قازىرگى تاڭدا ءومىر ءسۇرۋ سالتىمىزدىڭ سالدارىنان كوپ زارداپ شەگەتىن مۇشەمىز – كوز. ماڭدايىمىزدا جارقىراعان ەكى جۇلدىزدىڭ كومەسكى تارتىپ, جاسىمىزعا جەتپەي تۇرتىنەكتەپ قالىپ جاتساق تا, وعان دا ءوزىمىز سەبەپشىمىز. وكىنىشكە قاراي ادامنىڭ جاسى كەلگەندە كوزىنىڭ نۇرى تايا باستاۋ قالىپتى جاعداي بولسا, قازىر جاستار اراسىندا كوز اۋرۋلارى كوبەيىپ كەتكەن.
كورۋ – بەس سەزىم مۇشەسىنىڭ نەگىزگى اقپارات كوزى. ادام اقپاراتتىڭ 90%-ىن كوز ارقىلى الادى. ماڭدايداعى قوس شامشىراقتى كۇتپەسەڭ, ۋاقىت وتە كەلە الەمدى ۆيزۋالدى قابىلداۋ قابىلەتى ۇلكەن كۇيزەلىسكە ۇشىرايدى, كوزدىڭ وتكىرلىگىنە كەرى اسەر ەتەتىن ءتۇرلى وزگەرىستەر جۇرەدى. وسىنى ماماندار ايتۋداي-اق ايتىپ كەلەدى. جىل سايىن 11 قاراشادا وفتالمولوگتار كۇنى اتاپ ءوتىلىپ, كوز اۋرۋلارىنا دا بەيجاي قاراماۋ كەرەك ەكەنى قىزۋ تالقىلانادى.
دەگەنمەن ءبىز وفتالمولوگقا بارۋ تۋرالى تەك كوزىمىزدە جايسىزدىق سەزىنە باستاعان كەزدە عانا ەسكە الامىز. نەگىزى ساۋ ادامنىڭ ءوزى جىلىنا ءبىر رەت وفتالمولوگقا بارىپ, پروفيلاكتيكالىق تەكسەرۋدەن ءوتۋى كەرەك. الماتى ورتالىق قالالىق كلينيكالىق اۋرۋحاناسى وفتالمولوگيالىق قىزمەت ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, 25 جىلدىق تاجىريبەسى بار وفتالموحيرۋرگ ارداق كايروۆتىڭ ايتۋىنشا, قىرىق جاستان اسقان سوڭ جارتى جىلدا ءبىر رەت وفتالمولوگقا قارالىپ تۇرۋ كەرەك, ال ديسپانسەرلىك ەسەپتە تۇرعان ناۋقاستار كەم دەگەندە جىلىنا ءتورت رەت كوز دارىگەرىنە بارىپ تۇرعانى ءجون ەكەن.
ونىڭ ايتۋىنشا, ءبىزدىڭ ەلدە ەڭ كوپ تارالعان كوز اۋرۋلارى: كوزگە اقتىڭ ءتۇسۋى – كاتاراكتا (كوز جانارىنىڭ بۇلدىراپ, قاراۋىتۋى), گلاۋكوما (كوزدەگى قىسىمنىڭ سالدارىنان پايدا بولاتىن سۋقاراڭعىلىق), پتەريگيۋم (كوزدىڭ شىرىشتى قاباتىنىڭ قابىنۋى), حاليازيون (مەيبوميا بەزىنىڭ قابىنۋى), سونىمەن قاتار كوز جاراقاتتارى, كوزدىڭ قابىنۋى. ميوپيا دا – الدىڭعى قاتاردا. بۇل گادجەتتەردىڭ كەسىرىنەن, تىم كوپ تەلەفونعا تەلمىرۋدەن بولىپ وتىر. سونىڭ سالدارىنان سوڭعى كەزدەرى «قۇرعاق كوز» سيندرومى كوپ كەزدەسەدى.
كوز جانە كورۋ – ادامنىڭ جالپى دەنساۋلىعىنىڭ كورسەتكىشتەرى. ارينە ادامنىڭ اۋرۋلارىنا بايلانىستى ءتۇرلى تۇيتكىلدەر كورۋ قابىلەتىنە دە اسەر ەتەدى. اسىرەسە ارتەريالىق گيپەرتەنزيا, قانت ديابەتىنە شالدىققان ادامداردا كوز اۋرۋىمەن اۋرۋ قاۋپى جوعارى. دارىگەرلەر كوز اۋرۋلارىندا تۇقىم قۋالاۋشىلىق ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنىن العا تارتادى. اتا-انالارى كوز اۋرۋىمەن اۋىراتىن بالالاردا دا بۇل اۋرۋلاردىڭ دامۋ ىقتيمالدىعى ايتارلىقتاي جوعارى. مۇنداي اۋرۋلارعا ميوپيا, گلاۋكوما, استيگماتيزم, كەراتوكونۋس, ءتۇرلى جۇيەلىك جانە سيندرومدىق اۋرۋلار جاتادى.
«دەگەنمەن مۇندا ادامنىڭ ءومىر سالتى مەن كۇندەلىكتى ادەتتەرى ماڭىزدى. سىزدە تۇقىم قۋالايتىن بەيىمدىلىك بولعاننىڭ وزىندە, بۇل كوز اۋرۋلارى دامىماۋى دا مۇمكىن. حالىق قايعىعا دۋشار بولعان, جاقىنىنان ايىرىلىپ, قان جۇتقان ادامدى كەيدە «جىلاي-جىلاي كوزى اعارىپ كەتتى» دەپ جاتادى. دەگەنمەن كوپ جىلاعان ادامنىڭ كوزى اۋىرمايدى. قينالعاننان, قايعىدان ارىلا الماعان ادام كوزىنەن عانا ەمەس, دەنساۋلىعىنان دا ايىرىلۋى مۇمكىن. ياعني, كۇيزەلىس كورۋ قابىلەتىنە دە اسەر ەتەدى. سترەسس جالپى ادام اعزاسىنىڭ بارلىق مۇشەلەرى مەن جۇيەلەرىنىڭ وزگەرۋىنە اكەلەدى. تۇراقتى كۇيزەلىسكە ۇشىراعان ادام كورۋ قابىلەتىنىڭ ب ۇلىڭعىرلىعىنا, كوز الدىندا جىپىلىقتاعان شىبىندارعا, شارشاڭقىلىققا, باس اۋرۋىنا, كوزدىڭ تۇيىلۋىنە, قۇم سەزۋىنە نەمەسە كوزگە بوگدە زات تۇسۋىنە شاعىمدانا باستايدى. مازاسىزدىق, جۇيكە كەرنەۋى قانداعى ادرەنالين دەڭگەيىن, قان قىسىمىن جوعارىلاتادى, وسىعان بايلانىستى ميعا قان بەرۋ ناشارلايدى, سوندىقتان كوز اۋىرا باستايدى», دەيدى ا.ەسىم ۇلى.
سونداي-اق ادامنىڭ دۇرىس تاماقتانۋى ماڭىزدى ءرول اتقارادى. مىسالى, تۇنگى سوقىرلىق (نيكتالوپيا) دارۋمەندەر تەپە-تەڭدىگىنىڭ بۇزىلۋىنان بولۋى مۇمكىن. دۇرىس تاماقتانۋ جالپى ادامنىڭ دەنساۋلىعىنا پايدالى. وفتالمولوگتىڭ ايتۋىنشا, قۇرامىندا ءتۇرلى تاعامدىق قوسپالار, الكوگول بار زياندى ونىمدەردى, تۇزدى شامادان تىس تۇتىناتىن ونىمدەردەن اۋلاق بولعان ءجون. قۇرامىندا كوپ مولشەردە دارۋمەندەر بار تاعامدار – بالىق ونىمدەرى (ومەگا-3 ماي قىشقىلدارىنىڭ قاينار كوزى), قۇرامىندا ا دارۋمەنىنىڭ ءىزاشارى بولىپ تابىلاتىن بەتا-كاروتينى بار جەمىستەر مەن كوكونىستەردى كۇندەلىكتى جەپ تۇرۋ كەرەك. سونداي-اق سۇزبە كالتسيدىڭ, ۆ توبىنداعى دارۋمەندەردىڭ جانە باسقا مينەرالداردىڭ كوپ مولشەرىنە بايلانىستى پايدالى. كوكجيدەك كوز تورىنىڭ جۇمىسىنا پايدالى.
سالاۋاتتى ءومىر سالتى ادامنىڭ كوزىنە دە اسەر ەتەدى. جۇگىرۋ, ءجۇزۋ, جەڭىل اەروبيكا سياقتى سپورت تۇرلەرى كورۋدى جاقسارتادى. ادام جۇيەلى تۇردە دەنە جاتتىعۋلارىن جاساپ تۇرۋى كەرەك. اۋىر فيزيكالىق بەلسەندىلىك كەرى اسەر ەتەتىن بەلگىلى ءبىر ساناتتاعى ادامدار بار. ولار – ميوپياسى جوعارى, كوزدىڭ تور قابىعىندا ءتۇرلى دەگەنەراتيۆتى وزگەرىستەرى بار, بۇرىن تورلى قابىقشاعا نەمەسە كوز جاراقاتتارىنان كەيىن وتا جاسالعان ناۋقاستار. بوكس نەمەسە ارالاس جەكپە-جەك, اۋىر اتلەتيكا كەزىندەگى باسقا, بەتكە جاسالعان سوققىلار مەن اۋىر سالماق كەرى اسەر ەتەدى. سوندىقتان كاسىبي سپورتپەن اينالىسپاس بۇرىن دارىگەرگە كورىنىپ بۇكىل اعزانىڭ دياگنوستيكاسىنان ءوتۋ كەرەك.
ا.ەسىم ۇلى كەڭسەدە, كومپيۋتەردە كوپ وتىراتىندارعا تومەندەگىدەي كەڭەس بەرەدى. مونيتور كوزدەن 40-75 سم قاشىقتىقتا ورنالاسۋى كەرەك. ەكراننىڭ ورتاسى كوز دەڭگەيىنەن 15-20 سم تومەن, يىقتار بوساڭسىعان بولۋى كەرەك, دەنەڭىز ىڭعايلى ورنالاسۋى كەرەك. جۇمىس ورنىنداعى جارىقتى رەتتەپ وتىرعان دۇرىس: ول تىم شاڭقيعان جارىق نەمەسە تىم كومەسكى, ءالسىز بولماۋى كەرەك. ۇستەلگە قوياتىن شامنىڭ جارىعى سول جاقتان ءتۇسۋ كەرەك. كومپيۋتەردە جۇمىس ىستەگەن كەزدە ادام كەلەسى ەرەجەلەردى ساقتاۋى كەرەك: ءاربىر 30-40 مينۋت سايىن كوزدى دەمالدىرىپ, وعان جاتتىعۋ جاساعان وتە پايدالى. كومپيۋتەردەن الشاقتاپ, تەرەزەدەن قاشىقتىققا قاراۋ كەرەك, سودان كەيىن مۇرىننىڭ ۇشىندا كوزىڭىزدى بىرنەشە سەكۋند ۇستاپ, كوزىڭىزدى بىرنەشە رەت قاتتى اشىڭىز. ماكسيمالدى امپليتۋدامەن جوعارى جانە تومەن قاراڭىز. كوزىڭىزدى ساعات ءتىلىنىڭ باعىتىمەن, سودان كەيىن ساعات تىلىنە قارسى اينالدىرىپ, ءتۇرلى پىشىندەر نەمەسە ورنەكتەر سالىڭىز. شاعىلىسقا قارسى ەكران جابىندارىن قولدانىڭىز نەمەسە شاعىلىسقا قارسى كوزىلدىرىك كيىڭىز. قاساڭ قابىقتى ىلعالداندىراتىن دارىلەردى قولدانىپ تۇرۋدى ۇمىتپاڭىز.
الماتى