كىسى تاعدىرى تولاسسىز ارپالىستان تۇرسا كەرەك. جارىق كۇندى جىلاپ قارسى العان ءسابي دە جىلدار جىلىستاعاندا, قارتايعان شاقتا, انىعى ساعاتى سوعاتىن ءسات تاياعاندا كوز جاسىن سىعۋعا شاماسى جەتپەيدى. ءار كىسىنىڭ ءوز تاعدىرىنا ءتان دراماسى بار. ال جاس كۇنى كوز ۇشىنان جىراقتاعان قاريانىڭ جان ارياسى كىمدى دە بولسا بەيجاي قالدىرمايدى. ويتكەنى ءفاني جالعاننىڭ كۇرەسى تاۋسىلماق ەمەس.
قازاقتىڭ ايتۋلى كومپوزيتورى التىنبەك قورازباەۆتىڭ «قارا شال» تەرمەسىن تىڭداعاندا جان تۇرشىگەرلىك كۇيگە تۇسەسىڭ. راسىندا قازاق دالاسىنىڭ قاي قيىرىندا بولسىن, قارتتار ءۇيى از ەمەس. وسىندايدا اكەسىن حان تۇتقان ۇلتتىڭ قازىرگى تراگەدياسى كوڭىل كۇيىڭنىڭ استاڭ-كەستەڭىن شىعاراتىنى انىق. بەزبۇيرەكتىك ۇستەمدىك قۇرعان قوعامنىڭ كەلبەتىنە قاراپ, قاتتى ناليسىڭ, قايمىعاسىڭ.
اقيقاتىن كىم ءبىلسىن؟ مۋزىكانتتار ايتەۋىر: «سوزدەن بۇرىن مۋزىكا پايدا بولعان», دەپ دولبارلاپ جاتادى عوي. بۇدان بولەك ايگىلى چايكوۆسكيدىڭ: ء«سوز جەتپەگەن جەرگە ساز جەتەدى», دەگەن ءپالساپاسى دا كەيدە ميعا قونىمدى سەكىلدى كورىنەدى.
راسىندا دا «قارا شالدى» تىڭداساڭ ءون بويىڭدى ۇسىك شالعانداي كۇي كەشەتىنىڭ داۋسىز. ماتىننەن بۇرىن قاسيەتتى دومبىرانىڭ ءۇنىنىڭ ءوزى ساناڭدى سان-ساققا جۇگىرتىپ, ويىڭدى ونعا بولەدى. تەرەڭ تراگەديا قۇلاقتان كىرىپ, جان الەمىڭنىڭ استاڭ-كەستەڭىن شىعارادى. مۋزىكاداعى مۇڭلى بوياۋ مازمۇنى تەرەڭ ماتىنمەن استاسقان ساتتە جانىڭدى قويارعا جەر تاپپاي كەتەتىنىڭ ءسوزسىز.
«اكەڭ دە وسى جەردە ولەر ەندى,
ءتاڭىردىڭ جازۋىنا كونەر ەندى.
و, جالعان, ساعىندىم عوي تىم بولماسا,
الىپ كەپ, ءبىر يىسكەتشى نەمەرەمدى».
وسى ءبىر شۋماق ادام ساناسىن سىلكىپ وياتادى. قازاق حالقى ءجيى ايتاتىن «بالام – بالىم, بالامنىڭ بالاسى – جانىم» دەگەن ءسوزدىڭ ءتۇپ-توركىنىن قاريانىڭ مۇڭلى مونولوگى ارقىلى تەرەڭىنەن تۇسىنگەندەي بولاسىڭ. شىنتۋايتىنا كەلسەك, قارتتار ۇيىندە قايعىدان قارا جامىلعان قارياعا نەمەرەسىن ماڭدايىنان ءبىر يىسكەگەننەن اسقان باقىت بولار ما دەيسىڭ ءتۇرلى ويدىڭ جەتەگىندە وتىرىپ.
كەز كەلگەن ادام قارتايعاندا بالاعا اينالىپ كەتەدى. جۇرەگىنە جۇك ارقالاعان اقساقالدىڭ ءاجىم تورلاعان جۇزىنەن قايعى مەن قاسىرەتتىڭ تابى اڭعارىلادى. الدەنەشە جىل بۇرىن قارتتار ۇيىنە باس سۇققان ەدىك. سول كەزدە تاعدىردىڭ مەحناتى مەن تاۋقىمەتىنەن قاجىعان قاريانىڭ ءبىرى: «اۋىلىما ءبىر اپارشى, بالام. بوز دالامنىڭ ساف اۋاسىن ءبىر جۇتقان سوڭ وسىندا كەلىپ ولسەم ارمانىم جوق», دەپ ءبىزدىڭ دە جۇرەگىمىزگە اۋىر جۇك ارتقانداي بولىپ ەدى...
التىنبەك قورازباەۆتىڭ «قارا شالى» قارتتار ءۇيىن مەكەندەگەن قاريا بىتكەننىڭ تۇتاس قايعىسى مەن قاسىرەتىن, مىڭ باتپان اۋىر مۇڭىن جەتكىزىپ تۇرعانىنا ەشكىمنىڭ تالاسى جوق. ۇلتتىق قاسىرەتتى قاسيەتتى دومبىرادان ارتىق جەتكىزەتىن اسپاپ تا جوق شىعار... تەرمەنىڭ تابيعاتىن اشقان قاسيەتتى قارا دومبىرانىڭ ءۇنى – ادام جانىنىڭ ەمشىسى.
«قاۋساعان قاسىرەتتى قارا شالمىن,
بۇل كۇندە قارا شالمەن ساناسار كىم؟
جانىمدى جەگىدەي جەپ قارتتار ءۇيى,
كۇن سايىن قۋات كەمىپ الاساردىم.
ونشا تار ەمەس ەدى-اۋ پاتەرىڭ دە,
وسىندا تاستاپ كەتتىڭ اكەلدىڭ دە.
سىناپتاي سىرتىن بەرسە تۋعان بالاڭ,
تىرىدەي ولگەنى عوي اكەنىڭ دە.
كوپ بولدى-اۋ ديدارىڭدى كورمەگەلى,
كوپ بولدى-اۋ شەشەڭدى دە جەرلەگەلى.
بالام دەپ كوز جۇمعانشا جىلاپ جاتتى,
جانىما قاتتى باتتى كەلمەگەنىڭ», دەپ تۇيىندەلەتىن شۋماقتار تولعاندىرماي قويمايدى.
شىنىندا دا ادام ءومىرى ماڭگىلىك ساعىنىشتان تۇرسا كەرەك. ال كىسى جۇرەگىندەگى سول ءبىر سارقىلماس ساعىنىش پەن ومىرلىك وكىنىشتى بۇدان ارتىق قالاي جەتكىزۋگە بولادى؟
«ەلىمىزدىڭ كەز كەلگەن وڭىرىندە قارتتار ءۇيى كوپ ەكەنىن تەلەارنادان كورگەندە جۇرەككە ءبىر مۇڭ ارتقانداي بولدىم. ەرتەسىنە بۇرىنعى جامبىل قالاسىنداعى قارتتار ۇيىنە باردىم. قازاقتىڭ قاراكوز قاريالارى سول جەردە قاپتاپ جۇرگەنىن كورگەندە جاعامدى ۇستادىم.
قاريالاردىڭ بىرىمەن تىلدەسكەندە ول بۇرىنعى لۋگوۆوي, قازىرگى تۇرار رىسقۇلوۆ اۋدانىنىڭ شاعىن اۋىلىندا تۇرعانىن, ءۇش بالاسى بار ەكەنىن ايتىپ قالدى. قىزدارىنىڭ ءبىرى اۋرۋشاڭ بولعانىن, ەندى ءبىرى تۇرمىسقا شىققانىن, ۇلى جامان جولعا ءتۇسىپ كەتكەنىن قايعىرىپ ايتتى. جارى باقيلىق بولعان سوڭ اتقامىنەرلەر جامبىلداعى قارتتار ۇيىنە ورنالاستىرعانىن مۇڭايىپ وتىرىپ جەتكىزدى.
قاريانىڭ تراگەدياسى مۇنىمەن تاۋسىلمايدى. الاتىن زەينەتاقىسىن ىشكىلىككە سالىنعان بالاسى قاجەتىنە جۇمسايدى ەكەن. بالاسىنا جۇرەگىن بەرۋگە دەيىن دايىن ەكەنىن ايتقان قاريانىڭ اڭىراپ جىلاعانى ەستەن شىقسىن با؟» دەپتى كومپوزيتور ەستەلىكتەرىنىڭ بىرىندە.
التىنبەك قورازباەۆتىڭ جۇرەگىن جارىپ شىققان تولعاۋ قاي ۋاقىتتا دا وزەكتىلىگىن جويمايتىنداي كورىنەدى. ويتكەنى قوبىز سارىندى قازاق تراگەدياسىن جەتەر جەرىنە جەتكىزگەن شىعارمانى تالعامپاز جۇرت ەشقاشان جادىنان وشىرمەيتىنى انىق.
«نەسىنە ولەمىن دەپ وكىنەمىن,
قايعىدان قارس ايىرىلعان كوكىرەگىم.
كوز جۇمسام ەلگە اپارىپ قويارسىڭدار,
سوڭعى رەت سەنەن سونى وتىنەمىن.
ءوزىڭ دەپ ءوتىپ ەدى-اۋ بار قىزىعىم,
بارادى-اۋ وتتاي جانىپ ءتان قىزۋىم.
مۇمكىن بۇل مەنىڭ سوڭعى دەمىم شىعار,
امان بول, قايدا جۇرسەڭ, جالعىز ۇلىم», دەپ تۇيىندەلگەن تولعاۋدان اكە جانىنىڭ جانايقايى مەن بۇكىل قاسىرەتى قۇلاققا جەتكەندەي كۇي كەشەتىنىڭ داۋسىز.
ادام بالاسى تىرشىلىكتە ءوز تاڭداۋىمەن قادام باسىپ, ەستى اڭگىمەگە قۇلاق اسۋعا ق ۇلىقسىز بوپ جاتادى. التىنبەكتىڭ «قارا شالىندا» قازاق تراگەدياسىنىڭ ءبىر كورىنىسى كىسى جۇرەگىن ەلجىرەتەتىندەي قالىپتا جەتكىزىلگەن. ءمانى مەن مازمۇنى تەرەڭ شىعارمادا تۇسىنگەنگە تەرەڭ مورال جاتىر. قارا سوزگە قۇلاق اسپايتىندار تولعاۋدى تىڭداي تۇسسە دەيسىڭ...
جامبىل وبلىسى