پرەزيدەنت جانىنداعى ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى ەلىمىزدىڭ جەتەكشى عىلىمي ورتالىقتارى, قىتايدىڭ عىلىم اكادەمياسى, چجەتسزيان تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتى عالىمدارىمەن بىرلەسىپ, سۋ رەسۋرستارى جانە يرريگاتسيا مينيسترلىگىنە قاراستى «قازسۋشار» مەكەمەسىندە ارنايى كەڭەس وتكىزدى.
عىلىمي-تەحنولوگيالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتا وتىرىپ, سۋ رەسۋرسى سالاسىنا يننوۆاتسيالىق شەشىمدەردى ەنگىزۋ مەن وزىق تاجىريبە الماسۋعا باعىتتالعان جيىندا «DeepBas» عىلىمي-تەحنيكالىق باعدارلاماسىن قاناتقاقتى رەجىمدە ەنگىزۋ ماسەلەسى تالقىلاندى.
«DeepBas» (Deep Basin Spatiotemporal AI) جاساندى ينتەللەكت نەگىزىندەگى ينتەگراتسيالانعان جۇيەسى سۋ تاپشىلىعىن بولجاۋعا, تاسقىن مەن قۇرعاقشىلىقتىڭ الدىن الۋعا جانە سۋ قورىن ءتيىمدى بولۋگە مۇمكىندىك بەرۋمەن قاتار سۋ شارۋاشىلىعىن باسقارۋداعى ەسكى تاسىلدەن جاڭا تسيفرلىق مودەلگە كوشۋ جولدارىن انىقتايدى. ۇعا عالىمدارى ناقتى دەرەكتەر مەن جاساندى ينتەللەكت كومەگى ارقىلى ەلدەگى سۋ اينالىمىن مودەلدەيتىن ءبىرتۇتاس ينتەللەكتۋالدى پلاتفورما جاساۋدى كوزدەپ وتىر. ءسويتىپ «DeepBas» باعدارلاماسى نەگىزىندە سۋ رەسۋرسىن باسقارۋدىڭ وتاندىق جي جۇيەسىن جانە سۋ بەيىنىندەگى ارنايى جي اگەنتىن قۇرۋ جونىندەگى عىلىمي-تەحنولوگيالىق كارتاسىن قالىپتاستىرعىسى كەلەدى.
وسىعان وراي «جاساندى ينتەللەكت نەگىزىندەگى «DeepBas» سۋ رەسۋرسىن باسقارۋدىڭ ينتەگراتسيالانعان جۇيەسى» عىلىمي-تەحنيكالىق باعدارلاماسىنا ارنالعان تاپسىرما ازىرلەنىپ جاتىر. كەلەسى كەزەڭ جۇيە ارحيتەكتۋراسىن, ادىسنامالىق تاسىلدەردى, نەگىزگى زەرتتەۋ باعىتتارىن قامتيتىن تولىققاندى عىلىمي باعدارلاماعا باعىتتالادى. قاناتقاقتى جوبانى ەرتىس, ىلە-بالقاش جانە شۋ-تالاس باسسەيندەرىندە جۇرگىزۋ كوزدەلىپ وتىر.
«كەيىنگى ۋاقىتتا ەلىمىزدە سۋ رەسۋرسىن ءتيىمدى قولدانۋ مەن ۇنەمدەۋ مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى ماڭىزدى ماسەلەگە اينالدى. بۇل مەملەكەت باسشىسى مەن ۇكىمەتتىڭ سۋ جونىندەگى تاپسىرمالارىن ىسكە اسىرۋ ماقساتىندا جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ كومەگىمەن, عالىمداردىڭ قاتىسۋىمەن سۋ قورىن پايدالانۋدىڭ, بولجاۋدىڭ ۇتىمدى تاجىريبەلەرىن قولدانۋ ۋاقىت تالابىنان تۋىنداپ وتىر. انىعىندا سۋدى ءالى كۇنگە فراگمەنتتى تۇردە باسقارىپ كەلەمىز. مىسالى, تيان-شان وڭىرىندەگى مۇزدىقتاردىڭ ەرۋى 2050 جىلعا قاراي سۋ رەسۋرسى ەداۋىر بولىگىنىڭ ازايىپ كەتۋ قاۋپىن تۋعىزىپ وتىر. جەرۇستى سۋىنىڭ 44,3 پايىزدان استامى ترانسشەكارالىق سيپاتقا يە بولۋى كورشى مەملەكەتتەرگە تاۋەلدىلىكتى كۇشەيتەدى. سۋدىڭ 42 پايىزى عانا تۇتىنۋشىعا جەتىپ, قالعان بولىگى تاسىمالداۋ بارىسىندا ءتۇرلى سەبەپپەن ءسىڭىپ كەتەدى. قازىرگى تاڭدا ەلىمىزدەگى سۋ جۇيەسى بىرقاتار كۇردەلى جايتپەن بەتپە-بەت كەلىپ وتىر, ياعني 13 مىڭ شاقىرىمنان استام سۋارۋ ارنالارى تولىق ەسەپكە الۋ مەن تسيفرلىق باقىلاۋدان تىس قالعان. ناقتى سۋ بالانسىنىڭ بولماۋىنا بايلانىستى شىعىن مەن ايىپپۇل 80 پايىزدان اسادى. قولدانىستاعى باسقارۋ جۇيەسى دەرەكتەردىڭ بىتىراڭقىلىعى, رەاكتيۆتى تاسىلمەن سيپاتتالۋى بۇل داعدارىستىق جاعدايدى ءتيىمدى بولجاۋعا, الدىن الۋعا مۇمكىندىك بەرمەي وتىر», دەيدى ۇعا پرەزيدەنتى اقىلبەك كۇرىشباەۆ.
بۇگىندە ەسەپكە الۋدى كەڭەيتۋ, جەكەلەگەن كانالداردى تسيفرلاندىرۋ نەمەسە جەكەلەگەن گيدروتەحنيكالىق قۇرىلىستى جاڭعىرتۋ جەتكىلىكسىز بولىپ وتىرعاندىقتان, سۋ رەسۋرسىن باسقارۋدىڭ بىرىڭعاي عىلىمي-تەحنولوگيالىق ارحيتەكتۋراسىن ۇعا عالىمدارى ىسكە اسىرۋدى قولعا الدى. ءدال وسى ماقساتتا «DeepBas» – كەڭىستىكتىك-ۋاقىتتىق جاساندى ينتەللەكتىگە, تسيفرلىق ەگىزدەرگە, ۇزدىكسىز مونيتورينگكە, ستسەناريلىك تالداۋعا نەگىزدەلگەن سۋ رەسۋرسىن باسقارۋدىڭ ينتەگراتسيالانعان جۇيەسىن ەنگىزۋ قاراستىرىلىپ وتىر.
ۇعا باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, اكادەميا عالىمدارى, ەڭ الدىمەن, تابيعي رەسۋرس پەن سۋدى باسقارۋدىڭ جاڭا بۋىن شەشىمدەرى قالىپتاسقان وزىق تاجىريبەسىن جۇيەلى تۇردە زەرتتەپ, قىتايدىڭ عىلىم اكادەمياسىمەن سەرىكتەستىك ورناتتى. چجەتسزيان تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن كەڭىستىكتىك-ۋاقىتتىق جاساندى ينتەللەكت جانە تۇراقتى دامۋ حالىقارالىق بىرلەسكەن زەرتحاناسىن دامىتۋ, سونداي-اق «i-Tudou» سياقتى جوعارى تەحنولوگيالىق كومپانيالارىمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەۋدى قولعا الىپ جاتىر. «DeepBas» جوباسى – سۋ رەسۋرسىن باسقارۋدىڭ وتاندىق زياتكەرلىك جۇيەسىنىڭ نەگىزى رەتىندە مونيتورينگ جاساپ, سۋ تاسقىنىن, قۇرعاقشىلىقتى, سۋ شىعىنىن بولجامدى مودەلدەي الادى. ۆەدومستۆوارالىق دەرەكتەر الماسا وتىرىپ, گيدرولوگيالىق, گيدروگەولوگيالىق, مەتەورولوگيالىق, سپۋتنيكتىك جانە پايدالانۋ اقپاراتتارىن ينتەگراتسيالاۋعا, حالىقارالىق تاجىريبە جانە «water AI» سالاسىنداعى وزىق ارحيتەكتۋرالىق شەشىمدەردى عىلىمي بەيىمدەۋ مۇمكىندىگىنە جول اشادى. بىرلەسكەن زەرتتەۋلەر, ءبىلىم ترانسفەرتى جانە ماماندار دايارلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
جوبا جەرۇستى جانە جەر-استى سۋىنا كليماتتىق جانە گيدرولوگيالىق باقىلاۋلار جۇرگىزىپ, جەر رەسۋرسى مەن ينفراقۇرىلىم سيپاتتامالارى جونىندەگى دەرەكتەردى بىرىڭعاي جۇيەگە بىرىكتىرەدى. سونىڭ نەگىزىندە مودەلدەر, بولجاۋ قۇرالدارى مەن باسقارۋ شەشىمدەرىن قولداۋ تەتىكتەرى قالىپتاسادى. جاساندى ينتەللەكت ءبىلىمدى ينتەگراتسيالاۋ مەن تالداۋدى كۇشەيتۋدىڭ نەگىزگى قۇرالى رەتىندە قاراستىرىلادى.
حالىقارالىق اكادەميالىق ىنتىماقتاستىقتى دامىتا وتىرىپ, جاساندى ينتەللەكت, تسيفرلىق تەحنولوگيالار جانە جاڭا بۋىن ماماندارىن دايارلاۋ سالاسىنداعى زاماناۋي ءبىلىم بەرۋ باستامالارىن ىلگەرىلەتۋدە قازاق ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى مەن چجەتسزيان تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتى بىرلەسىپ قوس ديپلومدى ءبىلىم بەرۋ باعدارلامالارىن ىسكە اسىرىپ كەلەدى. وسى ماقساتتا جاقىندا چجەتسزيان تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتىمەن (ZJTU) بىرلەسكەن ءبىلىم باعدارلاماسى اياسىندا وقىعان ستۋدەنتتەرگە سەرتيفيكات تابىستالدى.
ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسى قازىرگى كەزدە چجەتسزيان تەحنولوگيالىق ۋنيۆەرسيتەتى, قحر جوعارى تەحنولوگيالىق كومپانيالار توبىمەن بىرلەسىپ اشىلعان «قازاقستان – قىتاي عىلىم جانە تەحنولوگيانى ترانسفەرلەۋ ورتالىعى», «كەڭىستىكتىك-ۋاقىتتىق جاساندى ينتەللەكت جانە تۇراقتى دامۋ جونىندەگى حالىقارالىق بىرلەسكەن زەرتحاناسى», قىتاي اگرارلىق ۋنيۆەرسيتەتى مەن «Dayu Irrigation Group» كومپانياسىمەن بىرلەسىپ قۇرىلعان «قۇرعاق ايماقتاردا سۋدى ءتيىمدى پايدالانۋ بويىنشا قازاقستان – قىتاي حالىقارالىق زەرتحاناسى», لانجوۋ ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرلەسىپ اشىلعان «اقىلدى اۋىل شارۋاشىلىعى, سونداي-اق «Eavision» كومپانياسىمەن بىرلەسكەن قازاقستان – قىتاي اۋىلشارۋاشىلىق دروندارىن باسقارۋ بويىنشا زەرتتەۋلەر مەن وقىتۋ ورتالىعى اياسىندا جاساندى ينتەللەكت جانە گەواقپاراتتىق جۇيەلەر تەحنولوگيالارىن قولدانۋ ارقىلى سۋ رەسۋرستارىنا مونيتورينگ جاساۋ, تابيعي اپاتتاردىڭ الدىن الۋ, اۋىل شارۋاشىلىعىن تسيفرلاندىرۋ, «اقىلدى ەگىنشىلىك» تەحنولوگيالارىن ەنگىزۋ باعىتىنداعى جوبالاردى ىسكە اسىرا باستادى.
الماتى