ۇزاق جىل پارتيا, كەڭەس جۇيەسىندە قىزمەت ەتكەن سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى بايان جانعالوۆ اعامىزدىڭ اتا-بابا تاريحىنا دەگەن سۇيىسپەنشىلىگى شەكسىز ەدى. زەرەندى اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ, كەيىن زەينەتكە شىققانىندا دا, ەلگە كەلگەن سايىن سالەم بەرىپ, كىرىپ شىعاتىنمىن.
«اق جەلكەن» جۋرنالىندا باس رەداكتور بولعان جىلدارى تالاي ەستەلىك, ماقالالارىن جاريالاپ, العىسىنا بولەندىم. الايدا اعامىزدىڭ كوكەيىن كەسكەن ءبىر جوسپارىن ورىنداۋىنا ىقپال ەتپەگەنىم وكىندىرەدى. ونىڭ ءوزىن جاقىندا ارحيۆىمنەن تاۋىپ العان حاتتارى كوزىمە وتتاي باسىلعاندا ەسىمە قايتا ءتۇستى...
«ماعيرا! قاراعىم, ەسەن-ساۋ بولدىڭىز با؟ ءبىز دە ەسەندىكتەمىز. اجەڭىزبەن «وقجەتپەستە» بولىپ, ەم-دوم الىپ جۋىقتا ورالدىق. ءبىز كەلسەك, ءوزىڭىز جىبەرگەن № 9-10 «اق جەلكەن» ۇيدە ەكەن. كەلىسىمەن قولعا الىپ, وقىپ سۋسىنداپ قالدىم. قامقورلىعىڭا كوپ راحمەت. قۇرمەتىڭ اللادان قايتسىن! بۇكىل رەداكتسيا القاسىنا, جۋرنالدى شىعارۋدا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ۇجىم مۇشەلەرىنە ەسەندىك-ساۋلىقتا ابرويلى بولۋلارىنا تىلەۋلەستىك ءبىلدىرۋشى اتالىق ريزالىعىمدى قابىل السىن! زور قۇرمەتپەن كەزدەسكەنشە. 21.ءحى-97. زەرەندى».
تاعى ءبىر حاتىندا: «ماعيرا قاراعىم! ەسەندى-ساۋلىقتامىسىزدار؟ «اق جەلكەننىڭ» № 9-10 نومىرلەرىن الدىم. 8-9 نومىرلەرى قولىما تيمەدى. ساعان زۆونداپ الا المادىم. مەن اتامىز قاناي شەشەن تۋرالى جازىپ جىبەرەم عوي دەپ ۋادە دە بەرىپ ەدىم, ول ۋادەدە تۇرا المادىم. ويتكەنى قاناي شەشەن – بي, باتىر قالىڭ ەلدىڭ قامقورى بولعان ادام. ماعجاننىڭ «باتىر بايانىندا» ايتادى عوي: «قامقورى قاراۋىلدىڭ قاناي شەشەن, تۋ باستا ابىلايدى حان كوتەرگەن», دەيدى.
ابىلايدىڭ وڭتۇستىكتەن پانا تاپپاي, ارقاعا كەلىپ جاقسىلىق قاراۋىل داۋلەتبايدىڭ جىلقىسىن باققانىن – 1923 جىلى تاشكەنتتە حالەل دوسمۇحامبەت ۇلى تۇزەتىپ شىعارعان كەنەسارى, ناۋرىزباي تۋرالى نىسانباي اقىن جىرىنىڭ 78-بەتىندە ابىلايدى قاراۋىل ارعىن داۋلەتبايدىڭ جىلقىشىسى بولعان دەيدى. سول داۋلەتبايدىڭ قونىسى – داۋلەت كولى بۇگىندە «قارابۇلاق» كەڭشارى ورتالىعى تۇرعان جەر بولادى.
ول كەزدە اتىعاي قاراۋىلدىڭ قامقورى قاناي شەشەن ەكەن. دەمەك ابىلاي-سابالاق قانايدىڭ قاراۋىنا كەلگەن عوي. ابىلاي-سابالاق وسى ارادان جاۋعا اتتانعانىنا ەشكىم كۇماندانبايدى. ولاي بولسا ابىلايدىڭ قورعانى بولعان قاناي اتامىز تۋرالى قالام تارتۋ – وتە جاۋاپتى ءىس. ول تاريحي جاعدايعا شەت جاعالاپ جۇرگەن جازۋشىلار بار. بەلگىلى جازۋشى جەرلەسىمىز ەستاي مىرزاحمەتوۆ 1997 جىلى 4 قاڭتاردا كوكشەتاۋ گازەتىندە «قانايى قاراۋىل مەن اتىعايدىڭ» دەپ كولەمدى ماقالا جازدى, ونىڭ الدىندا دا جازعانى بار.
قازىبەك بەك تاۋاسار ۇلىنىڭ ء«تۇپ-تۇقياننان وزىمە شەيىن» كىتابىنىڭ 356-بەتىندە دە قاناي بي تۋرالى جازىلعان. سونداي-اق «شەشەندىك سوزدەر» كىتابىنىڭ 73-بەتىندە قانايدىڭ شەشەندىگىن جازادى. بۇل قاناي شەشەن ءارى باتىر, ءارى كوسەم, تەرەڭ تالداۋدى تالاپ ەتەدى. قاناي ءوزىنىڭ شەشەندىگىمەن 12 قاقپالى تاشكەنتتە بي بولعان دەيدى. ءبىزدىڭ قولدا جازىلعان ەشتەڭە جوق. تەك قانا ەل اۋزىنان جازىپ العان اسقار قارتتىڭ «قاناي شەشەن مەن مۇساقۇل بالۋان» اتتى اڭگىمەسى بار.
قاناي اتامىز اۋىز اڭگىمە بويىنشا شاماسى 1660-1670 جىلدار شاماسىندا دۇنيەگە كەلىپ, قايتقان جىلى بەلگىسىز, بىراق كوپ جاساعان كىسى دەيدى. قانايدىڭ ەل اۋزىنداعى اڭگىمەدە 10-11 جاسىندا اتى شىعا باستاعانى ايتىلادى. بىردە ۇيىنە كەلگەن قوناق: «انا بالاعا ءبىر سۇيەك بەرىڭدەرشى» دەپتى, سوندا قاناي: «بۇركىت شاشىپ جەيدى, قاراقۇس باسىپ جەيدى, ادام ەت جەيدى, يت سۇيەك جەيدى, سۇيەگىڭدى ءوزىڭ جە», دەپتى.
ءبىر سىنشى قۇتىمبەتتىڭ ءتورت بالاسى بار ەكەن, سولاردى سىناعاندا: «قانايدى ءتىلىن بەزەپ داۋعا قوي, ايۋدى شوقپار بەرىپ جاۋعا قوي, مالايدىڭ قولىن سىبانتىپ مايعا قوي, بوكەيدى تىعىپ سايعا قوي», دەپتى. سول ايتقانى بولدى دەيتۇعىن. قانايدىڭ مۇردەسى تۇركىستانداعى زيراتتا ەكەنى باياندالادى, الايدا ناقتىسىن ءالى دە انىقتاۋ كەرەك دەپ ويلايمىز.
قاراعىم, ابىرويلى بول, اتالىق تىلەكپەن بايان! 27.ءحى-98».
حاتتاردان اڭعارعانىمىزداي, قاناي اتاسىنا قاتىستى دايەك-دەرەكتەردى بايان اعامىز ءومىر بويى جيناعانى كورىنىپ تۇرادى. قايتا-قايتا كوشىرىپ, ساقتاعان قاعازدارىنان نەبىر قۇندى مالىمەتتەرمەن تانىسۋعا بولادى. بۇلار ءوزى جازىپ قويعانىنداي: «ەل اراسىندا قىزمەت ەتىپ جۇرگەندە ءار كەزدە كەزدەسكەن ەل اعاسى اقساقالداردان ەستىگەن, وزدەرى جازىپ بەرگەن سوزدەرى».
نەگىزىنەن 1905 جىلى تۋعان اسقار نۇعىمانوۆتىڭ قاناي شەشەن تۋرالى وتكەن عاسىردىڭ جيىرماسىنشى جىلدارى جازىپ, ەستە ساقتاعانى كولەمدى ەڭبەككە سانالادى. سولاردىڭ ءبىرىنىڭ سوڭىنا: «اسقاردىڭ 1977 جىلى ماعان بەرگەن قارا تەترادىنان كوشىرگەن بايان جانعال ۇلى. 14-ءVىىى-1991 جىل» دەپ جازىپتى. ا.نۇعىمانوۆتىڭ «بەكبولات نەمەرەسى جاڭاباتىر بي قاناي شەشەننىڭ شوبەرەسى», «قىلدى قاراۋىل رۋىنان قۇتتىقادام ۇلى بوگەنباي-حاقىندا ەستە قالعاندى جازا كەتۋدى ءجون كوردىم» دەپ, قولجازبالارىنىڭ اياعىنا ءوزىنىڭ قاشان كوشىرىپ جازعانىن مۇقيات بەلگىلەپ وتىرعان. «حالىقتىڭ قامىن ويلاپ كەيىنگىگە وي سالۋ ءۇشىن اسقار قارت جازىپ قالدىرعان ۋاقيعانى سول ماقسۇتبەن مەن دە كوشىرىپ الدىم. 30.ءىح.1994 جىل. وقجەتپەس شيپاجايى. 80-نەن اسقان جاسىمدا بايان جانعال ۇلى, رۋى قاراۋىل, قاناي شەشەننەن تارايدى» دەپ قولىن قويعان.
ۇلتتىق مۇرامىز تارك ەتىلگەن قىسىلتاياڭ ۋاقىتتا قايران ازاماتتار وسىلاي, قۇندى دەرەك-دايەكتەردى ءبىر-بىرىنەن كوشىرىپ, ۇرپاقتان-ۇرپاققا جەتكىزگەن. بايان اعا ءوزى ءومىر سۇرگەن ءداۋىر تىنىسىن تەرەڭنەن سەزىنگەن.
الپىس جىلدان اسسا دا سول سۇمدىقتى ۇمىتا المايمىن, قازاق حالقى ءۇشىن بۇل جازىلمايتىن جارا, ەمى جوق قاسىرەت بولىپ قالا بەرەدى», دەپ تۇيىندەپتى ولەڭىن بايان اعا.
بايان جانعالوۆ سىندى اعالارىمىزدىڭ بيلىكتىڭ قانداي ساتىسىندا جۇرسە دە ەل, جەر, ۇلت تاعدىرىنا, تاريحىنا جاناشىرلىقپەن قاراپ, رۋحاني مۇرامىزدىڭ ساقتالىپ, ناسيحاتتالۋىنا وسىلاي قامقور ەدى.
ماعيرا قوجاحمەتوۆا,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى