ءان-امانات

– قانداي اندەرىڭ بار؟ – دەگەندە, ماناربەك ەرجانوۆتىڭ «سايرا, بۇلب ۇلى» مەن كەنەن ازىرباەۆ اتامىزدىڭ «كوكشولاعىن» ايتىپ جۇرەتىنىمدى جەتكىزدىم. باعدارلامادا «سايرا, بۇلبۇل» بار ەكەن. ونى ەلگە تانىمال ءانشى التىنبەك ورازبەكوۆ ورىندايتىنى بەلگىلى بولدى. سودان مەن كەنەن اتامىزدىڭ «كوكشولاعىن» ورىنداۋعا بەكىدىم.

الماتىعا اتتاناردىڭ الدىندا قولىما ءبىر اسىل قازىنا ءتيدى. ۇيىنە بارعان ابيىربەك تىناليەۆ اعامىز ماعان ماگنيتوفون تاسپاسىن ۇسىنىپ:

– تىڭدا, بۇل – كەرەمەت دۇنيە, – دەدى. سويتسەم, ول جازۋشى اقسەلەۋ سەيدىمبەك پەن ءانشى جانىبەك كارمەنوۆ جۇرگىزگەن «اسىل مۇرا» حابارى ەكەن. سول حابارداعى ساز بەن ءسوز مەنى جەتەلەپ, الماتىعا كەلگەن بەتتە ارنايى بارىپ الماتى ەسترادا-تسيرك ستۋدياسىن تاۋىپ, جانىبەك اعامەن جۇزدەستىم.

– قانداي ءان ايتاسىڭ؟ – دەدى ول.

تەلەديدارعا دايىنداپ كەلگەن «كوكشولاقتى» ورىنداپ بەردىم. اعامىز دا, شاكىرتتەرى دە رازى بولدى.

– تاعى قانداي ءانىڭ بار؟ – دەگەندە, ماناربەكتىڭ «سايرا, بۇلب ۇلىن» ايتامىن دەدىم. ءاندى باستاپ كەتتىم. ءبىر ءسات كوز قيىعىممەن جانىبەك اعاما قاراسام, قاباعى ءتۇيىلىپ, ءۇنسىز تىڭداپ وتىر ەكەن. ىشىمنەن: «دۇرىس ايتا المادىم با؟», دەپ قىسىلىپ قالدىم. ءان اياقتالعاندا ول جاي عانا: «بۇل ءاندى كىمنەن ۇيرەندىڭ؟» دەپ سۇرادى. «التىنبەك ورازبەكوۆ اعادان», دەدىم. سوندا جانىبەك اعامىز شاكىرتتەرىنە بۇرىلىپ, سالماقتى اڭگىمە باستادى.

– 1966 جىلى گاسترولدە ءجۇرىپ, جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ اتالارىڭ ەكەۋمىزگە شۇعىل تەلەگرامما كەلدى. «ماناربەك ەرجانوۆ قاتتى اۋىرىپ جاتىر, ءسىزدى ىزدەپ جاتىر», دەپ جازىلعان ەكەن. ەشقايدا سوقپاستان, تۋرا ماناربەكتىڭ ۇيىنە باردىق.

ەكى الىپتىڭ ءۇنسىز سىرلاسقان ءساتىن كوز الدىنا ەلەستەتكەندەي بولىپ, ءبىز دە تىنا قالدىق. سول ءبىر قىسقا عانا اڭگىمە ارقىلى جانىبەك اعا بىزگە ءبىر نارسەنى ۇقتىردى. ماناربەكتىڭ ءانىن ايتۋ – ءان ايتۋ عانا ەمەس, تۇتاس ءبىر مەكتەپتىڭ, تۇتاس ءبىر ءداستۇردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن كوتەرۋ ەكەنىن ءتۇسىندىردى.

ماناربەك ەرجانوۆ – ارقا ءان ءداستۇرىنىڭ الىپ تۇلعاسى. ول – ءانشى, كومپوزيتور, كۇيشى, اكتەر, قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى. ونەرگە دەگەن ىنتىزارلىقتى اناسى ناقبالادان سىڭىرگەن, العاشقى ۇستازى – ءانشى ءارى كۇيشى كۇسەنباي. كەيىن ونىڭ ونەر ءورىسىنىڭ كەڭەيۋىنە شاشۋباي قوشقارباي ۇلى مەن امىرە قاشاۋباەۆتىڭ ىقپالى تيگەن. جاستايىنان ءبىرجان سال, اقان سەرى, ەستاي, جارىلعاپبەردى سىندى الىپتاردىڭ مۇراسىن بويىنا ءسىڭىرىپ, ەل ىشىنە ەرتە تانىلدى. 1928 جىلدان تەاتر ساحناسىنا شىعىپ, كەيىن وپەرا ونەرىنىڭ بيىگىنە كوتەرىلدى. ۇزاق جىلدار بويى اباي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق وپەرا جانە بالەت تەاترى ساحناسىندا جاراس, ءازىم, ەستاي, شەگە سەكىلدى كۇردەلى بەينەلەردى سومداپ, انشىلىك پەن اكتەرلىكتى ءبىر ارنادا توعىستىردى.

ءومىرىنىڭ سوڭعى كەزەڭىندە جامبىل اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك فيلارمونياسى ساحناسىندا جەكە داۋىستاعى ءانشى رەتىندە ەل ارالاپ, تەرمە مەن جەلدىرمەنى, كەڭ تىنىستى ارقا اندەرىن حالىققا قايتا جاڭعىرتىپ جەتكىزدى. «ارداق», «بالقاديشا», «حورلان», «اق سيسا», «تولىباي», «جانبوتا» سياقتى جاۋھارلاردى وزىنە عانا ءتان ناقىشپەن ورىنداپ, تىڭداۋشى جۇرەگىنە جول تاپتى.

ماناربەك – تەك ورىنداۋشى ەمەس, اسقان سازگەر. «سايرا, بۇلبۇل», «پاروۆوز», ء«انشى بىرجانعا», «امان­گەلدى» سەكىلدى اندەرى مەن كۇيلەرى ۇلتتىق مۋزىكا قورىنا اينالدى. ول ارقا ءانىنىڭ ساحنالىق ۇلگىسىن قالىپتاستىرىپ, وزىندىك ورىنداۋشىلىق مەكتەپ جاسادى. ماناربەكتىڭ ونەر جولىن تەرەڭ بىلەتىن اكادەميك احمەت جۇبانوۆ ونىڭ بالا كەزدەن جەتىمدىكتى كورىپ, سوعان مويىماي, دومبىرا مەن ءاندى سەرىك ەتىپ وسكەنىن ايتا وتىرىپ, قايسار مىنەزى مەن تاباندىلىعى ۇلكەن ونەرگە جول اشقانىن جازعان. ال ايگىلى مۋزىكا زەرتتەۋشىسى بوريس استافەۆ ماناربەكتىڭ داۋسىن تىڭداپ وتىرىپ: «قازاقتىڭ كەڭ ساحاراسىن ماسكەۋدىڭ تورىنە الىپ كەلگەن ءانشى», دەپ تاڭدانىسىن بىلدىرگەنى ەل ەسىندە. بۇل جايىندا احمەت جۇبانوۆتىڭ «زامانا بۇلبۇلدارى» كىتابىندا اسەرلى ەستەلىك ساقتالعان.

سول ءبىر 1983 جىلعى كەزدەسۋدە جانىبەك كارمەنوۆ اعامىزدىڭ قابا­عى نەگە تۇيىلگەنىن مەن كەيىن عانا تەرەڭ ءتۇسىندىم. بۇل – ءبىر ءاننىڭ ەمەس, ماناربەك ەرجانوۆ قالىپتاستىرعان ۇلى مەكتەپتىڭ, ارقا ءانىنىڭ اماناتى ەدى.

سول امانات – ءاندى ءدال ايتۋ ەمەس, رۋحىن ءدال جەتكىزۋ. سول امانات – ساحناعا شىققاندا, ماناربەكتىڭ كەڭ تىنىسىن, جۇسىپبەكتىڭ تازالىعىن, جانىبەكتىڭ تالعامپازدىعىن بىرگە الىپ شىعۋ. ۇستازدىڭ ءۇنسىز ەسكەرتۋى – مەنىڭ ونەر جولىنداعى ەڭ قىمبات ساباعىما اينالدى.

«ال ماكە, ءبىر قۇداي جار بولسىن! دەرتىڭىزگە شيپاسىن بەرسىن» دەپ قوشتاسىپ بولمەدەن قوزعالعانىمىز سول ەدى, ماناربەك اتالارىڭنىڭ داۋسى شىقتى:

ء«اي, جۇسىپبەك! عاريفوللا ەكەۋ­لەرىڭنىڭ ارماندارىڭ جوق. سوڭ­دارىڭنان شاكىرت قالدىرىپ بارا جاتىرسىڭدار. ال مەن ارماندا كەتىپ بارا جاتىرمىن. ەگەر مەنىڭ ءانىمدى بىرەۋ ورىنداپ الدىڭا كەلىپ جاتسا, ساعان – امانات, سونى تۋرا جولعا سالارسىڭ», دەدى».

وسىنى ايتقان جانىبەك اعامىز بىزگە قارادى دا: «مىنە,  سول  ۇستازىما ايتىلعان اماناتتى قازىر ورىنداۋىما تۋرا كەلىپ تۇر. سەن ءوزىڭدى وقۋعا ءتۇستىم دەپ ەسەپتەي بەر, وقۋ باستالعاننان كەيىن سەنى تەك ماناربەكتىڭ ءان ايتۋ ۇلگىسىمەن ۇيرەتەتىن بولامىن. سەن سول مەكتەپتىڭ جولىن ۇستايسىڭ», دەدى. بۇل – 1983 جىلدىڭ 7 ءساۋىرى ەدى. سول جىلى مەن وقۋعا ءتۇسىپ, انشىلىكتىڭ قىر-سىرىن ۇستازىمنان ۇيرەنە باستادىم.

ماناربەك ەرجانوۆ اتامىز گازەتكە بەرگەن ءبىر سۇحباتىندا: «مەن اۋىلدا قوي باعىپ ءجۇرىپ ءان سالۋشى ەدىم. سودان مەنى ءانشى بالا اتاپ كەتتى. امىرەنىڭ داڭقى پاريجگە بارىپ كەلگەن سوڭ ەل اۋزىندا بولدى. مەنىڭ   ويىمدا الماتىعا بارىپ امىرەدەن ءان ۇيرەنۋ بولدى. الماتىدان امىرەنى تاۋىپ الىپ, اعامىزدىڭ ۇيىندە ءبىر جىلداي بىرگە تۇرىپ, امىرەنىڭ ءوز اۋزىنان 30-عا جۋىق ءان ۇيرەندىم», دەگەن.

قازاق ونەرىنىڭ ونكۇندىگىنە بايلانىستى جىر الىبى جامبىل جاباەۆ باستاعان ونەر يەلەرى ماسكەۋ قالاسىنا جولعا شىعادى. پويىزدا كەتىپ بارا جاتىپ, سول جەردەگى كومپوزيتورلار, اقىندار, جازۋشىلار, انشىلەردى شاقىرىپ: «ەي, بالالارىم, سەندەر نەگە پويىز تۋرالى ءان شىعارمايسىڭدار؟», دەپ جامبىل ۇسىنىس ايتادى. سودان اقىن ءابدىلدا تاجىباەۆ پەن ءانشى, كومپوزيتور, كۇيشى ماناربەك ەرجانوۆ ەكەۋى «پاروۆوز» ءانىن شىعارادى. جامبىل جاباەۆ پەن ماناربەك ەرجانوۆ تىعىز شىعارماشىلىق بايلانىستا بولعان. حالىق تەرمەسى «كوك كوگەرشىندى» ماناربەككە جامبىل ۇيرەتكەن. جاكەڭنىڭ «جەتىسۋ» ولەڭىنە ماناربەك ءان شىعارعان. ماناربەك ەرجانوۆ ءان ايتۋداعى قاعىس  ەرەكشەلىگىن جامبىل جاباەۆتان ۇيرەنۋى مۇمكىن. وسىنداي سان قىرلى ونەر يەسىنىڭ بيىلعى مەرەيتويى اتاۋسىز قالماسىنا ءبىز سەنەمىز. قازاقتىڭ ءانى مەن كۇيى بار دا, ءوزى دە ولمەيدى دەپ بىلەمىز.

دۇيسەنبەك ومىراليەۆ,

«الاتاۋ» ءداستۇرلى ونەر تەاترى «دومبىرامەن ءان ايتۋ» ءبولىمىنىڭ جەتەكشىسى