تاۋىندا ءىلبىس جورتقان الماتى مەملەكەتتىك قورىعىنىڭ ەكوجۇيەسى قالاي قورعالۋدا؟

تالعار تاۋ سىلەمدەرىنە كوتەرىلگەن سا­يىن اق ۇلپاعا ورانعان ورمان قويۋ­لانا تۇسەدى. زەمبىل كوككە ورمەلەگەن قارا­عاي­­لار­دىڭ سۇستى كەيپىنە قاراپ جاسىل شىر­شالى مەكەننىڭ يەسىنە باس يگەن­دەي بو­لاسىز. تومەننەن كوز سالعاندا تەڭىز دەڭگەيىنەن 4978,8 مەتر بيىكتىكتە ورنا­لاس­قان تالعار شىڭى مەنمۇن­دا­لايدى. مۇل­گىگەن تىنىشتىقتا مۇزدىق­تاردان جەت­كەن تالعار وزەنىنىڭ سىلدىرىن عانا ەستۋگە بولادى. ءيىرىم جولدار­دىڭ جان-جاعى – يت تۇمسىعى وتپەيتىن قالىڭ اعاش. جول جيەگىندەگى اقپاراتتىق ەسكەرتپەلەر القاپتىڭ ەرەكشە كۇزەتتە ەكەنىن اڭعارتقانداي. بۇل ماڭعا ارنايى ينسپەكتورلارسىز, ياعني ورمانشىلارسىز ادام اياعى اتتاپ باسپايدى. ارالىعىن شاقىرىمدار ءبولىپ جاتقان ورمانشىلار بەكەتتەرىنە (كوردوندار) كەلگەندە قو­رىقتاعى جۇگىرگەن اڭ, ۇشقان قۇس, وسىم­دىك­تەردىڭ ءجىتى نازاردا ەكەنىنە كوز جەتكىزدىك. مۇندا تالاپ قاتال. تىپتەن جاز جايقالعان كەزدەرى دە ءبىر ءتۇپ جۋساندى جۇلۋ تۇگىلى, ساباعىنان سىنىپ تۇسكەن بۇتاققا تيىسۋگە رۇق­سات جوق. قارۋ ۇستاپ, اڭ اۋلاۋعا مۇل­دە تىيىم سالىنعان. قورىقتاعى قىزىل كىتاپقا ەنگەن بيوالۋانتۇرلىلىكتىڭ تىزى­مىنە قاراپ تاڭدانباسقا لاجىڭىز قالمايدى.

الماتى مەملەكەتتىك تابيعي قورىعىنىڭ ديرەكتورى قۋات بايتۇرباەۆ ايماقتاعى احۋال جايىندا بايانداي كەلە, جاسىل بەل­دەۋدىڭ ەكوجۇيەسىن قورعاۋدىڭ نەگىزگى ماسە­لەلەرىنە توقتالىپ ءوتتى. قورىق اۋماعى سولتۇستىك تيان-شان تاۋ جۇيەسىندەگى ىلە الاتاۋ سىلەمدەرىنىڭ ورتالىق بولىگىندە ورنالاسقان. ياعني ىلە الاتاۋىنىڭ ورتالىق بولىگىندەگى تابيعاتتى, جانۋارلار دۇنيەسى مەن وسىمدىكتەر الەمىن قورعاۋ, كوبەيۋىن قامتاماسىز ەتۋ – قورىق قىزمەتىنىڭ نەگىزى جۇمىسى. قورىقتىڭ نەگىزگى بولىگىن تالعار تاۋ الابى قۇرايدى. مۇنداعى نەگىزگى شاتقالدار – تالعار, ەسىك. شاتقالداردان اعاتىن وزەندەر دە وسى اتتاس كەلەدى.

جاسىل بەلدەۋدى شاقىرىمدارعا سو­زىلعان اسفالتتى جولدار جالعاپ جاتىر. سوڭعى جىلداردا الماتى وبلىستىق اكىم­دىگىنىڭ قولداۋىمەن بۇل ماڭدا جول­دار جاڭارتىلىپ, ورمان بەكەتتەرى جا­رىقتاندىرىلىپ, كۇردەلى جوندەۋدەن وتكەن. قۇزار شىڭداردىڭ ەتەگىندە وتىرسا دا ورمانشىلار ەلدەگى, سونداي-اق شەت­ەلدەردەگى جاڭالىقتاردان Otau TV ارقىلى حاباردار بولىپ وتىرادى. بۇل – ورمانشىلار جۇمىسىن جەڭىلدەتىپ, وتباسىلارىمەن بىرگە الاڭسىز جۇمىس ىستەۋىنە جاسالعان جاعداي. ينسپەكتورلار ارنايى كيىمدەر, وتىن-سۋمەن ۋاقتىلى قامتاماسىز ەتىلگەن, كوممۋنالدىق تولەم­دەر دە قورىق ەسەبىندە. ورمانشىلار ءوز ۋچاس­كەسىن ارنايى اتتارمەن بارلايدى. قىسى-جازى كۇتىمدە تۇراتىن قورىق مەن­شىگىنە الىنعان اتتار نۋ ورمانداردى ەر­كىن ارالاپ قايتۋدا تاپتىرماس كولىك ەكەنى انىق. دەسەك تە تىكۇشاق, كۆادروتسيكل پايدالانىپ, كولىك جۇرمەيتىن جەرلەرگە دەيىن اتتاردى ارنايى كولىكپەن جەتكىزۋدەگى دامىعان ەلدەر تاجىريبەسى الداعى ۋاقىتتا وتاندىق ورمان شارۋاشىلىعىندا دا جۇزەگە اسىرۋدىڭ قاجەتتىلىگىن كورسەتەدى. ورمان قىزمەتىندەگى تاجىريبەلى ماماندار سلانبەك بۋشۋكوۆ, جانبولات بايمۇحانوۆ, ادىلبەك ءجۇنىسوۆ, تيموفەي پانين, اليمجان زاي­توۆ, مۇحيت قۋانىشبەكوۆ, الەكساندر ماتۆيەنكو, جاحوۆسكي ەۆگەني, ەربول لەشباەۆ, ۆاكۋلەنكو گريگوري مەن دانيار سادۋاقاسوۆ سياقتى ينسپەكتورلاردىڭ ەڭبەك جولى الماتى قورىعىمەن بايلانىستى. ون ەكى جىلدىق تاجىريبەسى بار ينسپەكتور جانبولات بايمۇحانوۆ كارانتين كەزىندە ورماننىڭ تىنىس-تىرشىلىگىمەن جاقىن تا­نىستىقتان سوڭ ۇلى سىرىمنىڭ باسقا ماماندىق يەسى بولعانىنا قاراماستان, ورمانشىلىق كاسىپتى يگەرۋگە شەشىم قابىلداعانىن جەتكىزدى.

شامامەن 2700 بيىكتىكتەگى ورمان اتى­­را­بىنىڭ كوزگە كورىنە بەرمەيتىن تىر­­شىلىگى قىم-قۋىت. ءار ينسپەكتور ءوز ۋچاس­كەسىن قاداعالاپ, تابيعاتتا بولىپ جاتقان وزگەرىستەردى كۇندەلىگىنە ءتۇسىرىپ, فوتو­تۇزاقتاردى قاراپ وتىرادى. ءيا, تىلسىم تابيعاتتىڭ توسىن مىنەزىن ءدوپ باسۋ قيىن­نىڭ قيىنى. جازدا اياق استىنان ءورت شىقسا, قىستا قار كوشكىنى ءجۇرۋ قاۋپى بار. ال كوكتەم كەلە سۋدىڭ تاسۋى دا توسىن جايت. بوگدە ادامداردىڭ قورىق اۋماعىنا كىرۋىنە تىيىم سالىنعاندىقتان, زاڭسىز اڭ اۋلاۋ, كۇن جىلى مەزگىلدەردە وت جاعىپ, ەمىن-ەركىن سەرۋەندەۋگە دە بولمايدى. قو­رىقتاعى ەرەجەلەرگە قاراماستان, بيىل زاڭسىز اڭ اۋلاۋ فاكتىلەرى تىركەلگەن. زاڭ بۇزۋشىلارعا 2 ملن-نان اسا ايىپپۇل سالىنىپ, سوتقا دەيىنگى امالدار جۇرگىزىلگەن. ال قورىقتىڭ تابيعاتىن تاماشالاۋعا كەلگەن تۋريستەردىڭ قاۋىپسىزدىگىن ارنايى ينسپەكتورلار قاداعالاپ وتىرادى. جاز كەزىندە ماناح شاتقالى, جارتاستارداعى جازۋلار, قۇمىرا ءپىشىندى سارقىراما سياقتى وڭىرگە ءتان ەرەكشەلىكتەر تۋريستەردىڭ قى­زىعۋشىلىعىن ارتتىرا تۇسەتىنى انىق.

ورمانشى – قاۋىپتى كاسىپ. قۋات نۇرا­حىم ۇلى اتاپ وتكەندەي, الماتى قو­رى­عىندا بيولوگيا, ەكولوگيا, اڭشى كاسىبىن مەڭگەرگەن ماماندارعا سۇرانىس جوعارى. وسى تۇستا قورىق ديرەكتورى اۋىلعا جولدامامەن باراتىن ماماندارعا جاسالاتىن الەۋمەتتىك مۇمكىندىكتەر ورمان شا­رۋاشىلىعى ماماندىقتارىنا دا بەرىلسە, قۇبا-قۇپ بولارىن ايتادى. باسپاناسىز جاستار ءۇشىن ازعانتاي ەڭبەكاقىعى پاتەر جالداپ, وتباسىن اسىراۋ وڭايعا تۇسپەي­تىندىكتەن دە بولار, ورمان ىسىندە جاس ماماندار تۇراقتامايدى. بۇگىندە قورىق قىزمەتكەرلەرىنىڭ 70 پايىزى – اعا بۋىن ماماندار. ورمانشىلىققا جاس مامانداردى تارتۋ ماسەلەسىنە قاتىستى دەپۋتاتتارعا دا قۇلاققاعىس جاسالعان. ال ەڭبەكاقىسىنا اۋىلدىق مولشەرلەمەنىڭ قوسىلىپ تو­لەنەتىنى سوڭعى كەزدە ينسپەكتورلارعا جا­سالعان اجەپتاۋىر كومەك بولدى. دەگەنمەن ەكىنىڭ ءبىرى قالاي بەرمەيتىن ماماندىققا جاستاردى قىزىقتىرۋ ماقساتىندا تالعار, ەڭبەكشىقازاق اۋدانىنداعى مەكتەپتەردە الماتى قورىعى قىزمەتكەرلەرى تاراپىنان ءجيى كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرىلىپ تۇرادى. جىل سايىن تابيعات تۋرالى سۋرەت بايقاۋىن وتكىزىپ, مەكتەپ وقۋشىلارىنا سىيلىقتار ۇلەستىرۋ, سونىمەن بىرگە تابيعاتتى ايالاۋ, اعاش وتىرعىزۋ دا ورمانشى كاسىبىنە دەگەن قىزىعۋشىلىقتى وياتۋعا باعىتتالعان شارالاردىڭ ءبىرى بولسا كەرەك.

ەلىمىزدەگى تابيعي قورىقتاردىڭ قۇرىلۋ تاريحى 1922 جىلدارى باستالادى دەسەك, 1926 جىلى ورتا ازيا مەن قازاقستاندا ءبىرىنشى بولىپ اقسۋ-جاباعىلى قورىعى ۇيىمداستىرىلسا, ارادا بەس جىل وتە 1931 جىلى الماتى قورىعى قۇرىلعان-دى. 1935 جىلى اقپان ايىندا قورىققا مەملەكەتتىك مارتەبەسى بەرىلدى. الماتى قورىعىنىڭ ەڭ باستى بايلىعى – تيان-شان شىرشالى ورماندارى. ىلە الاتاۋىنداعى تابي­عاتتىڭ قالىپتى تىرشىلىگى تىكەلەي شىر­شالى ورماندارمەن بايلانىستى. قورىقتا جوعارى ساتىداعى 85 تۇقىم­داسىنا جاتاتىن وسىمدىكتىڭ 960 ءتۇرى وسەدى. ونىڭ ىشىنە اعاشتىڭ 14 ءتۇرى, بۇتا­لاردىڭ – 64, بۇتاشالاردىڭ – 3, جارتىلاي بۇتاشالار – 5, ليانداردىڭ – 3, بىر­جىلدىق شوپتەسىن وسىمدىكتەردىڭ – 47, كوپجىلدىق وسىمدىكتەردىڭ 722 ءتۇرى بار. تومەنگى ساتىداعى وسىمدىكتەردەن ساڭى­راۋقۇلاقتاردىڭ – 200, مۇكتەردىڭ – 80, قى­­نالاردىڭ 200 ءتۇرى كەزدەسەدى. قىلقان جا­پىراقتى ورماندا سۇتقورەكتىلەردىڭ – 41, قۇستاردىڭ – 177, باۋىرىمەن جور­عالاۋ­شىلاردىڭ – 6, قوسمەكەندىلەردىڭ 2 ءتۇرى مەكەندەيدى.

قورىقتىڭ ەكولوگيالىق اعارتۋ ءبو­لىمى­نىڭ باسشىسى جانەركە بيعازينوۆا قۇرىلعانىنا جارتى عاسىردان اسقان مۋزەي جۇمىسىمەن تانىستىرا كەلە ءار بەلدەۋ­دە وسەتىن وسىمدىكتەر مەن تىرشىلىك ەتەتىن جانۋارلار دۇنيەسىمەن تانىستىرىپ ءوتتى. بۇگىندە ورتالىق ازيا جانە قازاقستان تاۋلارىندا ازايىپ بارا جاتقان, الەمدەگى بارلىق الما سورتتارىنىڭ اتاسى بولىپ تابىلاتىن جابايى سيۆەرس الماسى  وسى بيىك بەلدەۋدىڭ باستى نىشانىنداي. قورىق اۋماعىندا وسەتىن ەكى جۇزدەن اسا ساڭىراۋقۇلاق تۇرلەرى جەۋگە جارامدى كەلەدى دەسەك, مۇك پەن قىنا, باسقا دا سان الۋان وسىمدىكتەردىڭ حالىق مەديتسيناسىندا دارىلىك رەتىندە, وندىرىستە بوياۋ رەتىندە قولدانىلاتىنىن ەكىنىڭ ءبىرى بىلە دە بەرمەيدى. «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن تاۋ سۋسارى, تۇركىستان سىلەۋسىنى, تيان-شان قوڭىر ايۋى, ءىلبىس (قار بارىسى) سياقتى بيىك بەلدەۋدىڭ ەركىن تاعىسى مارال, ءسىبىر ەلىگى, ءسىبىر تاۋ ەشكىسى, قابان, قاسقىر, اق تىرناقتى ايۋ, سونىمەن قاتار ساسىق كۇزەن, بودەنە, قابان, كىشكەنتاي جانۋا­ر اقكىس, ساق جانۋار سىلەۋسىن دە – قورىق قىزمەتكەرلەرىنىڭ قور­عاۋىندا. بۇركىت, ساقالتاي, قۇماي, بيدايىق, وراقتۇمسىق, كوك قۇس, كەكىلىك, ۇلار, قۇر, قىرعاۋىل سياقتى قۇستاردىڭ دا كوپتەگەن ءتۇرى ەرەكشە باقىلاۋدى قاجەت ەتەدى.

 عىلىم, اقپارات جانە مونيتورينگ ءبولىمىنىڭ ماماندارى تاۋ باسىندا ايلاپ, اپتالاپ ءجۇرىپ, قورىقتاعى تىرشىلىك اتاۋلىنى, وسىمدىكتەر الەمىندەگى وزگەرىستەردى باقىلاپ, زەرتتەپ وتىرادى. ەكولوگيالىق اعارتۋ ءبولىمى, تابيعات كەشەندەرى مەن نىساندارىن قورعاۋ بولىمدەرىندە ءۇش ءتىلدى ماماندار قورىقتىڭ حالىقارالىق كەڭىستىكپەن بايلانىسىن نىعايتۋعا ىقپال ەتىپ قانا قويماي, ەلىمىزدەگى ءتۋريزمنىڭ دە دامۋىنا ايرىقشا ۇلەس قوسۋدا.

بۇگىندە الماتى مەملەكەتتىك قورىعى ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ, قازاق ۇلتتىق اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتى, زوولوگيا جانە بوتانيكا ينستيتۋتىمەن كەلىسىمشارت جاساسقان. وسى كەلىسىمنىڭ اياسىندا ستۋدەنتتەر تاجىريبەدەن ءوتىپ, عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىنا باسىمدىق بەرىلۋدە. ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-مەن بىرلەسكەن جۇمىستار ناتيجەسىندە الماتى قورىعىنا وكسفورد ۋنيۆەرسيتەتىنەن 40 فوتوتۇزاق سىيعا تارتىلعان. قۋات نۇراحىم ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, وسى فوتوتۇزاقتاردى ورنالاس­تىرىپ, قوندىرعىلاردى پايدالانۋدى ۇيرەتۋگە كەلگەن شەتەلدىك ماماندار جەر جاعدايىن, تابيعاتتىڭ جايىن جاقسى مەڭ­گەرگەن ورمانشىلاردىڭ زاماناۋي تەحنولوگيالاردى يگەرۋ تاجىريبەلەرىنە ەرەكشە تاڭدانىسىن ءبىلدىرىپ قايتقان. ال وسى قورىققا بۇۇ جانۋارلار الەمىن قاداعالاۋ باعدارلاماسى اياسىندا سىيعا تارتىلعان دروندى اپپاراتتار دا قورىق كۇزەتىن نىعايتا تۇسەتىنى انىق. وسىدان ەكى جىل بۇرىن جەمتىك ىزدەپ, قورىق اۋماعىندا قار بارىسىنىڭ فوتوتۇزاققا ءتۇسىپ قالعانىنان كوپشىلىك حاباردار. جارالى بارىس بىرنەشە كۇن ورمانشىلاردىڭ باقىلاۋىندا بولىپ, ساۋىققاننان كەيىن ءوز تۇراعىنا قايتا ورالعان بولاتىن. وتكەن جىلى قورىق ينسپەكتورى بەينەباقىلاۋ قۇرىلعىسىن باقىلاپ, تەكسەرۋى كەزىندە ەكى الانى بار تاۋتاندى بايقاپ قالعان بولاتىن. ءىلبىس, قار مىسىعى دەپ تە اتالاتىن قۇزار شىڭدار پاتشاسى بۇگىندە از زەرتتەلگەن جانۋار. ولاردىڭ مەكەندەيتىن اۋماعى قولجەتىمسىز بولعاندىقتان, زەرتتەۋ­لەرگە قيىندىق تۋعىزىپ كەلگەنى بەلگىلى. ال ال­داعى ۋاقىتتا قورىق اۋماعىنداعى فو­تو­تۇزاقتار ءىلبىس جايىنداعى كەڭ كولەمدى زەرتتەۋلەرگە مۇمكىندىك بەرەتىنى ءسوزسىز. ءىلبىس الماتى مەملەكەتتىك قورىعىمەن قاتار تيان-شان, جەتىسۋ الاتاۋى, تارباعاتاي, ساۋىر مەن التاي تاۋ­لارىنداعى قورىقتاردى مەكەندەيدى. مالىمەتتەر بويىنشا الماتى, شىعىس قازاقستان, جامبىل, تۇركىستان وبلىس­تارىنداعى قورعاۋعا الىنعان 13 ايماقتا قار بارىسىن باقىلاۋ ءۇشىن بۇۇ ءىلبىستى قورعاۋ مەن باقىلاۋ ماقساتىنداعى باعدارلاماسى اياسىندا 294 فوتوتۇزاق قويىلعان. بۇگىندە قازاقستانداعى ءىلبىستىڭ سانى 130-140 شاماسىندا.

الماتى مەملەكەتتىك قورىعى قىزمەت­كەرلەرىنىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا كولساي كولدەرى, اقسۋ-جاباعىلى, قور­عالجىڭ قورىقتارىمەن تاجىريبە الماسۋ ءداستۇرلى شاراعا اينالعان. مەملەكەتتىك ينسپەكتورلار قۇرامىنىڭ تابيعات قورعاۋ زاڭدىلىقتارىنىڭ بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ماقساتىندا, بەلگىلەنگەن كەستە بويىنشا قورىق ماماندارىمەن اعارتۋ جۇمىس­تارى تۇراقتى وتكىزىلىپ تۇرادى. ق.باي­تۇرباەۆ اتاپ وتكەندەي, ءار قورىقتىڭ وزىن­دىك ەرەكشەلىكتەرى بار. ال تۋريستەردى قابىل­داۋداعى بۇل قورىقتاردان ۇيرەنەتىن تاجىريبەلەر ءوز الدىنا. وسى تۇستا قۋات نۇراحىم ۇلى ورمانشىلارعا قىسى-جازى جاعداي جاساپ, وتباسىنىڭ ۇيىتقىسى بولىپ وتىرعان ايەلدەردىڭ قۇقىقتىق نە­گىزدە قورعالماعانىن العا تارتتى. ولار­دى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتۋ مۇمكىن بول­ماعاندىقتان, زەينەتكە ەڭ تومەنگى كور­سەتكىشپەن شىعادى. وسى ماسەلەگە بايلانىستى دەپۋتاتتارعا حابارلانىپ, ارنايى ساۋال دا جولدانعان.

تۋعان تابيعاتىمىزدى قورعاۋدا جانە ونى ساقتاپ بولاشاق ۇرپاققا قالدىرۋ ماقساتىندا قورىق ۇجىمى ايانباي ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. وسى قاجىرلى ەڭبەكتىڭ ار­قا­سىندا الماتى قورىعى ماماندارى قازاقستانداعى الدىڭعى قاتارداعى قو­رىق­تاردىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. دەسەك تە قاۋپى زور كاسىپتى يگەرگەن ورمانشىلار قىزمەتىنە باسقاشا كوزقاراس قاجەت.

الماتى