اسكەري تۇتقىندار ەسىمدەرى دەرەكتەر قورىنا ەنگىزىلۋدە

حح عاسىردىڭ ۇلى وقيعاسى II دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ قاسىرەتى ءاربىر حالىقتىڭ جانە جەكەلەگەن مەملەكەتتەردىڭ, ادامزات دامۋىنىڭ تاريحىنا اسەرى مەن سالدارىنا قاتىستى تاريحشىلار تۇجىرىمدارى وسى جيىندا توعىستى. ينستيتۋت ديرەكتورى, تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور زيابەك قابىلدينوۆ باستاپ بەرگەن جيىن ارى قاراي عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرىمەن جالعاسىپ, رەسەي, بەلورۋسسيا, ۋكراينا, ەستونيا, قىرعىزستان جانە ەلىمىز وڭىرلەرىنەن قاتىسقان تاريحشى-عالىمدار باياندامالار جاسادى.

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس تۋرالى دەرەكتەر قازىرگى تاڭدا پىكىرتالاستار الاڭىنداعى ماڭىزدى تاقىرىپقا اينالىپ وتىر. اسىرەسە, سوعىستان كەيىنگى  75 جىلدا بۇل ماسەلەنىڭ وزەكتىلىگى ارتا تۇسكەن. 1939-1945 جىلدار قازاق حالقى ءۇشىن قاسىرەتتى ءارى قاھارماندىققا تولى كەزەڭ بولدى دەسەك, وسى تۇستا رەسپۋبليكانىڭ بارلىق ماتەريالدىق جانە ادامي قورى مايدان قاجەتىنە جۇمىلدىرىلدى. سوعىس كەزىندە قىزىل اسكەردىڭ جاۋىنگەرلەر سانى 35 ملن-عا جەتسە, ولاردىڭ باسىم بولىگىن ورىس ۇلتىنىڭ وكىلدەرى قۇرادى. كوپۇلتتى ارميا 1,8 ملن. قازاقتار, 4,4 ملن. ۋكرايندار, 1 ملن-نان استام بەلورۋستار, وزبەكتەر, قىرعىزدار, تۇركىمەن, تاجىك جانە باسقا قازاقستان مەن ورتا ازيانى مەكەندەگەن ۇلت وكىلدەرىنەن قۇرالدى.

سوعىس ۋاقىتىندا قازاقستان تۇرعىندارىنىڭ 18–50 جاس ارالىعىنداعى ەر-ازاماتتارىنىڭ 70 پايىزى جاپپاي اسكەر قاتارىندا الىندى. شىن مانىندە رەسپۋبليكا تۇرعىندارىنىڭ ءاربىر ءتورتىنشىسى جاۋىنگەرلىك ساپتا بولدى. جاۋ قولىندا قالعان اۋماقتا 88 ملن. ادام تۇرعانىن ەسەپكە الساق, اسكەر مەن ەڭبەك رەسۋرستارىن قالىپتاستىرۋدىڭ اۋىر سالماعى نەگىزىنەن شىعىس ايماقتارعا, سونىڭ ىشىندە قازاقستانعا تۇسكەنى انىق ەدى.

1941 جىلدىڭ جازى مەن كۇزىندە قازاقستان تەرريتورياسىندا ءىرى اسكەري قۇرامالار مەن جەكەلەگەن بولىمدەر قۇرىلا باستادى. ونىڭ ىشىندە 316-ءشى اتقىشتار ديۆيزياسى – 8-ءشى ي.ۆ. پانفيلوۆ اتىنداعى گۆارديالىق اتقىشتار ديۆيزياسى), 38-ءشى الماتىداعى اتقىشتار ديۆيزياسى, اقمولا, پەتروپاۆل, سەمەي, جامبىل جانە تاعى دا باسقا قالالاردا 310-ءشى, 314-ءشى, 29-ءشى, 238-ءشى اتقىشتار ديۆيزيزيالارى 106, 105, 96-ءشى قازاق ۇلتتىق كاۆالەريالىق ديۆيزيالارى, 100-ءشى جانە 101-ءشى جەكەلەگەن ۇلتتىق اتقىشتار بريگادالارى قۇرىلدى. سوعىستىڭ باستاپقى كەزىندە كەڭەستىك قارۋلى كۇشتەر قاتارىندا 170 مىڭنان استام قازاقستاندىقتار بولسا, ولاردىڭ كوپشىلىگى باتىس شەكارالارداعى بولىمدەردە, سونىڭ ىشىندە برەست گارنيزونىندا بولدى.

سوعىس ۋاقىتىندا رەسپۋبليكانىڭ ەكونوميكاسى مايدانعا جۇمىلدىرىلدى. قازاقستاندىقتار مەن ەۆاكۋاتسيالانعان جۇمىسشىلار كۇشىنىڭ ارقاسىندا جەڭىس كۇنى جاقىندادى. ەڭبەك رەسۋرستارىنىڭ سوعىس كەزىندەگى ەرەكشە بولىگىن ارنايى جەر اۋىپ كەلگەندەر قۇرادى. رەسپۋبليكادا 30-شى جىلدارى رەسەي جانە ۋكراينا وبلىستارىنان 180 مىڭ جەر اۋدارىلعان كۋلاكتار, 1937 جىلى قيىر شىعىستان دەپورتاتسيالانعان كورەيلەر, تۇركىمەن جانە كاۆكاز ماڭى شەكارالىق اۋداندارىنان كۇردتەر, پارسىلار ورنالاستىرىلدى. ال, 1940 جىلى قازاقستاندا 104 مىڭ پولياكتار, باتىس بەلورۋسسيا, ۋكراينا, بالتىق جاعالاۋى ەلدەرىنىڭ, سونداي-اق مولداۆيا ازاماتتارى بولدى. 1941 جىلدىڭ كۇزىندە رەسپۋبليكاعا ەدىل اۋماعىنان  374 مىڭ نەمىستەر دەپورتاتسيالاندى. ولاردىڭ ەڭبەككە جارامدى بولىگى جابىق ەڭبەك كولونيالارىندا (لاگەر تارتىبىندەگى)  ورنالاستىرىلىپ, قورانىس نىساندارى, قۇرىلىس پەن ونەركاسىپتە ەڭبەك ەتتى.

رەسپۋبليكاعا 1 200 ملن ادامنىڭ ءبىر كەزەڭدە توعىتىلۋى ونسىز دا قىزىل اسكەردى قامتاماسىز ەتىپ جاتقان قازاق حالقىنا اۋىر سوققى بولىپ ءتيدى. وسىنداي قيىندىقتارعا قاراماستان, قازاقستانعا دەپورتاتسيالانعان بارلىق حالىقتاردىڭ امان-ساۋ قالىپ, ءوز تىلدەرى مەن سالت-داستۇرلەرىن ساقتاپ قالۋىنا جاعداي جاسالدى. قازىرگى كەزدە قازاقستاندا 130 استام ەتنوس وكىلدەرى بەيبىت ءومىر سۇرۋدە. ولاردىڭ ارقايسىسى ءوز ەتنيكالىق ەرەكشەلىكتەرىن, مادەنيەتى مەن ءتىلىن ساقتاۋعا, بالالارىن انا تىلىندە وقىتۋعا, ۇلتتىق تەاترلارىنا بارۋىنا, گازەتتەر مەن كىتاپتار شىعارۋعا تولىق مۇمكىندىك الىپ, جاعدايى جاسالىپ وتىر. 

پروفەسسور ا.قاپاەۆا «قازاقستان – ءبىزدىڭ ورتاق ءۇيىمىز» بايانداماسىندا عاسىرلار بويى قازاقتاردىڭ تاريحي جەرىندە ءارتۇرلى مادەنيەتتەر, دىندەر مەن داستۇرلەردىڭ تاسىمالداۋشىسى رەتىندە كوپتەگەن حالىقتاردىڭ تاعدىرى توعىسقاندىعىن اتاپ ءوتتى. وتكەن عاسىردىڭ 30-شى جىلدارىنىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ ادامداردى ەتنيكالىق بەلگىلەرى بويىنشا كۇشتەپ كوشىرۋ ساياساتى جۇرگىزىلە باستادى. قيىر شىعىستان –  كورەيلەر, وڭتۇستىك شەكارالاردان – اسسيريالىقتار, كۇردتەر, يراندىقتار, تۇرىكتەر (1937-1938), باتىس شەكارالاردان – پولياكتار (1940), ەدىلدەن – نەمىستەر (1941), سولتۇستىك كاۆكازدان – قاراشايلار, بالقارلار مەن شەشەندەر (1944) وزدەرىنىڭ تۋعان جانە تۇراتىن جەرلەرىنەن ماجبۇرلەپ شىعارىلدى. بۇرىنعى كسرو-نىڭ 40-تان استام حالقى كۇشتەپ جەر اۋدارىلدى. 1948 جىلعى 1 قاڭتارعا قازاقستانعا جەر اۋدارىلعانداردىڭ جالپى سانى 781 170 ادامدى (216 802 وتباسى) قۇرادى. قازىرگى كەزگە دەيىن قازاقستانعا قونىس اۋدارعان حالىقتاردى بەيىمدەۋ, جەرگىلىكتى حالىقپەن ءوزارا قارىم-قاتىناسى مەن وڭالتۋ ماسەلەلەرىن زەرتتەۋ ءىسى تاريحشى-عالىمداردىڭ باستى نازارىندا كەلەدى. وسى جيىندا ۋكراينالىق عالىم س.بورچۋك ۋكرايندىقتاردى, سونداي-اق قىرىم تاتارلارىن, نەمىستەردى, ارميانداردى ۋكراينا اۋماعىنان دەپورتاتسيالاۋ تۋرالى ەنتسيكلوپەديالىق باسىلىمداردىڭ ماتەريالدارىن تالداپ, دەپورتاتسيانىڭ قۇقىقتىق قىرلارىن, ازاماتتاردى ماجبۇرلەپ كوشىرۋدىڭ ەكونوميكالىق قۇرامداس بولىكتەرىن, دەپورتاتسيالىق شارالارىنىڭ دەموگرافيالىق جانە الەۋمەتتىك سالدارىن جاريالاۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى ماسەلە كوتەردى. تارتۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ دوكتورانتى م.ويناس قازاقستان مەن ەستونياداعى ەستوندىقتاردىڭ 1930-1950 جىلدارداعى قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراۋ ساياساتىنا شولۋ جاساپ, 1941 جىلعى ماۋسىم مەن 1949 جىلعى ناۋرىزداعى ەستونيادان دەپورتاتسيالاۋدىڭ بەلگىلى ەكى تولقىنىنان باسقا, «ۇلكەن تەررور» جىلدارىندا كسرو-داعى ەستوندىقتارعا قارسى نكۆد-نىڭ كەڭ اۋقىمدى شارالارى تۋرالى مالىمەتتەرگە توقتالدى. پروفەسسور ل.احمەتوۆا پانفيلوۆشىلار تاريحىنا قاتىستى جاڭا ارحيۆ دەرەكتەرىمەن تانىستىرىپ وتسە, ەۋرازيالىق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى ا.جانبوسينوۆا « ۇلى وتان سوعىسى: تاريحي ەستە ساقتاۋدىڭ قازاقستاندىق باعىتى» بايانداماسىندا پوستكەڭەستىك كەڭىستىكتەگى مادەني ەسكەرتكىشتەردى قازاقستان مىسالىندا ساراپتاپ, قاسىرەتتى سوعىسقا ارنالعان قازىرگى زامان ەسكەرتكىشتەرىن قالىپتاستىرۋ تاجىريبەسىنە توقتالدى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى ءارحيۆىنىڭ قۇجاتتاردى عىلىمي جاريالاۋ باسقارماسىنىڭ باس ساراپشىسى م. جىلگەلدينوۆ ءىى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس جىلدارىنداعى قازاقستاننىڭ اسكەري تۇتقىندارى تۋرالى, تۇتقىنعا تۇسكەن ادامداردىڭ اتتارىن جانە ولاردىڭ بولاشاق تاعدىرلارىن انىقتاۋ ءۇشىن ارحيۆ جۇرگىزىپ جاتقان جۇمىس تۋرالى بايانداما ۇسىندى. جوبا بويىنشا بەس جىل ىشىندە مۇراعات 36019 اسكەري تۇتقىنداردىڭ اتتارىن انىقتاپ, قازىرگى كەزدە بۇل اتاۋلاردى ەلەكتروندى بازاعا ەنگىزۋدە. پرەزيدەنت اكىمشىلىگىنىڭ باس ساراپشىسى ە.چيليكوۆا دەپورتاتسيالاۋ بويىنشا مۇراعاتتىق قۇجاتتار جانە پرەزيدەنت مۇراعاتى شىعارعان قۇجاتتىق جيناقتار تۋرالى, اتاپ ايتقاندا پولياكتاردى, نەمىستەردى, فيندەردى, گرەكتەردى, يتالياندىقتاردى, قالماقتاردى, قاراشايلاردى, شەشەندەردى, ينگۋشتاردى, بالقارلاردى, قىرىم تاتارلارىن, تۇرىكتەردى, كۇردتەردى جانە ارميانداردى دەپورتاتسيالاۋ تۋرالى قۇجاتتار جاريالانعان «1939-1945 جج. دەپورتاتسيالاۋ تاريحىنان» جيناعى تۋرالى ايتىپ بەردى.

كونفەرەنتسيادا «قازاقستان حالقى «ينتەراكتيۆتى عىلىمي-تاريحي كارتاسى» ساراپتامالىق زەرتتەۋ, وزەكتەندىرۋ جانە اقپاراتتىق قولداۋ» عىلىمي-زەرتتەۋ جوباسىنىڭ مودەراتورى, ينستيتۋتتىڭ باس عىلىمي قىزمەتكەرى, «عىلىم ورداسى» عىلىمي كادرلاردى دايىنداۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى,  اسسوتسياتسيالانعان پروفەسسور ا.ۋالتاەۆا ش. ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتى, گەوگرافيا ينستيتۋتى,  اقپاراتتىق جانە ەسەپتەۋ تەحنولوگيالارى ينستيتۋتى عالىمدارىنىڭ كارتامەن جۇمىسىنىڭ 2017 جىلى باستالعاندىعىن اتاپ ءوتتى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە الىنعان دەرەكتەردى ۆيزۋاليزاتسيالاۋ جانە مۋلتيمەديالىق كورسەتۋ ارقىلى دەرەكتەردى جۇيەلەۋ جانە جىكتەۋ نەگىزىندە 16 تاقىرىپتىق كارتا جاسالعان. سونداي-اق قازاقستاندا تۇراتىن 33 ەتنوستىڭ تاريحى مەن مادەنيەتى بويىنشا ءۇش تىلدە (قازاق, ورىس, اعىلشىن) تاريحي مالىمەتتەر ەنگىزىلدى. ال, 2018 جىلى ينتەراكتيۆتى عىلىمي-تاريحي كارتا بولىمدەرى 3 ەتنيكالىق توپتارمەن (گاگاۋزدار, ارابتار, قۇمىقتار) بويىنشا ءۇش تىلدە جاڭا ماتەريالدارمەن تولىقتىرىلدى. 2019 جىلى مۇراعات ماتەريالدارىن انىقتاۋ جانە زەرتتەۋ جۇمىسى, «قازاقستان حالقى» ينتەراكتيۆتى عىلىمي-تاريحي  كارتاسىنىڭ ايماقتاردا اقپاراتتىق تارالۋىن قامتاماسىز ەتۋ بويىنشا ۇلكەن جۇمىستار جۇرگىزىلدى, ناتيجەسىندە – تاريحي كارتالار قازاقستاندا تۇراتىن تاعى 15 ەتنوس بويىنشا جاڭا مازمۇنمەن تولىقتىرىلدى. عالىمدار ازشىلىقتاعى ەتنوستار بويىنشا ماتەريال جيناۋ جانە نۇر-سۇلتان, قاراعاندى, وسكەمەن, پەتروپاۆل جانە ماسكەۋ قالالارىنداعى ارحيۆتەردەن قۇجاتتاردى ىزدەۋ بويىنشا, سونىمەن قاتار ينتەراكتيۆتى عىلىمي تاريحي كارتانى تانىستىرۋ ماقساتىندا عىلىمي ىسساپارلارعا باردى. كارتانىڭ اۋقىمدى اقپاراتتىق قورى  بولاشاقتا تاريحي كەزەڭدەر بويىنشا اقپاراتتى ءبىر دەرەكقورعا جۇيەلەۋدى جانە جيناۋدى قامتاماسىز ەتەدى. مۇنى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن دەرەكقوردىڭ مازمۇنىن تۇرلەندىرۋگە ارنالعان بىرىڭعاي مالىمەتتەر بازاسى جانە باعدارلامالىق-تەحنيكالىق قۇرال بولۋى كەرەك. سونىمەن قاتار عالىم «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا قازاقستان اۋماعىنداعى ەتنوس وكىلدەرى مەن ەتنيكالىق ۇدەرىستەردىڭ بيىلعى جىلعى زەرتتەۋلەرىمەن تانىستىردى. كارتا بويىنشا تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ا.قۇدايبەرگەنوۆا, س.اسانوۆا جانە دە الىس-جاقىن شەتەلدەردىڭ عالىمدارى بايانداما جاسادى. 

كارتانىڭ اۋقىمدى اقپاراتتىق رەسۋرستارى بولاشاقتا تاريحي كەزەڭدەر بويىنشا اقپاراتتى ءبىر دەرەكقورعا جۇيەلەۋدى جانە جيناۋدى قامتاماسىز ەتەدى. مۇنى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن دەرەكقوردىڭ مازمۇنىن تۇرلەندىرۋگە ارنالعان بىرىڭعاي مالىمەتتەر بازاسى جانە باعدارلامالىق-تەحنيكالىق قۇرال بولۋى كەرەك.