىن وتە اۋىر بولعانىن بار­­لىق زەرتتەۋشىلەر ءبىراۋىزدان مو­يىن­دايدى.

ەكونوميكالىق جاعىنان العان­دا بۇل جورىق التىن وردانى اۋىر كۇيزەلىسكە ۇشىراتادى, ءىرى سايا­­سي-ەكونوميكالىق ورتالىقتار قيراتىلادى, ىشكى بايلانىستار بۇزىلادى, كوپتەگەن تۇرعىن ءول­تىرىلىپ, ورتا ازياعا تۇتقىنعا اكە­­تىلەدى, وتىرىقشى وڭىرلەر قي­را­تىلادى, ەڭ اۋىر بولعانى – حا­لىقارالىق ساۋدا جولى بۇزىلىپ, ونىڭ باعىتى باسقا جاققا اۋىسادى. ال جورىق سالدارىن ساياسي جاعىنان الىپ قاراساق, التىن ورداداعى ورتالىق بيلىك قاتتى السىرەپ, ونىڭ ورنىنا ۇلىستارداعى جەرگىلىكتى بيلىكتەر كەلە باستايدى. بۇل دەگەنىمىز – ءىس جۇزىندە ال­تىن وردانىڭ ورنىندا ءبىر- بىرى­نە باعىنبايتىن بىرنەشە حان­­­دىقتىڭ قۇرىلا باستاعانىن كور­سەتەدى. م.گ.سافارگاليەۆ 1396 جى­لى التىن وردا اۋماعىندا ءبىر-بىرىنە باعىنبايتىن, دەربەس ءتورت حاندىقتىڭ – ساراي ماڭىندا قويىرشاق حان ورداسىنىڭ, اس­تراحاندا تەمىر قۇتلىق حان ور­داسىنىڭ, جايىق بويىندا ەدىگەنىڭ ماڭعىت جۇرتىنىڭ جانە قىرىمعا كەلىپ بيلىكتى يەلەنگەن توقتامىس حان ورداسىنىڭ پايدا بولعانىن ايتادى. ءدال وسى تۇستا التىن ور­دانىڭ ساياسي تاريحىندا ەدىگە سەكىلدى تاريحي تۇلعا كوتەرىلىپ, تۇ­ركى حالىقتارىنىڭ ەۋرازيالىق يم­پەرياسىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن بەلسەندى تۇردە ءوز كۇرەسىن باستايدى.

ءامىر تەمىردىڭ توقتامىسقا قار­­سى كۇرەسىندە العاشقىسىنىڭ جا­عىندا بولعان ەدىگە, ەڭ الدىمەن ءوز ۇلىسىن تالان-تاراجدان امان الىپ قالادى دا, ونىڭ اسكەري-ەكو­نوميكالىق قۋاتىن يمپەريانى ساقتاپ قالۋعا پايدالانادى. اتال­عان ءتورت وردا باسشىلارىنىڭ توق­تامىس حاننان باسقالارى ءامىر تەمىر جاعىندا بولىپ, ونىڭ بي­لىگىنە قارسى بولعان تۇلعالار بولاتىن. ولار ءۇشىن سول كەزدەگى ەڭ قاۋىپتى قارسىلاس قىرىمدى باسىپ العان توقتامىس حان ەدى. ەدىگە بي مەن تەمىر قۇتلىق حان بىرىگىپ, الدىمەن قويىرشاق حاندى ساياسي ارەنادان ىعىستىرادى. سول جىلى, ياعني 1396-1397 جىلى بىرىككەن كۇشت­ەر قىرىمداعى توقتامىس حان­عا اتتانىپ, ونى جەڭەدى. توقتامىس حان ليتۆا كنيازدىگىنە قاشىپ با­رىپ, كنياز ۆيتوۆتى التىن ورداعا قارسى بىرىگىپ كۇرەسۋگە شاقىرادى. توقتامىس حان مەن كنياز ۆيتوۆتىڭ اراسىندا كەلىسىم جاسالىپ, ونىڭ شارتى بويىنشا, التىن ورداعا قارسى كۇرەس ءساتتى اياقتالعان جاع­دايدا توقتامىس حان التىن وردا تاعىنا قايتا وتىرعىزىلادى دا, ال ۆيتوۆقا بارلىق ورىس كنيازدەرىنىڭ جەرلەرى بەرىلەدى.

1399 جىلدىڭ 12 تامىزىندا دنەپردىڭ سول ساعاسى ۆورسكلو وزەنى ماڭىندا ەكى جاقتىڭ اسكەرى كەزدەسىپ, شەشۋشى جەڭىس ەدىگە مەن تەمىر قۇتلىق جاعىندا بولادى. بۇل ۇرىستا ەدىگە بي شەشۋشى ءرول ات­قارادى. بۇل جەڭىس توقتامىستىڭ جاعدايىن ودان ءارى قۇلدىراتسا, ەدىگە بي مەن تەمىر قۇتلىق حاننىڭ اتاعىن ودان ءارى اسپانداتادى. وسى­لايشا, ەدىگە بي مەن تەمىر قۇتلىق حاننىڭ وداعى التىن وردانى امان ساقتاپ قالادى. ءدال وسى جىلى تە­مىر قۇتلىق حان قايتىس بولادى دا, التىن ورداداعى ورتالىق اتقارۋشى بيلىك ەدىگەنىڭ قولىنا كوشەدى. تەمىر قۇتلىقتىڭ تۇسىندا «ورداداعى كنيازدەردىڭ كنيازى», ياعني ۇلىبي بولعان ەدىگە, ودان كەيىن بار بيلىككە يە بولادى. سول تۇستاعى ەدىگەنىڭ ءرولى تۋرالى «ول تاق­قا كىمدى وتىرعىزۋدى جانە ونى قاشان كەتىرۋدى ءوزى شەشتى, ول بۇيىرسا – وعان ەشكىم قارسى كەل­مەدى...» – دەپ باياندايدى اراب تا­ريح­­شىسى يبنارابشاح.

ەدىگە بي شىڭعىس اۋلەتىنىڭ وكىلى بول­ماعاندىقتان ءوزى حان لاۋازىمىن يەلەنبەيدى, بىراق تا مەملەكەتتى باسقارۋدى ماۋەرەنناحرداعى ءامىر تەمىر سياقتى «قۋىرشاق» حاندار ارقىلى جۇزەگە اسىرا باستايدى. بۇل وعان وتە اۋىر بولادى. ويت­كەنى ءالى دە بولسا شىڭعىستىق يدەو­لوگيا مەن كوشپەلى تايپالارعا سۇ­يەن­گەن ءار ۇلىستارداعى شىڭعىس ۇر­پاقتارىنىڭ تاقتان ۇمىتتەرى زور بولاتىن. سونداي-اق توقتامىس حان مەن ونىڭ ۇلدارىنىڭ التىن ورداعا قايتىپ كەلۋ قاۋپى دە بار ەدى. سوعان قاراماستان ەدىگە بي ءوزى قازا تاپقانعا دەيىن ءوزىنىڭ نەگىزگى ماق­ساتىنان اينىمايدى.

ەدىگە بي 1399 جىلى التىن وردا تاعىنا تەمىر قۇتلىق حاننىڭ نەمەرە تۋىسى شادىبەكتى وتىرعىزادى. 1407 جىلعا دەيىن شادىبەك حان ار­قىلى ەدىگە بي التىن وردانى سوڭعى رەت بىرىكتىرە الادى. حان­نىڭ اتىمەن كاففادا, ازاكتا, اس­تراحاندا, دەربەنتتە, باكۋدە, حو­­رەزمدە اقشالار شىعارىلادى. ەدىگە بي بىرنەشە رەت بولعار مەن قى­رىمدا بەكىنۋگە كۇش سالعان توقتامىس حاننىڭ ۇلدارىنا قارسى ءساتتى جورىقتار ۇيىمداستىرادى.

ال 1408 جىلى ەدىگە بي ورىس كنيازدەرىنىڭ التىن ورداعا تاۋەل­دىلىگىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن ماس­كەۋگە جورىققا اتتانادى. ەدى­گەنىڭ بۇل جورىعى تۇپكى ماق­ساتىنا جەتپەسە دە, بىرنەشە ورىس قالاسى تو­ناۋعا ۇشىراتىلادى, ءبىر اي بويى ماسكەۋ قالاسى قورشاۋعا الى­نادى. ماسكەۋلىكتەردىڭ 3000 رۋبل تولەمىنەن كەيىن عانا ەدىگە بي كەيىن ورالادى. وسىلايشا, ەدىگە بي التىن وردا اۋماعىن قالپىنا كەلتىرىپ قانا قويماي, وعان تاۋەلدى ورىس جەرلەرىنىڭ دە تاۋەلدىلىگىن بۇرىنعى كەزدەگىدەي قالپىنا كەل­تىرۋگە ۇمتىلادى. ءبىزدىڭ ويىمىزشا, بۇل ايتىلعانداردىڭ ءبارى ەدىگە ءبيدىڭ التىن وردا تاريحىنداعى ەڭ باستى تاريحي ءرولىن كورسەتەدى.

التىن وردا سەكىلدى الىپ يم­پەريا­دا ورتالىق بيلىكتى يەلەنۋ بار دا, ونى ۇستاپ تۇرۋ تاعى بار. ەدىگە بيگە وسى جولدا قارسىلاستاردىڭ ەكى توبىمەن – ىشكى جانە سىرتقى كۇشتەرمەن كۇرەس جۇرگىزۋگە تۋ­را كەلەدى. ىشكى قارسىلاس رەتىندە شا­دىبەك, بولات, تەمىر سەكىلدى شىڭ­عىس اۋلەتىنىڭ وكىلدەرى سانالدى. ولار تاققا كەلىسىمەن «قۋىرشاق» رولىندە بولعىسى كەلمەي, ورداداعى كەيبىر توپتاردىڭ قولداۋىنا سۇيەنىپ, ەدىگەنىڭ وزىنە قارسى شىعا باستايدى. ال سىرتقى كۇشكە التىن وردا تاعىن قايتارۋ ءۇشىن كۇرەس جۇرگىزگەن توقتامىس حاننىڭ ۇلدارى جاتتى.

1411 جىلى ەدىگە بي مەن تاقتا وتىر­عان تەمىر قۇتلىق حاننىڭ ۇلى تەمىر حان اراسىندا كۇرەس باس­تالىپ, ەدىگە بي جەڭىلەدى دە حورەزم ايماعىنا كەتەدى. ەدى­گەنىڭ جوقتىعىن پايدالانىپ, توق­تامىس حاننىڭ ۇلدارى تەمىر حان­نان التىن وردا تاعىن تارتىپ الادى. دەگەنمەن دە, ەدىگە بي ساياسي كۇرەستەن باس تارتپاي, توق­تامىس حان ۇلدارى اراسىنداعى الاۋىز­دىقتى پايدالانىپ, ولاردى جەڭى­لىسكە ۇشىراتادى. التىن وردا تاعىنا شىڭعىس ۇرپاقتارىنىڭ ءبىرى – چەكرە حاندى 1414 جىلى وتىر­عىزادى دا, ءوزى بار بيلىكتى يە­لەنەدى. ءسويتىپ, التىن وردانىڭ مارتەبەسىن قالپىنا كەلتىرمەك بو­لادى. بىراق ءبىرشاما كۇشەيىپ العان توقتامىستىڭ ۇلدارى دا تاقتان ۇمىتتەرىن ۇزبەيدى. اقىرى 63 جاسىندا اتاقتى ەدىگە بي جايىق وزەنى بويىندا توقتامىس حاننىڭ كىشى ۇلى قادىربەردى حانمەن بولعان ۇرىستا قازا تابادى. ونىڭ ناقتى قاي جىلى قازا تاپقانىن اراب تاريحشىسى ەلايني (1361-1451 جج.): «822 جىلى (28 قاڭتار 1419 ج. – 16 قاڭتار 1420 ج.) ەدىگە پاتشا نەمەسە ەدىگە قايتىس بولدى, ول ءولتىرىلدى», دەپ, ونىڭ قالاي ولتىرىلگەنىن ناقتى بايانداپ بەرەدى.

وسىلايشا, ەدىگە بي التىن ور­دانىڭ 1396-1419 جىلدارداعى ساياسي تاريحىندا قورنەكتى ءرول اتقارىپ, تاريحي تۇلعاسى ەرەكشە ماڭىزعا يە بولادى. ول تۋرالى جىرلاناتىن داستانداردىڭ بىرىندە:

«ەدىگە دەگەن ەر ەكەن,

ەلدىڭ قامىن جەر ەكەن.

ەل شەتىنە جاۋ كەلسە,

مەن بارايىن دەر ەكەن,

ەل ىشىندە داۋ بولسا,

مەن شەشەيىن دەر ەكەن...», – دەپ ايتىلادى.

بۇل جىرداعى ءار جولدان ەدىگە ءبيدىڭ تۇلعالىق بولمىسى تولىق اشىلىپ تۇر دەۋگە بولادى. ءبىرىنشى جول – ونىڭ ەر, ازامات, تۇلعا ەكەن­دىگىن ايتسا, ەكىنشى جولدان – حا­لىقتىڭ مۇددەسىن ويلاعان باسشى, كوسەم بولعاندىعىن كورەمىز. ال ءۇشىنشى, ءتورتىنشى جولدار ەدىگە ءبي­دىڭ – قايتپاس باتىر, قولباسشى, ەل قورعانى بولعاندىعىن كورسەتسە, قال­عان سوڭعى ەكى جول تاريحي تۇلعا­نىڭ بي, شەشەندىگىن ايقىنداپ تۇر.

ەدىگە ءبيدىڭ شيرەك عاسىرعا جۋىق التىن وردانىڭ ساياسي ومى­رىندەگى تاريحي ءرولىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن, ول قازا تاپقاننان كەيىنگى جىلدارمەن سالىستىرىپ كورەلىك. سوندا عانا ونىڭ تاريحي ءرولى انىق كورىنەدى. ءبىز جوعارىدا  ءامىر تەمىردىڭ ەكىنشى جورىعىنىڭ سالدارى رە­تىندە 1396 جىلى التىن وردا اۋماعىندا ءتورت دەربەس حاندىق قۇرىلدى دەپ ايتقانبىز. ولار – استراحاندا تەمىر قۇتلىق حاننىڭ ورداسى, قىرىمدا – توقتامىس حان, نوعاي ورداسى جانە ساراي ماڭىندا قويىرشاق حان بيلىك ەتكەن وردا. ەدىگە ءبيدىڭ باسشىلىعىمەن 1-2 جىلدا ولاردىڭ ءبارى التىن وردا قۇرامىنا قايتا قوسىلادى. حورەزم اۋماعى دا التىن ورداعا ەنگىزىلەدى. ءسويتىپ, ەدىگە ءبيدىڭ تۇسىندا التىن وردا بۇرىنعى قالپىنا كەلتىرىلەدى, ورتالىق بيلىك ساقتالادى. ال ەندى ەدىگە بي قازا تاپقاننان كەيىنگى وتكەن شيرەك عاسىرعا كوز جۇگىرتسەك, مىناداي سۋرەتتەردى كورەمىز.

1420 جىلى – شيبان ۇلىسىنىڭ نەگىزىندە ءسىبىر حاندىعى قۇرىلادى;

1427 جىلى – قىرىمدا تۇقايتە­مىرلىك اۋلەتتىڭ وكىلى حاجى كەرەي ءوزىن حان دەپ جاريالايدى;

1435 جىلى – التىن وردانىڭ ورنىندا جاڭا اتاۋمەن ۇلكەن وردا حاندىعى پايدا بولادى;

1438 جىلى – ەدىلدىڭ ورتا اعى­سى بويىندا قازان حاندىعى پايدا بولادى;

1440 جىلى – نوعاي ورداسى جە­كە مەملەكەت رەتىندە قالىپتاسىپ بو­لادى.

ەدىگە بي قايتىس بولعاننان كە­يىن­گى 20 جىل ىشىندە التىن وردا ءبىرجولاتا ىدى­راپ, ورنىندا ءبىر- بىرىمەن كۇ­رەسكەن جەكە حاندىقتار قالعان ەكەن. باسقا دا فاكتورلارمەن بىرگە ءبىز ونىڭ سەبەبىنە ەدىگە بي سەكىلدى تاري­حي تۇلعانىڭ بولماۋى­نان دەپ تۇسىن­دىرەمىز.

ەدىگە ءبيدىڭ التىن وردا تاري­حىنداعى كەلەسى ءبىر اتقارعان تاريحي ءرولى مەن ماڭىزىنا – ونىڭ التىن وردانىڭ ساياسي باسقارۋ جۇيەسىنە ماۋەرەنناحرداعىداي ءامىر تەمىر ەنگىزگەن مەملەكەتتى باسقارۋدىڭ جاڭا فورماسىن ەنگىزۋگە تالپىنىس جاساۋى جاتتى.

 XIV عاسىردىڭ 60-70-جىلدارىندا التىن وردا تاريحىندا بولعان «دۇربەلەڭ جىلدار» شىڭ­عىستىق يدەولوگيا مەن مەم­لەكەتتەگى جوعارى بيلىكتى يەلەنۋ مەن مۇرالانۋداعى موڭعولدىق ءداس­تۇردىڭ دە ىرگەسىن قاتتى شايقال­تىپ جىبەرەدى. وسى كەزدەردەن باس­­تاپ جەرگىلىكتى تايپالار مەن تۇرىك­تەنگەن موڭعول تايپالارىنىڭ امىر­­لەرى مەن بەكتەرى مەملەكەتتىڭ سايا­­سي ومىرىندە بەلسەندى ءرول اتقارا باستايدى. التىن وردانىڭ باتىس بو­لىگىندە 1360-1380 جىلدارى قيات تايپاسىنىڭ ءامىرى ماماي, كەيىننەن ماڭعىت تايپالارىنىڭ ەدىگە بي, ال شىعىس بولىگىندە قيات يساتاي, ونىڭ ۇلى جىر-قۇتلى حان تاعىنا كىمدى وتىرعىزۋدى ءوز قولدارىنا الادى. ولار حان تاعىنا ءوز مۇددەلەرىنە ساي كەلەتىن ۇمىتكەرلەردى وتىرعىزىپ, قا­لاماعان جاعدايدا نەمەسە جەر­گىلىكتى رۋ-تايپا باسشىلارىنىڭ مۇدد­ەسىنە قاراما-قارسى ساياسات جۇر­گىزگەن جاعدايدا الىپ تاس­تاپ وتىردى. وسىلايشا, حاندىق بي­لىكتى يەلەنۋ مەن مۇرالانۋداعى موڭ­­عولدىق ءداستۇردىڭ پرينتسيپتەرى بۇ­­زىلادى دا, ونىڭ ورنىنا بىرتە-بىرتە موڭعولدارعا دەيىنگى نەمەسە جەرگىلىكتى قىپشاقتىق ءداستۇر قولدانىلا باستايدى.

بيلىكتى يەلەنۋ مەن مۇرالانۋ­داعى موڭعولدىق ءداستۇردىڭ پرينتسي­پىنە بيلىكتىڭ, تىكەلەي ۇلدارعا بە­رىلۋى جاتتى. مۇنى شىڭعىس حان­­­­نىڭ ءوزى ءىس جۇزىندە دالەلدەيدى. ول ۇلدارىنا 5-9 مىڭدىق شاڭى­راق­تاردى ەنشىگە بەرگەندە, تۋعان ىنىلەرىنە 1,5-4 مىڭدىق ءتۇتىن بو­لەدى. سونداي-اق 1219-1221 جىلدارى ورتا ازيا مەن قازاقستانعا جو­رىققا اتتانار الدىندا ۇلدارى مەن باۋىرلارى باس قوسقان جيىن­دا شىڭعىس حان تاق مۇراگەرىن انىق­تاۋ تۋرالى ماسەلە كوتەرىپ, ءوزارا پىكىر الىسقاننان كەيىن كە­سىمدى پىكىردى ءوزى ايتادى. تاق مۇ­راگەرى بولىپ ءتورت ۇلدىڭ ءبىرى – ۇگە­دەي بەلگىلەنەدى. وسى حاندىق بي­لىكتى يەلەنۋ مەن مۇرالانۋداعى موڭعولدىق ءداستۇر, ياعني بيلىكتىڭ اكەدەن تىكەلەي ۇلدارىنىڭ بىرىنە بەرىلۋى XIII عاسىردىڭ باسىنان باستاپ موڭعولدار بيلىك قۇرعان اۋماق­تاردا قالىپتاسقان قاتاڭ زاڭ, بۇزىلماس ەرەجە تۇرىندە قابىل­دانادى. ال بىراق, جوعارىدا اتاپ كور­سەتكەنىمىزدەي, بۇل ءداستۇر ءبىر عاسىردان استام ۋاقىت ءومىر ءسۇ­رىپ, كۇشىن السىرەتە باستايدى. بي­لىكتى يەلەنۋ مەن مۇرالانۋداعى موڭ­عولدىق ءداستۇردىڭ السىرەۋى جو­شى ۇلىسىنداعى ساياسي جانە ەت­نوستىق پروتسەستەرمەن قاتار ءجۇردى جانە ءبىر-بىرىمەن وتە تىعىز باي­لانىستا بولدى. نەعۇرلىم قىپ­شاقتانۋ پروتسەسى تەرەڭدەگەن سايىن موڭعولدىق ءداستۇردىڭ دە كۇشىن جويا باستاعانىن بايقايمىز. ءسوي­تىپ, XIV عاسىردىڭ ورتاسىنا تامان جوشى ۇلىسىندا موڭعولدار ۇس­تەمدىگى كەزەڭىنىڭ اياقتالۋى ەتنوسايا­سي دامۋدىڭ ناتيجەسىمەن قاتار, بيلىكتى يەلەنۋ مەن مۇرالانۋداعى شىڭعىس حان ەنگىزگەن ءتارتىپتىڭ دە جويىلۋىنان دەپ تۇسىنەمىز.

XIV عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسى مەن XV عاسىردىڭ ورتاسىنا دەيىنگى ارالىقتاعى شىعىس دەشتى قىپشاق اۋماعىندا بولعان ساياسي وقي­عالار بارىسىندا موڭعولدارعا دەيىنگى قىپشاقتىق ءداستۇر مەن تولىق جويىلا قويماعان, ءالى دە بولسا ءوز الەۋەتىن ساقتاپ وتىرعان موڭعولدىق ءداستۇر اراسىنداعى كۇرەستەردى كورۋگە بولادى. التىن ور­دانىڭ تاعىندا توقتامىس حاننان باراق حانعا دەيىنگى ارالىقتا, ياعني 1395-1420 جىلدارى 15-كە جۋىق ادام تاققا وتىرعان دەگەن دەرەك مالىمەتتەرى كورسەتەدى. ولار: ورىس حاننىڭ, توقتامىس حاننىڭ, تەمىر قۇتلىق حاننىڭ ۇرپاقتارى بو­لاتىن. ولاردىڭ بىرنەشەۋى عانا وزدەرىنەن سوڭ بيلىككە ۇلدارىن وتىرعىزا السا, ال قالعان كوپشىلىگى ەدىگە ءبيدىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن بيلىك تىزگىنىن ۇستايدى. ەدىگە ءبيدىڭ تىكەلەي قولداۋىمەن التىن وردا تاعىنا وتىرعىزىلعاندار اكەلى-بالالى تۇلعالار ەمەس, ولار ءبىر-بىرىنە نەمەرە-تۋىس, اعا-ءىنى بولىپ كەلەدى. مۇنىڭ ءبارى ەدىگەنىڭ ءامىر تەمىر سەكىلدى مەملەكەت باسقارۋ ىسىندە جاڭا فورمانى ەنگىزە باستا­عانىن كورسەتەدى. دەگەنمەن دە  ەدى­گەنىڭ بۇل رەفورماشىلدىعى ال­تىن وردا اۋماعىندا شىڭعىس­تىق يدەولوگيانىڭ تولىق جويىل­ما­­عاندىعىن جانە جەرگىلىكتى ەتنوستىق كۇشتەردىڭ ءالى دە بولسا تولىق ساياسي كەڭىستىكتى يگەرمەندىگىن كورسەتەدى.

ەدىگە بي التىن وردا اۋما­عىن­­دا جاڭا مەملەكەتتىك قۇرى­لىمدى قالىپتاستىرا الماسا دا, ونىڭ ۇرپاقتارى ءوزى نەگىزىن قا­لا­عان نوعاي ورداسىندا شىڭ­عىس­تىق يدەولوگيانىڭ ىقپا­لىن­­­سىز جاڭا مەملەكەتتىك قۇ­رى­لىم­­دى قالىپتاستىرادى. ما­ۋە­رەن­ناحرداعى ءامىر تەمىر قا­لىپتاستىرعان مەملەكەتتىك قۇ­رى­لىمدى – تەمىرلىك مەملەكەت ءتۇرى دە­سەك, نوعاي ورداسىنداعى ەدىگە ءبيدىڭ مۇراگەرلەرى قالىپتاستىرعان قۇرىلىمدى – ەدىگەلىك مەملەكەت ءتۇرى دەۋگە بولادى. جانە دە ەدىگەلىك يدەولوگيا نەگىزىندە قۇرىلعان نو­عاي ورداسى XV-XVI عاسىرلاردا ال­تىن وردا اۋماعىنداعى قۋاتتى مەم­لەكەتتەردىڭ ءبىرى بولىپ, تەك XVII عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا ءومىر ءسۇرۋىن توقتاتادى.

ەدىگە بي دە شىڭعىس اۋلەتىنە تۋىس بولۋ ءۇشىن ءامىر تەمىر سەكىلدى حان اۋلەتى – ورىس حاننىڭ ۇلى قويىر­شاق حاننىڭ قىزىنا ۇيلەنىپ, كۋرەكەن (كۇيەۋ) اتانادى. ول دا ءامىر تەمىر سەكىلدى ءوزىنىڭ شىعۋ تەگىن شىڭعىس حاننىڭ ارعى اتا-بابالارىمەن بايلانىستىرادى. شاكارىم قۇدايبەردى ۇلىنىڭ دەرەگىنە قا­راساق: «...قايدۋ حان ولگەندە ور­نى­نا بالاسى بايسۇڭقار حان بولدى, ونىڭ ورنىنا بالاسى تۇمەن حان بولدى. ونىڭ توعىز بالاسى بار ەدى: نوتاقىن, شاقسى, قاجۋل, قابۋل, سىماقوجان, باتكەلەكەي, وديربايان, بولجاردوعلان, شىنتاي. نوتاقىننىڭ ەكى بالاسى – ورۋت, ماڭعىت. توقتامىس حانعا نوكەر بولعان ەدىگە وسى ماڭعىت رۋىنان... ەدىگە ءبيدىڭ شىعۋ تەگى جونىندە ەكىنشى ءبىر نۇسقادا ەدىگەنىڭ ارعى اتاسى مۇسىلمان الەمىندەگى العاش­قى حاليف ءامىر ءال-مومىن باكىر ءال-سادىق, ال بەرگى اتاسى بابا تۋك­لاس», دەلىنەدى. ءبىز ەدىگە ءبيدىڭ شىعۋ تەگى جونىندەگى ەكى نۇسقانى دا نوعاي ورداسى سەكىلدى جاڭا مەم­لەكەتتىڭ يدەولوگيالىق نەگىزى رەتىندە جاسالعان دەپ تۇسىنەمىز.

ەدىگە ءبيدىڭ ۇرپاقتارى دا التىن وردا مەن ودان كەيىنگى ونىڭ ورنىندا قۇرىلعان مەملەكەتتەردىڭ تاريحىندا ۇلكەن ءرول اتقارادى. ونىڭ ۇرپاقتارى مانسۇر بي, نۇراددين, كەيقۋات, وقاس بي, عازي بي, ناۋرىز, مۇسا بي, سەيداحمەت, شايح ما­ماي, ءجۇسىپ, يسمايل بي جانە تاعى باس­قالارى ءوز زامانىنىڭ كورنەكتى تاريحي تۇلعالارى قاتارىنا جاتادى. رەسەيدە ونىڭ ۇرپاقتارىنىڭ بىر­نەشەۋى ءوز فاميليالارىن ءالى كۇن­گە دەيىن ساقتاسا, قازاق حالقى­نىڭ شەجىرەسىندە وزدەرىن ەدىگەدەن تاراتاتىن رۋلار بار.

وسىلايشا, ەدىگە ءبيدىڭ التىن وردا تاريحىنداعى اتقارعان ءرولى مەن تۇلعالىق ماڭىزىن قورىتىن­دى­لاي كەلە, مىناداي تۇجىرىمدار جاسايمىز.

ەدىگە بي – التىن وردانىڭ ىدىراۋ ءداۋىرىنىڭ العاشقى كەزەڭىندە تا­ريح ساحناسىنا كوتەرىلىپ, ونىڭ كۇيرەۋىنە جول بەرمەي, ونى ساقتاپ, قالىپ, بۇرىنعى دارەجەسىنە دەيىن كوتەرگەن تاريحي تۇلعا. ەدىگە بي – ماۋەرەنناحرداعى ءامىر تەمىر سەكىلدى التىن وردادا مەملەكەتتى باس­قارۋدىڭ جاڭا ءتۇرىن ەنگىزۋگە كۇش سالعان تۇلعا بولىپ سانالادى. ەدىگە بي – نوعاي ورداسى سەكىلدى مەملەكەتتىڭ نەگىزىن قالاپ, ەدىگەلىك يدەو­لوگيانى سول مەملەكەتكە ەنگىز­گەن تۇلعا. ەدىگە ءبيدىڭ كوپتەگەن ۇر­پاعى بۇرىنعى التىن وردا مەن ونىڭ ورنىندا پايدا بولعان مەم­لەكەتتەر تاريحىندا تەرەڭ ءىز قالدىرعان تۇلعالار قا­تا­رىنا جاتادى. سونىمەن بىرگە ونىڭ ۇرپاقتارى كۇنى بۇگىنگە دەيىن وزدەرىنىڭ شىعۋ تەگىن ەدىگە بيمەن بايلانىستىرادى.

جالپى, قورىتا كەلگەندە, ەدى­گە ءبيدىڭ تۇلعالىق بولمىسى ال­تىن وردا مەن ودان كەيىن پايدا بولعان مەملەكەتتەر تاريحىندا, سول اۋماقتاردا ءومىر سۇرگەن حالىقتاردىڭ تاريحىندا ەرەكشە ورىن الىپ, ولارمەن بىرگە ءومىر سۇرە بەرەتىنى ءسوزسىز.

بەرەكەت كارىباەۆ,

ۇعا اكادەميگى,

ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى,

تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى