شيكىزاتتان دايىن ونىمگە: ەكونوميكانىڭ جاڭا مودەلى

پاۆلودار – ەلىمىزدەگى ءىرى يندۋستريا­لىق ورتالىقتىڭ ءبىرى. كەيىنگى جىل­دار دەرەگىندە بولاشاققا باعدارلانعان كوپتەگەن جوبا ىسكە اسىرىلاتىنى ايتىلعان. اسىرەسە ونەركاسىپ, اۋىر ءوندىرىس, مۇناي-گاز بەن فەرروقورىتپا سالاسىنا سىرتتان ايتارلىقتاي ينۆەستيتسيا قۇيىلىپ جاتىر.

وبلىس اكىمدىگىندە وتكەن وڭىرلىك ين­ۆەستيتسيالىق شتابتىڭ كەزەكتى وتىرىسىندا ەكونوميكانى ارتاراپتاندىرۋعا باعىتتالعان جوبالار قارالدى. وتىرىستا ەكىباستۇز قالاسى اكىمدىگىنىڭ جاڭا جوبالارىن وبلىستىڭ دامۋ جوسپارىنا ەنگىزۋ جونىندەگى ۇسىنىستار تالقىلاندى.

ەكىباستۇز – ەل ەنەرگەتيكاسىنىڭ جۇرەگى عانا ەمەس, بۇگىندە وتىن كەشەنى مەن مەتاللۋرگيا سالاسىنداعى ماڭىز­دى يندۋستريالدىق وڭىرگە اينالىپ كە­لەدى. كەيىنگى جىلدارى ءىرى وندىرىستەردىڭ اشىلۋى ناتيجەسىندە ەكونوميكاسى ورىستەپ, قازىناعا تۇسەتىن قاراجات تا ەسەلەنە تۇسكەن. ۇلتتىق ەكونوميكا مينيسترلىگى ناۋرىز ايىندا ەلدەگى مونوقالالار ءتىزىمىن جاڭارتىپ, ودان ەكىباستۇزدى الىپ تاستاعانى ءمالىم. ونىڭ سەبەبى, ەندى بۇل شاھار – ارتاراپتاندىرىلعان ەكونوميكاسى مەن تابىستى دامىپ كەلە جاتقان كاسىپكەرلىگى بار, قوماقتى ينۆەس­تيتسيالار اعىنىنا يە يندۋستريالىق ورتالىق. بۇرىن تەك كومىر ءوندىرىسى مەن ەنەرگەتيكالىق نىساندارعا تاۋەلدى بولىپ كەلگەن قالادا جاڭا جوبالار ءۇستى-ۇستىنە جۇزەگە اسىپ جاتىر. 2025 جىلدىڭ قورىتىندىسىندا شاھارداعى ونەركاسىپ ءوندىرىسى 1,6 ترلن تەڭگەگە جەتتى. بۇل – وڭىردەگى بارلىق قالا اراسىنداعى ەڭ جوعارى ناتيجە. ال پاۆلودار وبلىسى­نىڭ ونەركاسىبىندەگى ەكىباستۇزدىڭ ۇلەسى 40 پايىزدان اسادى. جوسپارلانعان 737 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا كولەمى ءىس جۇزىندە 1,5 ترلن تەڭگەگە جەتىپ, جوسپار­لانعاننان ەكى ەسە اسىپ ءتۇستى.

ماماندار قالانىڭ الەۋمەتتىك ومىرىندە دە اۋقىمدى وزگەرىس بولىپ جاتقانىن ايتادى. جىل سايىن تۇرعىندار يگىلىگىنە 87 مىڭ شارشى مەترگە جۋىق تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلەدى. قۇرى­لىس كولەمى 124 ملرد تەڭگەگە جەتتى. كەيىنگى بەس جىلدا 12 مىڭنان استام جۇمىس ورنى قۇرىلىپ, بيۋدجەت كىرىسى 69 ملرد تەڭگەگە دەيىن وسكەن. ساراپشىلار 2023–2024 جىلدارى العاشقى ناقتى ناتيجەلەردىڭ تىركەلگەنىن, ەكى جىلدا قالانىڭ جاڭا, تۇراقتى جۇمىس ىستەيتىن ەكونوميكالىق مودەلى قالىپتاسقانىن اتاپ ءوتتى. بۇل مودەل الداعى ۋاقىتتا دا كەڭەيە بەرەدى, وعان ەكىباستۇزدىڭ مۇمكىندىكتەرى تولىق جەتەدى.

جيىندا شاھاردىڭ تەرەڭ وڭدەۋ, ەنەرگەتيكا مەن تسيفرلىق ەكونوميكاعا باسىمدىق بەرەتىن يندۋستريالىق ورتا­لىق رەتىندە قالىپتاسىپ جاتقانى اتالىپ ءوتتى. ەكىباستۇز بويىنشا جالپى­ۇلتتىق پۋلدا 6,4 ترلن تەڭگە بولاتىن 21 جوبا ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. قوسىمشا ينۆەستيتسيالىق شتابتا جالپى قۇنى 500 ملرد تەڭگەدەن اساتىن تاعى 8 جوبانى ەنگىزۋ ۇسىنىلدى. بۇل جوبالار شامامەن 1 مىڭ تۇراقتى جۇمىس ورنىن جانە قۇرىلىس كەزەڭىندە 2 مىڭنان استام جۇمىس ورنىن قۇرۋدى كوزدەيدى.

– جوبالار ءتورت نەگىزگى باعىتتى قامتيدى. تسيفرلىق ەكونوميكا سالاسىندا ينۆەستيتسيا كولەمى 196 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن, 250 جۇمىس ورنىن اشاتىن دەرەكتەردى وڭدەۋ ورتالىقتارى القابىن سالۋ جوسپارلانىپ وتىر. بۇل ءوڭىردى جاھاندىق تسيفرلىق نارىققا ينتەگراتسيالاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى, – دەپ اتاپ ءوتتى وبلىس اكىمى اسايىن بايحانوۆ.

ونەركاسىپ سالاسىندا اليۋميني زا­ۋىتىن, كومىردى بايىتۋ مەن جارتىلاي كوكس ءوندىرۋ نىساندارىن سالۋ كوزدەلگەن. بۇل جوبالار بويىنشا ينۆەستيتسيالاردىڭ جالپى كولەمى 200 ملرد تەڭگەدەن اسادى. ياعني شيكىزاتتىق مودەلدەن قۇنى جوعارى ءونىم وندىرۋگە كوشۋ دەگەن ءسوز بۇل. ەنەرگەتيكا سالاسىندا قۋاتى 350 مۆت بولاتىن جەو مەن قۋاتى 100 مۆت بولاتىن ىلەسپە گازداردا جۇمىس ىستەيتىن ستانسا سالۋ جوسپارلانعان. جالپى العاندا 450 مۆت جاڭا گەنەراتسيا ىسكە قوسىلىپ, بۇل ونەركاسىپتىڭ ودان ءارى وسۋىنە رەزەرۆ قالىپتاستىرادى.

سونداي-اق ەكونوميكانىڭ تۇراقتى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتەتىن اسفالتبەتون زاۋىتى مەن جانار-جاعارماي بەكەتىن سالۋ جانە ىسكە قوسۋ جوسپارلانىپ قويعان.

– جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ەكىباستۇز قالاسىنداعى ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ كولەمىن 1,6 ترلن تەڭگەدەن 2 ترلن تەڭگەدەن استام دەڭگەيگە دەيىن ۇلعايتىپ, 25-30 پايىز وسىمگە قول جەتكىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. قالا بيۋدجەتىنە قوسىمشا سالىق تۇسىمدەرى 8-12 ملرد تەڭگە دەڭگەيىندە بول­جانىپ وتىر. بۇل جەكەلەگەن جوبالار تۋ­رالى ەمەس, زاماناۋي ەنەرگەتيكاسى, تەرەڭ وڭدەۋ سالاسى مەن تسيفرلىق ين­فرا­قۇرىلىمى بار ەكىباستۇزدىڭ جاڭا ين­دۋس­تريالىق باعىتىن قالىپتاستىرۋ تۋرالى, – دەيدى ءوڭىر باسشىسى.

تالقىلاۋ بارىسىندا اسايىن باي­حانوۆ جوبالاردى جان-جاقتى پىسىق­تاۋ قاجەتتىگىنە نازار اۋداردى. اتاپ ايتقاندا, دەرەكتەردى وڭدەۋ ورتالىق­تارى القابى ءۇشىن ينجەنەرلىك-كوممۋ­نيكاتسيالىق ينفراقۇرىلىمنىڭ دايىن­دىعى, جوبالاردى بىلىكتى كادرلارمەن قامتاماسىز ەتۋ ماسەلەلەرى كوتەرىلدى.

مەملەكەت باسشىسى بىلتىرعى جول­داۋىندا ءىرى ينۆەستيتسيالاردى تارتۋ, وڭدەۋ ونەركاسىبىن دامىتۋ, تاۋ-كەن مەتاللۋرگيا كەشەنىن جاڭعىرتۋ ءارى يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ تۋرالى ناقتى تاپسىرمالار بەر­گەنى ءمالىم. بۇل تۇرعىدا ءوڭىرىمىزدىڭ وندى­رىستىك جانە ينۆەستيتسيالىق الەۋەتى جوعارى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. «پاۆ­لودار» ارنايى ەكونوميكالىق ايما­عىنىڭ ينۆەستيتسيالىق پورتفەلى 600 ملرد تەڭگەگە جەتىپ جىعىلادى. ونىڭ اۋماعىندا 36 قاتىسۋشى تىركەلگەن جانە الداعى بەس جىلدا مەتالل كونسترۋكتسيا­لارىن, پوليمەر تۇيىرشىكتەرىن, تسەلليۋلوزا, جوعارى كەرنەۋلى يزولياتور, باسقا دا ونىمدەر شىعاراتىن جوبالار ىسكە اسىرىلماقشى. ارنايى ەكونو­مي­كالىق ايماقتىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ ماق­ساتىندا قاتىسۋشىلاردىڭ ءوز مىن­دەتتەمەلەرىن ورىنداۋىنا باقى­لاۋ كۇشەيگەن, جوبالاردى ىرىكتەۋ كريتەريلەرىن كەڭەيتۋ جونىندە شارالار قابىلدانعان. سونداي-اق وڭ­دەۋ ونەركاسىبىنە دە جاڭا سەرپىن بەرىل­مەك. بىلتىر ءوڭىر رەسپۋبليكادا وڭ­دەۋ سەكتورىنىڭ ءونىم كولەمى بويىن­شا العاشقى بەستىككە ەندى. ونىڭ كولە­­مىن ارتتىرۋعا ايماقتا رەزەرۆتەر جەت­كى­لىكتى. نەگىزى وبلىسقا كەلىپ جاتقان ين­ۆەستيتسيالاردىڭ باسىم بولىگى ونەر­كاسىپ سالاسىنا, ونىڭ ىشىندە وڭدەۋ مەن تاۋ-كەن ءوندىرۋ ونەركاسىبىنە تيەسىلى ەكەنىن اتاپ وتكەن ابزال.

ينۆەستورلاردىڭ ونەركاسىپكە دەگەن جوعارى قىزىعۋشىلىعى زاڭدى دەپ ويلايمىز. پاۆلودار وبلىسىندا وڭدەۋ جانە تاۋ-كەن ونەركاسىبى كاسىپورىن­دارى, باي مينەرالدى-شيكىزات بازاسى, دامىعان ەنەرگەتيكالىق ينفراقۇرى­لىم شوعىر­لانعان. ينۆەستورلار ءۇشىن بۇل ەڭ اۋەلى ەنەرگياعا جۇمسالاتىن شىعىن­دار­دىڭ ارزاندىعىن بىلدىرەدى. ەكىنشى­دەن, بىلىك­تى كادرلار جەتكىلىكتى ءارى دايىن يندۋستريالىق الاڭدار بار.

ماماندار كولىك پەن قويمالاۋ سا­لا­سىنداعى ينۆەستيتسيالاردىڭ وسە تۇسۋىنە وب­لىستىڭ نەگىزگى كولىك دالىزدەرى-ءنىڭ قيى­لىسىندا ورنالاسۋى سەبەپ دەيدى. وبلىس رەسەيمەن شەكارالاس, ءوڭىر ارقىلى شەتەل كومپانيالارى ەلىمىزدىڭ ىشكى نارىق­تارىنا قول جەتكىزىپ, قىتايعا شىعا الادى. وسى رەتتە لوگيستيكالىق ورتا­لىق­تارعا, تەرمينالدارعا, قويمالار مەن ينفرا­قۇرىلىمدىق جوبالارعا سۇرانىس ارتىپ كەلە جاتقانى بايقالادى. ينۆەستورلار مۇنى تاۋار اعىندارىن ۇلعايتۋ مەن حالىقارالىق ساۋدانى دامىتۋ ارقىلى اقشا تابۋ مۇمكىندىگى دەپ ەسەپتەيدى.

وڭىرگە قارجى قۇيىپ وتىرعان ەڭ بەلسەندى ەلدەردىڭ ىشىندە قىتاي, رەسەي, تۇركيا, گەرمانيا مەن فرانتسيانى اتاپ وتۋگە بولادى. بۇل ەلدەر قازىردىڭ وزىندە وبلىسپەن ىنتىماقتاستىقتا جۇمىس ىستەيدى, ەكونوميكانىڭ مەتاللۋرگيا, حيميا وندىرىسىنەن باستاپ, لوگيستيكا مەن قايتا وڭدەۋگە دەيىنگى ءارتۇرلى سالالارىنا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر.

سونداي-اق وڭىرلىك ينۆەستيتسيالىق شتاب وتىرىسىندا «قازاقستان تەمىر جولى» ۇك» اق-نىڭ قىزمەتكەرلەرىنە ارنال­عان «قولجەتىمدى تۇرعىن ءۇي» باع­دار­لاماسى اياسىنداعى ينفراقۇ­رى­لىمدىق جوباسى قارالدى. قۇنى 2,6 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن جوبا 2026–2027 جىلدارى ىسكە اسىرىلادى. كومپانيا 108 پاتەرلى, تولىق ارلەنگەن 9 قاباتتى كوپپاتەرلى تۇرعىن ءۇي سالۋدى جوسپارلاپ وتىر. وبلىس اكىمى جۇمىسشى ماماندىق يەلەرىن تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ باستاماسىنىڭ جوعارى الەۋمەتتىك ماڭىزدىلىعىن اتاپ ءوتتى. جوبانى ىسكە اسىرۋ مەرزىمدەرىنىڭ قىسقالىعىن ەسكەرە وتىرىپ, ءوڭىر باسشىسى نىساندى قالالىق ينجەنەرلىك جەلىلەرگە قوسۋ ءۇشىن جىلدامداتىپ تەحنيكالىق شارتتاردى بەرۋدى تاپسىردى.

پاۆلودار وبلىسى