قاسيەتتى قۇران كارىمنىڭ اۋەلگى سۇرەسى, اۋەلگى اياتىنىڭ اۋەلگى ءسوزى ء«الحامد ۇلىللا», ياعني قۇراندى تولىعىمەن قامتيتىن العاشقى «فاتيحا» سۇرەسىنىڭ ءبىرىنشى اياتى ء«الحامد ۇلىللا ءراببيل عالامين» دەپ باستالادى. بۇل ارايلى تاڭنىڭ اتىسىن, شىرايلى كۇننىڭ باتىسىن, ءاربىر دەمنىڭ تىنىسىن, ءار قوزعالىستىڭ قيمىلىن قۋاتتاندىراتىن ءسوز. بۇل ءسوزدى بىلمەيتىن, ياكي ومىرىندە ەستىمەگەن مۇسىلمان جوق شىعار. بىلمەگەن مۇسىلماندى تابۋ قيىن بولار.
ء«الحامد ۇلىللا» ءسوزىنىڭ اۋدارماسى «اللاعا شۇكىر». ءتۇبىرى «حامد» ياعني ماقتاۋ-ماداقتاۋ دەگەن ماعىنانى بەرەدى. تەك, بۇل ءسوز جاراتۋشىعا عانا قولدانىلاتىن تەرمين, ياعني بىرەۋدىڭ جاقسىلىعىنا راحمەت دەلىنگەندەي, بارشا ريزىق يەسى اللاعا ايتىلاتىن ماداق ءسوز. الەمدەگى بارشا مۇسىلمان ەلدەرىنە ورتاق كاليما. ءتىپتى اراب ەلدەرىندە ياحۋدەيلەر, ياعني ەۆرەيلەر جانە حريستيان وكىلدەرى دە بۇل ءسوزدى ارا جىك قولدانادى. ماعىناسى جاعىنان ولاردىڭ «الليلۋيا» سوزىنە جاقىن, ورىس تىلدىلەر «سلاۆا بوگۋ!» دەيدى.
اسىلىندا, اللاعا شۇكىر ءسوزى – شىنايى مۇسىلماننىڭ العاشقى «اتار وعى». الدەقانداي جەتىستىككە جەتكەندە نە كوز-اياعى قۋعان ماقساتى ورىندالعاندا ياكي قۋانعاندا, دەرتىنەن ايىققاندا, قينالىستان شىققاندا, قارنى لىق تويعاندا عانا ەمەس, ەشبىر جاعدايسىز ءتىلىنىڭ تابيعي بولمىسىنا اينالدىرسا, ابدەن قۇبا-قۇپ بولار ەدى. مۇسىلمان اللاعا شۇكىرلىك ايتسا, ونىڭ ماڭگىلىگىن ۇمىتپايدى, ايتپاسا شايتان سىلتەگەن قاناعاتسىزدىققا, تويىمسىزدىق پەن اشكوزدىككە ەرەدى. نەگىزىندە, مۇسىلماننىڭ تاڭىرىنە شۇكىرلىك ەتۋى – يماننىڭ ءبىر جۇلدىزىن جاندىرۋى. سەبەبى شۇكىر ايتۋ عيبادات. مۇنىمەن اللانى ريزا ەتەدى, العىسىن بىلدىرەدى, ەكى دۇنيەسىنىڭ باقىتى, قيىندىقتى جەڭۋىنە قۋات, ريزىعىن كوبەيتەدى. تەك, بۇل ءسوزدى تىلمەن سىلدىراتىپ سۋشا اعىزا سالماي, جان-تانىمەن سەزىنىپ, جۇرەگى قابىلداۋى ءتيىس. ال جۇرەكتەگى شۇكىرلىك ءتىلدىڭ ۇشىمەن سىرتقا شىعىپ, امالعا اينالسا, رۋحى مەن ءتانىنىڭ باقىتىن تابادى. الايدا, وسى عاجايىپ ءسوزدىڭ قۇنىن ءالى كۇنگە باعالامايتىن قايمانا قازاقتار بار. وسىنشاما نىعمەتتىڭ شەكسىز سانىنا جەتە المايتىن ادام بالاسىنا نە دەۋگە بولادى؟ اللانىڭ بەرگەنىنە دە, بەرمەگەنىنە دە شۇكىر ەتكەن قانداي جاقسى. وسى ومىرگە كەلۋدىڭ ءوزى اللانىڭ قالاۋىنداعى ۇلى ءناسىپ. تەگىندە, مۇنى دا كوتەرە الماي, كەي ءالسىز پەندەلەر وي-ساناسىن بۇرقىراتىپ, ءومىرىن وزدەرى ءۇزىپ جاتۋى وسى شۇكىرلىكتىڭ بولماۋىنان.
...تاڭ سارىدە شىرىلداعان قوڭىراۋدان وياناسىز, داۋىسىن ەستىپ تۇرسىز. جىلى توسەكتەن تۇرۋعا, جاستىقتان باسىڭىزدى كوتەرۋگە ەرىنىپ جاتىرسىز. ويلاڭىزشى, بەيبىت ەلدە, ءوز شاڭىراعىڭىزدا, مامىق كورپەنىڭ استىندا, ساۋ كۇيىڭىزدە وياندىڭىز. ءومىرىڭىزدىڭ تاعى ءبىر تاڭىن كورۋ ءناسىپ بولدى. ناق وسى تۇستا اللاعا شۇكىر ەتىپ, ءالحامد ۇلىللانى ايتىڭىز, ەرىنبەڭىز. بۇل سوزدەن جاڭىلماڭىز, ەشقاشان ۇمىتپاڭىز, جاتتاپ الىڭىز, ناپسىدەن جىعىلماڭىز. جاي عانا ايتىپ قويا سالماي, ىشتەي جۇرەگىڭىزبەن اللاعا يمەنىڭىز. بۇل ءتىرى ەكەنىڭىز, كىشى ءولىم توسەگىنەن امان-ەسەن تۇرعانىڭىزدى بىلدىرەتىن بەلگىڭىز, ۇلى اللانى دارىپتەگەنىڭىز! ويتكەنى ءدال وسى تاڭدى اتىرماي, كوزدەرىن اشپاستان, جاتقان ورنىنان تۇرا الماي, ماڭگىلىك ۇيقىعا كەتكەن جاندار بارشىلىق. ال ءسىز امان-ساۋ وياندىڭىز! «سەن بىلە بىلسەڭ, ءاربىر دەم العان تىنىسىڭ ءۇشىن, اللا تاعالاعا ەكى رەت شۇكىر ەتۋ ءسوزى موينىڭا قارىز. ويتكەنى سەنىڭ ءاربىر العان دەمىڭ – ءومىر, ءاربىر بەرگەن تىنىسىڭ – ءولىم ەكەنىن, سوڭىندا اللانىڭ قۇزىرىندا ساعان بەرىلگەن نىعمەتتىڭ ەسەبىن بەرەتىنىڭدى ۇمىتپا» دەگەن عالىمنىڭ سوزىندە تانىم بار.
تاڭ ارايلاندى, مازالاعان ەشتەڭە جوق. تەرەڭ تىنىس الىپ, ەمىن-ەركىن كەرىلدىڭىز. ءبىر ساتكە بولسىن, اياق الىسىڭىزدى جوبالاپ ۇلگەردىڭىز. ەندى ويلاڭىزشى, اۋرۋحانانىڭ جان ساقتاۋ بولىمىندە ەكى دۇنيەنىڭ ورتاسىنداعى ناۋقاستاردىڭ قازىرگى كۇيىن. ولىممەن كۇرەسۋ كىمنىڭ قولىنان كەلگەن, امالسىز سىناققا كونىپ جاتىر. جاقىندارى جاندارىن شۇبەرەككە ءتۇيىپ, اۋرۋحانانى تورۋىلداپ, ناۋقاستىڭ حال-جاعدايىن بىلۋگە ەسىگىنە تەلمىرۋدە. ال ءسىز وزگە جاننىڭ قول كومەگىنسىز ءوز توسەگىڭىزدەن كەۋدەڭىزدى كوتەردىڭىز. ەكى اياعىڭىزدى تىكتەپ, ورنىڭىزدان تۇردىڭىز, جەردى باستىڭىز. قۇداي بەرگەن ون ەكى مۇشەڭىز ساۋ. ءبىلىڭىز, قولىمنان دەمەپ وتىرعىزا ما دەپ, توسەكتە بالاسى مەن كەلىنىنە قارايلاپ, ىشىنەن شىققان ءوز بالاسىنا ءوزى جاۋتەڭدەگەن جاندار بارىن. نەمەسە جاتا-جاتا جاۋىرىنى, وتىرا-وتىرا جامباسى جاۋىر بولىپ تەسىلگەن, باسىن كوتەرسە جاتا المايتىن, جاتسا وتىرا المايتىن, سۇلدەرى سۇرلەنگەن ادامدار مۇندايدى ىستەي المايدى. ال ءسىز ەكى اياعىڭىزبەن اجەتكە باردىڭىز... اجەتحانادان وڭ اياقپەن اتتاپ شىققان سوڭ, ارداقتى مۇحاممەد (س.ع.س) پايعامبارىمىزدىڭ «اللام! مەنىڭ دەنەمدە ماعان ازاپ بەرەتىن, مەنى قينايتىن, مەنى مازالايتىن نارسەنى دەنەمنەن شىعارىپ تاستاپ, ماعان جاقسى ءحال بەرگەنىڭ ءۇشىن, اللام ساعان شۇكىرلەر بولسىن» دەگەن دۇعاسىن ىشتەي وقىدىڭىز با؟ نەمەسە اللاعا شۇكىرلىك ايتتىڭىز با؟ بىلە بىلسەڭىز, بۇيىرلەرىن تەسىپ, تۇتىكشە سالىپ, ىدىسپەن جۇرەتىندەر قانشاما؟ ولار ەشتەڭەگە قاراماستان, جول بويىنا توقتاي قالىپ, كەيدە دارەت ۇساتادى. سەبەبى ءناجىستىڭ قيناۋىنا شىدامايدى. ال ءىشىپ-جەگەنىن نەمەسە سىرتقا جىبەرىپ قويعانىن بىلمەي, ەس-تۇسىنان ايرىلعان مەڭىرەۋ نە بولماسا ايىقپاس دەرتكە شالدىعىپ, تەمىر توسەككە تاڭىلعاندار شە؟ ول جانداردىڭ ارمانى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى بولار؟ ال ءسىز دارەتتەن كەيىن, بەتى-قولىڭىزدى جۋدىڭىز, سودان سوڭ «اللام! مىنا سۋدى تازالاۋشى ەتىپ جاراتقانىڭ ءۇشىن ساعان شۇكىرلەر بولسىن» دەگەن دۇعانىڭ وقىلاتىنىن ءبىلدىڭىز بە؟ مۇنى دا اللا ەلشىسى (س.ع.س) ۇيرەتكەن! سول سۋ بولماسا, قاي كوڭىلىڭىزبەن داستارقانعا وتىرار ەدىڭىز؟ بىلە بىلسەڭىز, دارەتكە بارعاندا تەتىگىن ءبىر باسىپ, ءناجىستى شۇر ەتكىزىپ شايىپ جىبەرەتىن بەس ليتر سۋدى سوناۋ افريكا ەلدەرىندە ىشۋگە زار, ءار تامشىسى ارمان! سوندا دا اللاعا شۇكىرلىك ايتۋ سىزگە ارزىماي ما؟
تەرەزەدەن ىشكە توگىلگەن كۇن شۋاعىنا ەلىكتەگەن ەكى كوزىڭىز دالانى باقىلادى. سىرتتان تابيعات پەن جۇرگىنشىلەردى كوردىڭىز. الىسقا كوز تاستادىڭىز, ارمانعا بەرىلدىڭىز. ەندى قاراڭىز, كوزدەرى مۇلدەم كورمەيتىن, تاياعىن جەرگە ۇرعىلاپ, جۇرەر جولىندا بىرەۋدىڭ جەتەگىنە مۇقتاج سوقىر جاندار مۇندايدى كورە المايدى. ءبىر كەزدە اسەم قۇستاردىڭ شيقىلى, جاسىل جاپىراقتاردىڭ سىبدىرى, سامال جەلدىڭ لەبى, ۇزىن كوشەنىڭ شۋىلىنا قۇلاعىڭىز ەلەڭ ەتتى. ال ومىرىندە ەشقانداي دىبىستى, اناسىنىڭ اياۋلى ءسوزىن, پەرزەنتتەرىنىڭ كۇلكىسىن ەستىمەگەن, ايەلىنىڭ, كۇيەۋىنىڭ, ءۇي-ءىشىنىڭ ءسوزىن ۇقپايتىن قۇلاعىنىڭ مۇكىسى بار ساڭىراۋ, سويلەۋ قابىلەتىنەن ايىرىلعان مىلقاۋ پەندەلەر, قول ارباعا تاڭىلعان مۇگەدەكتەر شە؟ قالاي ويلايسىز, ولاردىڭ كۇنى قالاي باستالادى, نەمەن اياقتالادى؟
داستارقانىڭىزعا قارادىڭىز. ىستىق بۋى بۇقىراعان ەتتەن, جۇپار ءيىسى اڭقىعان باۋىرساقتان, بال تامعان كۇلشەدەن, شاي تارتقىزار قۇرتتان جانىڭىز جايناپ سالا بەرەدى. سوناۋ عاسىرداعى اللا ەلشىسىنىڭ (س.ع.س) نەمەسە كەشەگى وتكەن اتا-باباڭىزدىڭ الدىندا مۇنداي دامدىلەر مەن تاتتىلەردىڭ ءبىرى بولعان ەمەس. ولاردىڭ الدىندا بولماعان داستارقاندا وتىرسىز, ولار جەمەگەن استى جەۋگە دايارسىز. الدىڭىزدا ۇزىلگەن نە قاتقان ناننىڭ سىنىعى دا جوق, بولسا دا جەمەس ەدىڭىز. قازاقتا مۇندايدى «ىشكەنى الدىندا, ىشپەگەنى ارتىندا» دەيدى. الەمنىڭ پايعامبارى مۇحاممەد (س.ع.س)-نىڭ نەكە داستارحانىندا قوي مەن ەشكىنىڭ تەرىسى جايىلىپ, قۇرما مەن سۋ عانا قويىلعان. ء«بىر نان, ياكي ءبىر تىستەم ەت جوق ەدى» دەپ جەتكىزەدى ساحابالارى. نەمەسە كەشەگى اتا-اجەلەرىمىزدىڭ تاعامى قۇرعاعان نان مەن سارعايعان ماي ەدى عوي. ءبىر تىستەم قانت تا بولماعان. ال وسى داستارقانىڭىزداعى دامگە ءارتۇرلى رەڭ مەن ءدام بەرگەن اللا ەمەس پە؟ سوندا اشتىق پەن شولدىكتى كورمەسىن دەگەن جاراتۋشىڭا شۇكىرلىك ايتۋ سىزگە سونشالىقتى قيىن با؟
جالعىز ەدىڭىز, جانىڭىزعا جۇپ بەردى, ودان ءوربىتىپ ۇرپاق بەردى. ال ومىرىندە جۇپسىز, ۋاقىتىن جالعىزدىقپەن وتكىزەتىن جاندار شە؟ جالعىزدىق تەك جاراتۋشىعا عانا جاراسىمدى. جۇپ قۇرسا دا, جىلدار بويىنا ءسابيدىڭ يىسىنە زار, پەرزەنتسىز جۇرگەندەر قانشاما؟ ال ءسىز نەمەرە كوردىڭىز, كورمەسەڭىز الداعى ۋاقىتتا بۇيىرتسا كورەسىز, سولاردىڭ قىزىعىنا قۋانىپ, شىجىعىنا كۇيىنەتىن بولاسىز. ءسىزدى اللا ارداقتاپ, ومىرىڭىزگە مەيىرىمىن توكتى, قۇرمەتتەپ جۇبايىڭىزدى جار ەتتى, قامقورلىقپەن نەسىبەڭىزدى مولايتتى, جاناشىرلىقپەن ۇرپاعىڭىزدى كورسەتتى. سوندا دا, وسى شالقىعان باقىت ءۇشىن شۇكىرلىك ايتۋعا اللا لايىقتى ەمەس پە الدە ءبىر ءسوزدى وعان قيمايسىز با؟
ء«دىن ەكى بولىكتەن تۇرادى. ءبىرى شۇكىر, ەكىنشى جارتىسى سابىر» دەگەن ۇلاعاتتى حاديس بار. توقەتەرى, اللاعا شۇكىرلىك ايتۋ ۇياتىڭىزدى وياتادى, نيەتىڭىزدى قۇلشىندىرادى, تاۋبەڭە كەلتىرەدى, سابىرلىققا تاربيەلەيدى, قاناعاتتىلىققا ۇيرەتەدى. ز ۇلىمنان الىستاتادى, ادىلەتتىككە جاقىنداتادى, مەيىرىمدىلىككە باعىتتايدى, باردى باعالاتادى, ءومىردىڭ ءار ساتىنە دۇرىس باعدار بەرەدى. ەندەشە, ءاربىر تاڭدا كوزىڭىزدى اشقاندا, تەرەڭ دەم العاندا, ورنىڭىزدان تۇرعاندا, اينالانى بارلاعاندا, اياعىڭىزدى باسقاندا, قولىڭىزبەن قيمىلداعاندا, جۇرەگىڭىزدى تىڭداعاندا, ويىڭىزدى ساپتاعاندا, اسىرەسە تۇشكىرگەندە ءتىلىڭىز وسى ءبىر كوركەم ءسوزدى ايتۋدان ماقۇرىم قالماسىن. شۇكىرلىك ءسىزدىڭ قۋاتىڭىز!
نۇرلان قاجى بايجىگىت ۇلى,
ءدىنتانۋشى يمام