«عاليا» كىتاپحاناسىنىڭ ءمورى

ادەبيەتشىنىڭ ارتىندا قالعان مۇراسىن مۇقيات جيىپ وتىرعان كۇلاش جەڭگەيگە حابارلاسىپ, قولجازبا جۋرنالداردى ءبىر كورۋدى وتىنە سۇراپ ەدىك, الايدا جولىمىز بولمادى. سوسىن الما­تىداعى ۇلتتىق كىتاپحاناداعى سي­رەك قوردا ساقتالعان «ساداق» جۋرنا­لى­نىڭ 1916 جىلعى №20, №21, №22 سان­دارىن دا شولىپ شىقتىق. ۇشەۋىندە دە «عاليا» مەدرەسەسى كىتاپ­حانا­سىنىڭ ءمورى جوق ەكەن. كەيىن ۋفا قا­لاسىنا بارىپ, سونداعى احمەت زاكي ءۋاليدي اتىنداعى باشقۇرتستان ۇلتتىق كىتاپحاناسىنىڭ سيرەك كىتاپ­تار مەن قولجازبالار قورىنا كىردىك. سيرەك قوردىڭ مەڭگەرۋشىسى فليۋر سيباگاتوۆتان «عاليا» مەدرەسەسى كىتاپ­حاناسىندا ساقتالعان باسىلىمدار مەن كىتاپتاردى سۇرادىق. ول از ۋاقىتتا ال­دىمىزعا كوپ كىتاپتى ءۇيىپ قويدى. سول كىتاپتاردىڭ كوپشىلىگىنىڭ بەتىنەن ءبىز ىز­دەگەن ءمور تابىلا كەتتى. ءبىر عانا ءمور ار-قى­لى بىرنەشە مالىمەتكە قانىق بولدىق.

«عاليا» مەدرەسەسىنىڭ ءوز كىتاپحاناسى جۇمىس ىستەگەن. شاكىرتتەر وقۋدان قولى قالت ەتكەندە وسى كىتاپحاناعا بارىپ, كىتاپ, گازەت-جۋرنال وقىپ تۇرعان. كىتاپحانادا ورىس, تاتار ادەبيەتتەرىمەن قاتار, اراب, تۇرىك تىلدەرىندەگى كىتاپتار دا بولعان.

تاتار تاريحشىسى ليليا تۋزبە­كوۆانىڭ جازۋىنشا, «عاليا» كىتاپ­­حا­­ناسى­نىڭ مەڭ­گەرۋشىسى قىز­مە­تىن مەدرەسە شاكىرت­تەرى اتقارعان. ولار جىل سايىن ءوز اراسىنان كىتاپحانا مەڭ­گە­رۋشىسىن سايلاپ وتىر­عان. كىتاپحانا مەڭگەرۋشىسى ايىنا 25 سوم كولەمىندە جالاقى العان. دەرەك­تەردە 1914–1916 جىلدارى ماگدان ماگدەەۆ, 1916–1917 جىلدارى سايفي قۇداش كىتاپحانا مەڭگەرۋشىسى قىزمەتىن اتقارعانى ايتىلادى. سوعان قاراعاندا كىتاپحانا 1914 جىلى اشىلىپ, مەدرەسە جابىلعان 1917 جىلعا دەيىن قىزمەت ەتكەن سەكىلدى.

كىتاپحانا تاڭعى 9-دان تۇنگى ساعات 11-گە دەيىن جۇمىس ىستەگەن. شاكىرتتەر گازەت-جۋرنالداردى وقىعانى ءۇشىن مەڭگەرۋشىگە 20 تيىن كولەمىندە اقى تولەدى. سونداي-اق «عاليانىڭ» شاكىرتتەرى وتكىزگەن ادەبي, مۋزىكالىق ساۋىق كەشتەرىنەن تۇسكەن قاراجاتتىڭ دا بەلگىلى ءبىر بولىگى كىتاپحانا قاجەتىنە جۇمسالدى.

سونىمەن قاتار وقۋ زالىنا «عا­ليا­نىڭ» شاكىرتتەرى شىعارعان «پار­لاق», «ساداق», ء«نارۋا» سەكىلدى قول­جاز­با جۋرنالدار دا قويىلىپ, ءبىر بەتىنە كىتاپحانانىڭ ءمورى باسىلدى. «عالياداعى» قازاق شاكىرتتەرى شىعارعان «ساداق» قولجازبا جۋرنالىنىڭ ءاربىر جاڭا ءنومىرى وسى كىتاپحانانىڭ وقۋ زالىنان تابىلدى. شاكىرتتەر جۋرنالدى سول جەرگە بارىپ وقىپ, اقپارات الدى. سول سەبەپتى «ساداق» بىزگە قانشالىقتى قىمبات بولسا, وسى قولجازبا جۋرنالدى وقىرمانعا ۇسىنىپ تۇرعان كىتاپحانانىڭ دا ورنى الابوتەن.

بۇگىندە ۋفا قالاسىندا «عاليا» مەدرەسەسىنىڭ عيماراتى ءال كۇنگە سىنى بۇزىلماي تۇر. الايدا مەدرەسە كىتاپحاناسى ساقتالماعان. كەزىندە كىتاپحانانىڭ تورىندە تۇرعان كەيبىر كىتاپتار عانا باشقۇرتستان ۇلتتىق كىتاپحاناسىنىڭ سيرەك كىتاپتار قورىنا وتكىزىلگەن. كوپشىلىگىنىڭ بەتىندە «عاليا» كىتاپحاناسىنىڭ ءمورى بار. ولاردىڭ «عاليانىڭ» ءبىر جادىگەرى ەكەنىن راستاپ تۇرعان دا سول ءمورى عانا.