بۇگىندە عىلىم تەك تەوريالىق ىزدەنىس ەمەس, ءوندىرىستىڭ ناقتى ماسەلەلەرىن شەشەتىن باستى قۇرالعا اينالدى. اسىرەسە ابىلقاس ساعىنوۆ اتىنداعى قاراعاندى تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى عالىمدارىنىڭ باستامالارى عىلىم مەن ءوندىرىستىڭ ءتيىمدى بايلانىسىن كورسەتىپ وتىر. مىسالى, مەتاللۋرگيادا ساپانى ارتتىرۋ, اگروونەركاسىپتىك كەشەندى تسيفرلاندىرۋ, تاۋ-كەن وندىرىسىندەگى قاۋىپسىزدىكتى كۇشەيتۋ باعىتىنداعى عىلىمي جوبالار – سونىڭ دالەلى.
مەتاللۋرگيا: ساپاعا جاڭا كوزقاراس
اۋىر ونەركاسىپ سالاسىندا ساپا ماسەلەسى – الدىڭعى ورىندا. جوعارى تەمپەراتۋرا مەن قاتتى قىسىمدا جۇمىس ىستەيتىن جابدىقتارعا بولاتتىڭ بەرىكتىگى مەن سەنىمدىلىگى اسا ماڭىزدى. دەگەنمەن كۇردەلى لەگىرلەنگەن بولاتتاردى ءوندىرۋ كەزىندە ىشكى قۇرىلىمنىڭ بىرتەكتىلىگى بۇزىلىپ, جاسىرىن اقاۋلار پايدا بولاتىنى بەلگىلى. بۇل جابدىقتاردىڭ تەز توزۋىنا, وندىرىستىك شىعىنداردىڭ ارتۋىنا اكەلەدى.
وسى ماسەلەنى شەشۋ ءۇشىن پروفەسسور اريستوتەل يساعۇلوۆ جەتەكشىلىك ەتەتىن عىلىمي توپ جاڭا ءتاسىل ۇسىندى. بۇعان دەيىنگى ادىستەر بولات قۇرامىن وزگەرتۋگە نەمەسە تەرميالىق وڭدەۋدى كۇشەيتۋگە نەگىزدەلسە, جاڭا تەحنولوگيا مەتالل قۇرىلىمىن قالىپتاسۋ كەزەڭىندە باسقارۋعا باعىتتالعان.
بالقىتىلعان مەتالعا ارنايى اسەر ەتۋ ارقىلى ونىڭ كريستالدانۋ ۇدەرىسى رەتتەلەدى. ناتيجەسىندە, بولاتتىڭ قۇرىلىمى بىركەلكى قالىپتاسىپ, ىشكى اقاۋلار ازايادى. زەرتتەۋلەر بۇل ءتاسىلدىڭ تيىمدىلىگىن دالەلدەدى: بولاتتىڭ توزۋعا توزىمدىلىگى ارتىپ, ءونىم ساپاسى تۇراقتانادى.
تەحنولوگيانىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى ارتىقشىلىعى – ونى ەنگىزۋ ءۇشىن ءوندىرىستى تولىق جاڭعىرتۋ قاجەت ەمەس. بۇل كاسىپورىندارعا قوسىمشا شىعىنسىز جاڭا دەڭگەيگە كوتەرىلۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. قازىردىڭ وزىندە «Qarmet», «قازحروم», «قازتسينك» كومپانيالارى تاراپىنان قىزىعۋشىلىق بايقالىپ, ال پارحومەنكو اتىنداعى كمز زاۋىتىندا تەحنولوگيا تاجىريبەلىك تۇردە ەنگىزىلىپ جاتىر.
اگروسەكتور: تسيفرلاندىرۋ جانە جاساندى ينتەللەكت
اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا كليماتتىڭ وزگەرۋى, نارىقتاعى باسەكەنىڭ كۇشەيۋى ءداستۇرلى باسقارۋ تاسىلدەرىنىڭ تيىمدىلىگىن تومەندەتىپ وتىر. وسىعان بايلانىستى عالىمدار اگروسەكتوردى تسيفرلاندىرۋعا باسىمدىق بەرەدى.
PhD ايدىن كەرنەباەۆ جەتەكشىلىك ەتەتىن جوبا «يندۋستريا 5.0» قاعيداتتارىنا نەگىزدەلىپ, جاساندى ينتەللەكتىنى اۋىل شارۋاشىلىعىنا ەنگىزۋدى كوزدەيدى. جوبا «جاس عالىم» باعدارلاماسى اياسىندا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر.
نەگىزگى باعىت – اۋىل شارۋاشىلىعىن باسقارۋدىڭ ينتەللەكتۋالدى جۇيەسىن قۇرۋ. بۇل جۇيە دەرەكتەردى تالداۋ ارقىلى ءونىمدى بولجاۋعا, اۋا رايىنا بەيىمدەلۋگە, وندىرىستىك ۇدەرىستەردى ءتيىمدى جوسپارلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. فەرمەرلەر ناقتى ۋاقىت رەجىمىندە ەگىستىك جاعدايىن باقىلاپ, سۋارۋ مەن تىڭايتقىش ەنگىزۋدى ءدال ەسەپتەي الادى.
سونىمەن قاتار «قالا-اۋىل» تسيفرلىق پلاتفورماسىن قالىپتاستىرۋ كوزدەلگەن. ول اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرۋشىلەرىن عىلىمي ورتالىقتارمەن, مەملەكەتتىك قۇرىلىمدارمەن جانە نارىقپەن بايلانىستىرىپ, اقپارات الماسۋدى جەدەلدەتەدى.
جوبا اياسىندا وڭىرلىك ەرەكشەلىكتەردى ەسكەرەتىن عىلىمي نەگىزدەلگەن باسقارۋ مودەلدەرى دە ازىرلەنىپ جاتىر. بۇل اگروونەركاسىپتىك كەشەننىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا, رەسۋرستى ۇتىمدى پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن بىرگە جوبا ناتيجەلەرى ءبىلىم جۇيەسىنە ەنگىزىلىپ, جاڭا بۋىن ماماندارىن دايارلاۋعا ىقپال ەتەدى.
تاۋ-كەن ءوندىرىسى: تەرەڭدىكتەگى قاۋىپسىزدىك
بۇگىندە ءوڭىرىمىزدىڭ بىرقاتار كەنىشىندە 700 مەتردەن استام تەرەڭدىكتە جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇل گەومەحانيكالىق جاعدايدىڭ كۇردەلەنۋىنە جانە قاۋىپ-قاتەردىڭ ارتۋىنا اكەلەدى.
وسى باعىتتا PhD اسقار يماشەۆ جەتەكشىلىك ەتەتىن جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. زەرتتەۋ 2024–2026 جىلدارعا ارنالعان گرانتتىق قارجىلاندىرۋ اياسىندا قولعا الىنعان.
جوبانىڭ ماقساتى – تەرەڭ گوريزونتتارداعى تاۋ-كەن قازبالارى اينالاسىندا پايدا بولاتىن دەفورماتسيا ايماقتارىن انىقتاۋ, ولاردى ەسكەرە وتىرىپ, قاۋىپسىز بەكىتۋ تەحنولوگياسىن ازىرلەۋ. زەرتتەۋ بارىسىندا تاۋ جىنىستارىنىڭ فيزيكا-مەحانيكالىق قاسيەتتەرى, جارىقشاقتىلىعى, كەرنەۋ جاعدايى جان-جاقتى تالدانادى.
تسيفرلىق مودەلدەۋ مەن زەرتحانالىق سىناقتار ناتيجەسىندە قاۋىپتى ايماقتار ايقىندالىپ, ءتيىمدى ينجەنەرلىك شەشىمدەر ۇسىنىلادى. گەولوگيالىق بەرىكتىك يندەكسىن (GSI) پايدالانۋ تاۋ جىنىستارىنىڭ مىنەز-قۇلقىن ءدال بولجاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ۇسىنىلعان تەحنولوگيالار «ورلوۆسكي», «ارتەمەۆسكي», «نۇرقازعان», «اقباقاي» كەن ورىندارىندا قولدانۋعا باعىتتالعان. بۇل كەنشىلەردىڭ قاۋىپسىزدىگىن ارتتىرىپ, اپات قاۋپىن ازايتادى, بەكىتۋ جۇمىسىنا كەتەتىن شىعىندى وڭتايلاندىرادى.
قازىرگى تاڭدا جوبا ناتيجەلەرى وندىرىستە ەنگىزىلە باستادى. «وركەن» جشس-مەن بىرلەسىپ ناقتى رەگلامەنتتەر ازىرلەنىپ جاتىر. سونىمەن قاتار عىلىمي ماقالالار حالىقارالىق جۋرنالداردا جاريالانىپ, زەرتتەۋ ناتيجەلەرى كەڭىنەن تارالادى.
قاراعاندى وبلىسى