ءبىر جىلدىڭ ءتولى بولىپ سانالاتىن قۇرداسى ءاليحان باستاعان الاش ارىستارىنىڭ بىردەن-ءبىر تىلەكتەس, نيەتتەسى بولعان اكەسى مۇحامەدحان ۇستالىپ كەتكەن سوڭ ينستيتۋتتان قۋىلعان قايىمنىڭ ەندىگى جالعىز قامقورشىسى مۇحتار اۋەزوۆ بولدى. جاقسى اعانىڭ اقىل-كەڭەسىمەن ول ستۋدەنت كەزىنىڭ وزىندە عىلىمي تۇرعىداعى وننان استام زەرتتەۋ ەڭبەگىن جازىپ ۇلگەردى. مۇنىڭ سىرتىندا ولەڭ جازىپ, اۋدارمامەن دە اينالىستى. سونىڭ ناتيجەسىندە جاسى جيىرمانىڭ ورتاسىنا كەلمەي جاتىپ, رەسپۋبليكا جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەلىگىنە ءوتىپ ۇلگەرگەن.
ادامدى تانۋ جونىنەن قامشى سالدىرمايتىن, ءبىر جاعىنان اعاسى ىسپەتتەس مۇحتار قايىمنىڭ بويىنان يماندىلىق پەن ادالدىقتى قاپىسىز اڭعارعاندىقتان وعان وتىزىنشى جىلداردىڭ اياعىنان باستاپ جاۋاپتى دا ناقتىلى مىندەتتەردى جۇكتەگەن. اباي جانە ونىڭ شاكىرتتەرى مۇراسىنىڭ جوعالىپ كەتۋىنەن قاۋىپتەنگەن مۇحاڭ ەسكى زاماننىڭ ەستى اڭگىمەلەرىن بىلەتىن قاريالاردان دەرەك الىپ قالۋ, اقىن ولەڭدەرىنىڭ تەكستولوگياسىن زەرتتەۋ, ابايدىڭ العاشقى مۇراجايىن اشۋعا نەگىزدەمە جاساۋ جۇمىستارىن سەنىمدى شاكىرتى قايىمعا جۇكتەگەن. وسىدان كەيىن-اق قايىم ءارى دوسى, ءارى ارىپتەسى بولىپ تابىلاتىن بوريس اكەرمان دەگەن ازاماتپەن جۇك ماشيناسىمەن شىڭعىستاۋدى ەرىنبەي-جالىقپاي ايلاپ ارالاپ, ابايدى كوزى كورگەن قاريالارمەن دە اڭگىمەلەسۋگە ۋاقىت تابا ءبىلدى, اقىن شىعارمالارىنىڭ شىنايىلىعىن دا انىقتاپ باقتى. ساپار بارىسىندا اقىن ومىرىنە قاتىستى تۇرمىستىق زاتتار دا تابىلىپ جاتتى. سول كەزدىڭ وزىندە 500 جادىگەر ناقتىلانىپ, ولارعا عىلىمي سيپاتتاما بەرىلگەن ەكەن. سولايشا قايىم مۇحامەدحانوۆ 1940 جىلى سەمەيدە اشىلعان اباي مۇراجايىن ۇيىمداستىرۋعا ولشەۋسىز ەڭبەك ءسىڭىردى.
ۇستازى مۇحتار اۋەزوۆپەن بىرگە مۇراجايعا لايىقتى عيماراتتى تاڭداسقان دا قايىم. 1940-1944 جىلدارى بەكباي بايىسوۆتىڭ ۇيىندە اشىلعان مۇراجاي 1944-1967 جىلدارى ءانيار مولداباەۆتىڭ ۇيىنە جايعاستى. بۇل ەكى ءۇيدىڭ دە ابايعا ەرەكشە قاتىسى بار ەدى. انيارعا قامقورلىق تانىتىپ وقىتقان دا ءوزى. اقىن 1875-1904 جىلدارى سەمەيگە كەلىپ جۇرگەندە وسى ۇيلەرگە تۇسەدى ەكەن.
قايىمنىڭ سەمەيدىڭ كونە تاريحىن دا جاقسى بىلەتىندىگى مۇراجايدى تۇبەگەيلى جابدىقتاۋعا سەپتىگىن تيگىزىپ جاتتى. ەجەلگى سەمەيدىڭ وبلىستىق ستاتۋستى يەلەنگەن ون توعىزىنشى عاسىردىڭ ورتاسىنان باستاپ وركەندەپ, وركەنيەتكە ءبىر تابان بولسا دا جاقىنداي تۇسكەنى دە راس. سونىڭ ايعاعىنداي, اتالعان عاسىردىڭ سەكسەنىنشى جىلدارى سەمەيگە ات باسىن تىرەگەن شوقان سىندى عۇلاما عالىمنىڭ ەڭ جاقىن دوسى, حالقىمىزدىڭ جاناشىرى, ءوزى دە اتاقتى عالىم گ.ءپوتانيننىڭ بۇل قالانىڭ سىبىردەگى قالالاردان ايىرماشىلىعى كوپ ەكەندىگىن ايتا كەلىپ, سەمەي ورتا ازيا شەبىندەگى بەينەبىر ودەسسا سىندى قالا, تەك ونداعى كورابلدەردى تۇيەلەر كەرۋەنى الماستىرادى دەپ ءىش تارتا باعا بەرۋى دە سوندىقتان.
ايتتى ايتپادى, توعىز جولدىڭ تورابىنداعى سەمەي ەندىگى جەردە ءوسىپ-وركەندەي تۇسكەن. وعان سول شاقتا بۇل قالاعا ءوز زامانىنىڭ ويلى ازاماتتارىنىڭ كوپتەپ جيناقتالۋى دا از اسەر ەتپەگەن. بۇل جاعداي امەريكالىق جيھانگەر دجوردج كەنناننىڭ دا نازارىنان تىس قالماعان. سونىڭ ايعاعىنداي, ونىڭ دالا قازاعى ابايدى كىتاپحانادا كەزىكتىرىپ, ەرەكشە تاڭىرقايتىنى دا بار ەمەس پە؟ سەمەيلىكتەردىڭ سول شاقتاعى رۋحاني تىنىس-تىرشىلىگىن ايعاقتايتىن مۇنداي جارقىن مىسالداردى كوپتەپ كەلتىرۋگە بولادى. ماسەلەن, مۇندا اعايىندى بەلوسيۋدوۆتار دەگەن بولعان. ولار كرەپوستنوي كوشەسىندەگى ەكى قاباتتى جەكە مەنشىك ۇيلەرىن شىن مانىسىندەگى ولكەتانۋ مۇراجايىنا اينالدىرعان. الگى اعايىندى ازاماتتار تەك ولكە ومىرىنە قاتىستى ەكسپونات, قۇجاتتارمەن شەكتەلمەي, قازاق حالقىنىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگىنە, سالت-داستۇرىنە, ادەبي مۇرالارىنا دەن قويىپ, كادىمگىدەي زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. سونىڭ بىرەر دالەلىندەي, ايداۋداعى پولياك اقىنى گۋستاۆ زەلينسكيدىڭ «قازاق» اتتى پوەماسىن بەزەندىرىپ شىعارعان دا, اباي پوەزياسىن ورىس وقىرماندارى اراسىندا العاش ناسيحاتتاۋشىلار دا وسىلار.
ەندىگى ءبىر دەرەك, 1878 جىلى سەمەيدە وبلىستىق ستاتيستيكا كوميتەتى قۇرىلعان, ونىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ, كەيىندە ابايمەن دوسجار رەتىندە قاتتى سىيلاسقان ە.ميحاەليس تاعايىندالعان. ەڭ كەرەمەتى سول, وسى كوميتەت قۇرامىندا اباي دا بولىپ, ونىڭ جۇمىسىنا بەلسەندى تۇردە قىزۋ ارالاسقان. ونىمەن بىرگە وندا باسقا دا قازاق ازاماتتارى بولعاندىعى ەندى انىقتالىپ وتىر. اتالعان كوميتەت وزدەرىنىڭ نەگىزگى شارۋالارىمەن بىرگە, ولكەنى زەرتتەپ, ءبىلۋدى دە باستى مىندەتتەرىنىڭ ءبىرى دەپ ەسەپتەگەن. ەڭ الدىمەن ارحەولوگيا مەن زوولوگياعا قاتىستى كوللەكتسيالار مولىنان جيناقتالعان. مۇنىڭ ءوزى ميحاەليستى سەمەيدە مۇراجاي اشۋعا دا يتەرمەلەيدى. ال بۇل كەزدە جوعارىدا اتالعان كوللەكتسيالارمەن بىرگە, ءبىراز مولشەردە كىتاپتار دا جيناقتالىپ قالعان ەدى. سوعان وراي, كۇن تارتىبىنە ەندى مۇراجايمەن بىرگە, قوعامدىق نەگىزدەگى كىتاپحانا اشۋ تۋرالى ماسەلە قوسا كوتەرىلەدى. وسىلايشا, 1883 جىلى سەمەيدە ەكى يگىلىكتى شارۋا قاتار جۇزەگە اسىرىلادى.
جوعارىدا ۇلى اقىننىڭ ستاتيستيكا كوميتەتىنىڭ جۇمىسىنا بىردەن ارالاسىپ كەتكەنىن ايتتىق. جانە بۇل ارالاستىق اقىل ايتۋ, كەڭەس بەرۋمەن شەكتەلمەگەن. سونىڭ ايعاعىنداي, مۇراجاي اشىلعان سوڭ ارادا جىل وتكەندە اباي اتامىز وعان تىكە ءوز تاراپىنان 60 قۇندى دۇنيەسىن وتكىزگەن. سونىڭ تەڭ جارىمى سەمەيدە العاشقى اباي مۇراجايى اشىلعاندا سوعان بەرىلەدى. مۇنىڭ ىشىندە كەشەگى قازاق ومىرىنەن, اباي زامانىنان مول ماعلۇمات بەرەتىن نەبىر قۇندى مۇرالار بار. سونىڭ ءبىرازى اقىننىڭ ءوزى, اينالاسى تۇتىنعان زاتتار بولۋى تىپتەن عانيبەت. ابايداي دانىشپاننىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارعا دەگەن جاناشىرلىعىنا جانە سۇيسىنەسىڭ! ايتپەسە, بالاپان باسىنا, تۇرىمتاي تۇسىنا دەيتىن اۋمالى-توكپەلى كەزەڭدەردە نەبىر اسىل قۇندىلىقتارىمىز شەت جۇرتقا بەل اسىپ كەتە باردى ەمەس پە! ۇستازى اۋەزوۆ باستاپ, شاكىرتى مۇحامەدحانوۆ قوستاپ, سول اسىل قۇندىلىقتاردى ەندى جاڭادان اشىلىپ جاتقان اباي مۇراجايىنا كەلۋشىلەرگە ءاپ دەگەننەن جارقىراتىپ كورسەتۋگە ۇمتىلىستارى سۇيسىنتەدى.
قايىمدى ۇستازى اۋەزوۆتىڭ تاپسىرماسىمەن قىرقىنشى جىلداردىڭ باسىنان اباي مۇراجايىن قۇرىپ, قالىپتاستىرۋعا بەل شەشە كىرىسىپ كەتتى دەدىك. بىراق وكىنىشكە قاراي كەلەر 1941 جىلى باستالىپ كەتكەن سۇراپىل سوعىس بۇلاردىڭ وسى ماقساتتاعى بارلىق ويى مەن ماقساتتارىن بۇزىپ كەتكەن. سول سىن ساعاتتىڭ وزىندە بيلىك «حالىق جاۋلارىنىڭ» ۇرپاقتارىنا سەنبەي, كۇمانمەن قارادى. ءسويتىپ, قايىم ەڭبەك ارمياسىنا الىنىپ, قارا جۇمىسقا جەگىلەدى. جاس عالىم 1941-1942 جىلدار ارالىعىندا سۆەردلوۆسك, ماگنيتوگورسكىدە بولىپ, قورعانىس شەبىن جاساقتاۋعا قاتىسادى. جانكەشتى ەڭبەگى ءۇشىن مەدالمەن دە ماراپاتتالادى. الايدا ۇزدىكسىز قارا جۇمىس سالدارىنان دەنساۋلىعىنان ايىرىلىپ, گوسپيتالدان ءبىر-اق شىعادى. سودان كەيىن جۇمىسقا جارامسىزدىعى سالدارىنان ەلگە قايتارىلادى.
ال ودان كەيىنگى ەكى ارالىقتا قايىمنىڭ رەسپۋبليكامىزدىڭ العاشقى ءانۇرانىنا بايلانىستى 1943 جىلى جاريالانعان بايقاۋدا جەڭىمپاز اتانىپ, اتاق-داڭقى بۇكىل ەل كولەمىنە ءماشھۇر بولاتىندىعى ءوز الدىنا ءبىر اڭگىمە. وعان دا اۋەزوۆتىڭ قوزعاۋشى بولعاندىعىن كوزىقاراقتى وقىرمان جاقسى بىلەدى. دەمەك, مۇحاڭ كەشەگى اعا دوسى, الاش ارىستارىنىڭ بىردەن-ءبىر قامقورشىسى مۇحامەدحاننىڭ ءوزى جاسىنان بىلەتىن بالاسىنا, ونىڭ قارىم-قابىلەتىنە قالتقىسىز سەنگەن عوي. قايىمنىڭ ەلۋىنشى جىلداردىڭ باسىندا ءۇش-ءتورت جىل ايداۋدا بولىپ, توزاق پەن ازاپتىڭ نەبىر ءتۇرىن باستان وتكەرىپ كەلگەنىمەن: «مەن قىستىڭ قاھارلى ايازدى كۇنى ومىرگە كەلگەنمەن, ومىرىمدە جارقىن, كۇن شۋاقتى كۇندەر كوپ بولدى», دەيتىنى دە سوندىقتان. مۇنداي ءسوزدى شىندىعىندا رۋحى بيىك ادامدار عانا ايتا السا كەرەك. ال قايىم 1942-1947 جىلدار ارالىعىندا قازاقستان جازۋشىلار وداعىنىڭ سەمەي, پاۆلودار جانە شىعىس قازاقستان وبلىستارىنداعى ۋاكىلى بولىپ قىزمەت اتقارعانىمەن, مۇراجاي ىسىنەن, سونىمەن بىرگە عىلىمي جۇمىستان سىرت قالماعان. اۋەزوۆتىڭ ۇسىنىسىمەن ابايدىڭ 100 جىلدىعىن ازىرلەۋ جونىندەگى مەرەيتويلىق ۇكىمەتتىك كوميسسيانىڭ عىلىمي حاتشىسى بولا ءجۇرىپ, ول سول كەزدىڭ وزىندە ابايدىڭ بۇعان دەيىن ءمالىم ەمەس توعىز ولەڭىن عىلىمي تۇرعىدان اينالىمعا قوستى. ال قىرقىنشى جىلداردان باستاپ سەكسەنشى جىلدار ارالىعىن قامتيتىن قىرىق جىل ارالىعىندا ابايعا تيەسىلى الگىندەي ولەڭدەر سانى وتىزدان اسىپ جىعىلادى. جانە سونىڭ ءبارى عىلىمي تۇرعىدان ناقتىلانىپ, دالەلدەنگەن.
ال 1947 جىلى مۇراجاي رەسپۋبليكا عىلىم اكادەمياسىنىڭ قاراماعىنا وتكىزىلگەن كەزدە, اكادەميا پرەزيدەنتى قانىش ساتباەۆتىڭ بۇيرىعىمەن جاسى وتىزدان ەندى اسقان قايىم مۇحامەدحانوۆ مۇراجاي ديرەكتورى بولىپ تاعايىندالادى. ول بۇل جۇمىستى ۇستازدىق ءھام عىلىمي جۇمىستارىن قوسا جۇرگىزە وتىرىپ اتقارادى. سونىڭ ناتيجەسىندە مۇراجايدا ابايدىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعىنا تىكەلەي قاتىسى بار اسا قۇندى قولجازبالار مەن قۇجاتتاردى جيناقتاۋ, ابايدىڭ اقىندىق مەكتەبىن زەرتتەۋ ماسەلەلەرى جوسپارلى تۇردە ءوز جالعاسىن تابادى. الدىعا قويعان بيىك ماقسات جولىندا ەشكىمگە جالپاقتاپ, جالتاقتاۋدى بىلمەيتىن قايىم جوعارىعا حات جازىپ, ورىندى تىلەك ايتۋدان ەش جاسقانباعان. سونىڭ ءبىر دالەلىندەي, ول سوعىس ەندى عانا اياقتالعان 1945 جىلدىڭ كۇزىندە كسرو عىلىم اكادەمياسى قازاق فيليالىنىڭ باسشىسى ق.ي. ساتباەۆتىڭ اتىنا سەمەيدەگى گوگول اتىنداعى كىتاپحانانىڭ قورىنداعى باعالى كىتاپتاردىڭ كوبى سوعىس كەزىندە تالان-تاراجعا ءتۇسىپ كەتكەندىگىن, اراب ارپىمەن جازىلعان كىتاپتاردىڭ جاپپاي قۇرتىلعانىن, جالپى سەمەيدىڭ مادەني حال-جايى ەش سىن كوتەرمەيتىندىگىن اشىنا وتىرىپ باياندايدى.
ال 1949 جىلدىڭ ورتاسىندا قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ توراعاسى ن.د.وڭداسىنوۆ, كپ(ب)ك ورتالىق كوميتەتىنىڭ حاتشىسى ءى.و.وماروۆ جانە قازكسر عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى ق.ي.ساتباەۆتىڭ اتىنا جولداعان حاتىندا ەندى ءبىر بەس جىلدان كەيىن ابايدىڭ ومىردەن وزعانىنا جارتى عاسىر بولاتىندىعىن ايتا كەلىپ, سوعان وراي جوعارىداعى باسشىلىق الدىنا ناقتى ۇسىنىستارىن جەتكىزەدى. ءبىرىنشى كەزەكتە ابايدىڭ زيراتىنىڭ باسىنا مازار تۇرعىزۋ, سەمەي مەن الماتىدا ۇلى اقىننىڭ ەسكەرتكىشىن ورناتۋ ماسەلەلەرى ايتىلادى. ول مۇنىمەن دە شەكتەلمەي, وسى شارۋالارعا بايلانىستى قاي كەزدە بايقاۋ وتكىزۋ كەرەكتىگى جونىندە دە ءوز ويىن ورتاعا سالادى. جيدەبايداعى اباي قىستاۋىن جوندەۋدەن وتكىزىپ, كورىكتەندىرۋ, اباي بەينەسىن ءمۇسىن جانە سۋرەت ونەرىندە ايشىقتاۋ جانە وعان بەلگىلى تۇلعالاردان كىمدى تارتۋ ماسەلەلەرى دە قايىمنىڭ نازارىنان تىس قالماعان.
وسى ورايدا ول سول تۇستا وزىنە جابىلعان جالا, وتىرىك, وسەكتەن دە ەش تايسالماعان. ايتالىق, 1951 جىلى اقىن مۇراجايى تۋرالى جازىلعان ءبىر ماقالا تاقىرىبى «مۇراجايدى ەسكى-قۇسقىدان تازارتۋ» («وچيستيت مۋزەي وت حلاما») دەپ اتالادى. ماقالا تاقىرىبىنىڭ ءوزى ايتىپ تۇرعانداي, بۇل ناعىز جاپتىم جالا, جاقتىم كۇيەنىڭ ءوزى ەدى. ورىنسىز قياناتقا توزبەگەن قايىم پۋشكين, تولستوي, لەرمونتوۆ مۇراجايىندا ولاردىڭ اتا-انالارىنىڭ سۋرەتى جوق پا ەكەن دەپ سالادى. ونى ايتاسىز, وسىندايدا ەسكە تۇسەدى, سەكسەنىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا الماتىدان كەلىپ, اباي مۇراجايىنا باس سۇققان ءبىر باسشى قانداسىمىزدىڭ «مۇندا كەشەگى الاشورداشىل تۇراعۇلدىڭ سۋرەتى نەگە تۇر؟» دەگەنىن دە ءوز قۇلاعىمىزبەن ەستىگەنبىز.
سونداي سوراقىلىقتىڭ ءبىرىن سۇحبات بارىسىندا قايىم اعانىڭ ءوزى دە ايتقان. «قىرقىنشى جىلدارى اباي مۇراجايى اشىلعاندا مۇراجاي تورىنەن ابايدىڭ كەيبىر جاقىن-جۋىق تۋىستارى مەن شاكىرتتەرى ەسكى زاماننىڭ كەرتارتپا وكىلدەرى رەتىندە شەتتەتىلىپ, ولاردىڭ ورنىنا سول شاقتا سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتانعان ەڭبەك ادامدارىنىڭ قويىلعانىن قايتەرسىز!.. ال مۇحاڭنىڭ تىكەلەي اقىل-كەڭەسىمەن اباي مەكتەبىن زەرتتەۋگە كىرىسكەن مەن اتقا تەرىس مىنگىزىلىپ, قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىرادىم. «ماركسيزم-لەنينيزم مەكتەبى دەگەندى ءبىلۋشى ەدىك, اباي مەكتەبى دەگەن قايدان شىقتى؟» دەپ داۋرىقتى كوكەزۋ «دانىشپاندار». ءسويتىپ ەلۋىنشى جىلداردىڭ باسىندا جيىرما بەس جىلعا سوتتالىپ كەتە باردىم». وسىنى ەستىگەندە اتاقتى رومان-ەپوپەياسىنا «اباي جولى» دەپ ات قويىپ, ايدار تاققان اۋەزوۆ قانداي ەرجۇرەك دەپ ىشتەي تاڭعالعانبىز. ويتكەنى سول كەزدەگى اتاۋدىڭ كوبى «لەنين جولى», «كوممۋنيزم جولى» بولىپ كەلدى ەمەس پە! ءيا, سولايشا سوناۋ 37-ءشى جىلعى زۇلماتتىڭ ەكىنشى تولقىنى جاقىنداپ كەلىپ قالعان. ياعني قايىم اباي مۇراجايىنا ديرەكتور بولىپ بەكىتىلگەن سوڭ ارادا ءتورت جىل وتكەندە, ناقتىلاپ ايتقاندا 1951 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنىڭ باسىندا جوعارىدا ايتقانىمىزداي 25 جىلعا ايدالىپ كەتە بارعان. بىراق وسى ورايدا قايىمعا ۇلتشىل رەتىندە ايىپ تاعىلعانىنا ەرىكسىز تاڭعالادى ەكەنسىڭ! 1948 جىلى سەمەيگە كەلگەن ورىستىڭ كورنەكتى جازۋشىلارىنىڭ ءبىرى ۆسەۆولود يۆانوۆتىڭ سول «ۇلتشىل» قايىمعا وسىندا دوستوەۆسكيدىڭ مۇراجايىن اشۋعا كومەكتەسىپ, مۇرىندىق بولۋىن وتىنەتىنى بار. ال سول شاقتا باسىمەن قايعى بولىپ كەتكەن قايىمنىڭ كەيىنىرەك بولسا دا وسى ماسەلەگە وزىندىك ۇلەسىن قوسقانى تاعى شىندىق.
حاكىم ابايدىڭ بيىلعى 175 جىلدىق مەرەيتويىنداعى مىنا ءبىر سايكەستىككە كوڭىل بولمەسە بولمايدى. ىرگەتاسىن ۇستازى اۋەزوۆ پەن شاكىرتى مۇحامەدحانوۆ قالاعان ابايدىڭ قورىق مۇراجايىنىڭ قۇرىلعانىنا بيىل 80 جىل تولىپ وتىر. ونىڭ اۋەزوۆتىڭ ۇسىنىسى بويىنشا رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسىمەن ابايدىڭ تۋعانىنا 95 جىل تولۋىنا وراي 1940 جىلدىڭ 16 قازانىندا اشىلعانىن ايتتىق. سوندا ەندى ارادا بەس جىلدان سوڭ ابايدىڭ ءجۇز جىلدىعى دا كوزدى اشىپ-جۇمعانشا جەتىپ كەلەتىنىن مۇحاڭدار الدىن الا ەسەپتەپ وتىرعان عوي. بىراق سول ەكى ارالىقتا سۇراپىل سوعىس باستالىپ كەتەتىندىگىن بىلگەن جوق. بىراق سوعان قاراماستان, ابايدىڭ عاسىرلىق تويى ءوز زامانىنا ساي جاقسى ءوتتى دەۋگە ابدەن بولادى. قاراۋىلدا وتكەن تويعا اتاقتى جازۋشى, عالىمدارمەن بىرگە اتى اڭىزعا اينالعان, «قازاق دالاسىنىڭ باتىرى» اتانعان قاجىمۇقان دا قاتىسىپ, وعان قارسىلاس شىقپاسا دا حالقىمىزدىڭ دارقان داستۇرىمەن سىيعا تۇيە تارتىلىپتى. پالەن شاقىرىمدىق الامان بايگەنىڭ قىزىعى مۇنىڭ سىرتىندا دەگەندەي...سول الامان بايگەدە اتامىز ءالىنىڭ اباي اۋداندىق وقۋ ءبولىمىنىڭ اتىنان قوسقان سۇر اتىنىڭ بايگەنىڭ الدىن بەرمەي كومبەگە ءبىرىنشى بولىپ كەلگەنىن, ءبىز, ول كىسىنىڭ ۇرپاقتارى ءالى كۇنگە دەيىن ماقتانىشپەن ءسوز ەتەمىز. كەشەگى سۇراپىل سوعىستان ابدەن قالجىراپ, شارشاپ-شالدىققان ەلدىڭ ەڭسەسى وسىلايشا ءبىر كوتەرىلگەن ەكەن.
راس, ونىڭ ءبارى – وتكەن كۇننىڭ اڭگىمەسى. ال بۇگىنگى كۇننىڭ اڭگىمەسىنە كەلەتىن بولساق, مۇراجاي ومىرىندە وزگەرىستەر مەن جاڭالىقتار بارشىلىق. ونىڭ ەڭ باستىسىنا توقتالاتىن بولساق, اقىننىڭ تۋعانىنا 150 جىل تولۋىنا بايلانىستى يۋنەسكو دەڭگەيىندە وتكىزىلگەن ءدۇبىرلى مەرەيتوي قارساڭىندا سەمەي وڭىرىندەگى ابايعا قاتىستى مادەني مۇراجايلاردىڭ باسى ءبىر ورتالىققا شوعىرلاندىرىلىپ, احمەت ريزا مەشىتى مەن مەدرەسەسى سەمەيدەگى مۇراجايدىڭ قاسىنا كوشىرىلىپ, قالپىنا كەلتىرىلدى. جيدەبايدان 6400 گەكتار مولشەردە تابيعي قورىق ايماعى ءبولىنىپ, 1990 جىلى بۇرىنعى مۇراجاي ابايدىڭ مەملەكەتتىك تاريحي جانە ادەبي-مادەني مەموريالدىق مۇراجايى بولىپ قايتا قۇرىلدى. ونىڭ قۇرامىنا قازىردە سەمەي قالاسىنداعى اباي مۇراجايى, اۋەزوۆ جانە الاش ارىستارى مۇراجايى, ابايدىڭ جيدەبايداعى قورىق مۇراجايى, ماقانشىداعى اسەت نايمانباەۆ مۇراجايى, كوكبايدىڭ مەشىت-مەدرەسە كەشەنى جانە شاكىر ابەنوۆتىڭ مۇراجاي ءۇيى كىرەدى. بۇگىنگى كۇنى مۇراجاي قورىندا جالپى العاندا 20 مىڭعا جۋىق ەكسپونات بار.
ال جيدەبايداعى قورىق القابىنا كىرەتىن تاريحي ورىندارعا كەلەتىن بولساق, ولار ابايدىڭ مۇراجاي ءۇيى, «اباي-شاكارىم» مازار كەشەنى, ەركەجان زيراتى, قۇدايبەردى, زەرە, ۇلجان زيرات قورعانى, زۇلعارىش قىستاۋى – اق باز, كەڭگىرباي (بي اتا) مازارى, قۇنانباي قۇدىعى, «شاكارىمنىڭ سايات قوراسى» ەكسپوزيتسياسى بولىپ ءبىر-بىرىنە جالعاسىپ جاتىر. ابايدىڭ جيدەبايداعى قورىق مۇراجايى اقىننىڭ 125 جىلدىق مەرەيتويىندا رەسپۋبليكا ۇكىمەتىنىڭ قاۋلىسىمەن قالپىنا كەلتىرىلىپ, مۇراجاي رەتىندە اشىلعان ەدى. اقىننىڭ كوزى تىرىسىندەگى ءبىراز دۇنيەلىكتەر, جيعان كىتاپتارى, توعىزقۇمالاق تاقتاسى, قويىن ساعاتى مەن ءتىس قابى جانە باسقا دا باعالى زاتتار دا وسىندا.
وسى ارادا ەرەكشە توقتالىپ ايتا كەتەتىن ءبىر جايت, حاكىم اقىننىڭ بۇل جولعى كەزەكتى ءدۇبىرلى مەرەيتويىندا ونىڭ اكەسى, «قارادان شىعىپ حان اتانعان» قۇنانبايعا ەرەكشە كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆ اقىندار مەككەسى اتانعان جيدەبايعا بىلتىرعى جىلى ارنايى ات باسىن تىرەگەن ساپارىندا جەرگىلىكتى باسشىلارعا وسىعان دەيىن ابايداي دانىشپاننىڭ اكەسى قۇنانباي تۇلعاسىنا جەتكىلىكتى كوڭىل بولىنبەي كەلە جاتقانىن ايتا كەلىپ, وسى جولى مۇنى ەسكەرۋ كەرەك دەگەن ەدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسى ساپارىنان كەيىن ابايدىڭ 175 جىلدىق مەرەيتويىن وتكىزۋ جونىندە ارنايى جارلىعى شىققان بولاتىن. ەل جاقتان الداعى اقىن تويىنا دەيىن اقشوقىداعى قۇنانباي اۋلەتىنىڭ قورىمى اباتتاندىرىلىپ, وسىندا قۇنانباي مۇراجايى اشىلاتىندىعى جونىندە يگى حاباردى ەستىپ وتىرمىز. مۇنىڭ سىرتىندا بيىلعى جىلدىڭ باسىندا وسى اباي ەلىنىڭ تۇلەگى, اكادەميك, تاريحشى عالىم ەرلان سىدىقوۆتىڭ ماسكەۋدەن «جزل» سەرياسىمەن «قۇنانباي» اتتى دەرەكتى كىتابىنىڭ شىعۋى وڭدى شارۋا بولدى. اتالعان كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەر ءراسىمى نۇر-سۇلتان مەن الماتى قالالارىندا اقىننىڭ مەرەيتويى اياسىنداعى ءبىر شارا رەتىندە ماعىنالى تۇردە وتكىزىلدى.
ەندى ابايدىڭ سەمەيدەگى باس مۇراجايىنىڭ قۇرامىنا نەلەر كىرەتىندىگىن تولىقتىرىپ ايتا كەتسەك دەيمىز. قازىردە ونىڭ قۇرامى كوپەس ر.ەرشوۆتىڭ ءۇيى, اقىننىڭ 150 جىلدىعىندا بوي كوتەرگەن جاڭا عيمارات, احمەت ريزا مەشىت-مەدرەسەسى, «الاش ارىستارى – م.اۋەزوۆ» مۇراجايى, اكىمشىلىك عيماراتتان تۇرادى. باس مۇراجاي ەكسپوزيتسياسىندا «اباي ءداۋىرى», «اباي – بەينەلەۋ ونەرىندە», «اباي مەن سەمەي شاھارى» اتتى تاقىرىپتىق كورمە زالى, «اباي شىعارمالارىنىڭ قاينار بۇلاقتارى», اقىن داستاندارىنا ارنالعان «شىعىس زالى», «گرەك زالى», «جاز» ولەڭىنە ارنالعان زال, «ابايدىڭ اقىندىق مەكتەبى», «ابايتانۋ», «اباي حالىق جۇرەگىندە», «سىيلىقتار» زالى ورنالاسقان. ولاردا اباي ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى, ونىڭ اقىندىق, تۋىستىق اينالاسى, زامانداستارى مەن شاكىرتتەرى جايلى مول ماعلۇمات جيناقتالعان. اقىن وتباسىنان قالعان كونە م ۇلىكتەر, تۇپنۇسقا قۇجاتتار, اباي ءداۋىرىن, ونىڭ قوعامدىق قىزمەتىن بەينەلەيتىن ەتنوگرافيالىق جانە ارحيۆتىك دەرەكتەر, شىعىس عۇلامالارىنىڭ سيرەك كەزدەسەتىن شىعارمالارى, باتىس فيلوسوفتارىنىڭ تۋىندىلارى, قازاق ءومىرىن قاز-قالپىندا سيپاتتايتىن التى قاناتتى كيىز ءۇي دە جاڭا عيماراتقا كەڭىنەن جايعاسقان.
بالا مۇحتار ابايدى جەتى جاسىندا جيدەبايدا كورگەن ەكەن. الماتىداعى اۋەزوۆ مۇراجايىندا مۇحاڭنىڭ ءوزى سىزىپ, قاعازعا تۇسىرگەن اباي ءۇيىنىڭ جوباسى ساقتالعان. مۇحاڭنىڭ سول سىزباسىن, باسقا دا ايتقان اقىل-كەڭەستەرىن باسشىلىققا العان ءار جىلدارداعى مۇراجاي باسشىلارى قاجىماس قايرات, زور ىزدەنىس ۇستىندە بۇكىل ەل كولەمىندەگى ەڭ ءىرى قورىق مۇراجايىن قالىپتاستىرا ءبىلدى. سولاردىڭ ىشىندە, ارينە قايىم مۇحامەدحانوۆتىڭ ءجونى بولەك. وسى مۇراجايدى 1976 جىلدان باستاپ شيرەك عاسىرعا جۋىق باسقارعان توكەن يبراگيموۆ دەگەن ازامات: «مۇراجايداعى ءاربىر م ۇلىك قايىم اعا جايىندا سىر شەرتە الادى. كاكەڭ مۇراجايدىڭ اكەسى بولدى», دەگەن ەدى. ابايدىڭ 150 جىلدىعى مۇراجايدى توكەن باسقارىپ تۇرعان شاقتا وتكەن ەدى.
بەلگىلى اقىن كاشاف تۋعانباەۆتىڭ دا اتالعان مۇراجايعا سىڭىرگەن ەڭبەگىن ايتپاسقا بولمايدى. بىراق, وكىنىشكە قاراي, ول كىسى ءوز ورنىن زەينەتكە شىققان وبلىس كولەمىندەگى ءىرى شەنەۋنىككە بوساتىپ بەرۋگە ەرىكسىز ءماجبۇر بولادى. بەلدەن باسقان ونداي دا زامان بولعانىن ايتپاسقا بولمايدى. كەيىنگى جىلدارى مۇندا بۇعان دەيىن الماتى, نۇر-سۇلتان قالالارىندا اكىمشىلىك قىزمەتىنىڭ ءتۇرلى ساتىسىندا ىستەپ ىسىلعان جۋرناليست-جازۋشى بولات جۇنىسبەكوۆ تە باسشى رەتىندە جەمىستى ەڭبەك ەتتى. سول بولات باۋىرىمىز مەن باستىقپىن دەپ شىرەنىپ تۇرماي, اباي مۇراجايىنىڭ اۋلاسىن ءوزى سىپىرىسۋدان دا ارلانبايدى ەكەن. قازىردە مۇراجايدى فيلولوگ عالىم جاندوس اۋباكىر ەكىنشى قايتارا كەلىپ باسقارىپ وتىر. ول – بۇل ەكى ارالىقتا قاسيەتتى تۇركىستانداعى قوجا احمەت ياساۋي مۇراجايىن, رەسپۋبليكالىق «قازقايتاجوندەۋ» مەكەمەسىن باسقارىپ كەلگەن جاس تا بولسا ىسكەر باسشى. جانە ولاردىڭ ءبارى قايىمدى ۇستاز تۇتىپ, ونى مۇراجايدىڭ باس شىراقشىسى دەپ قادىرلەي بىلگەن جاندار!
داۋلەت سەيسەن ۇلى,
جۋرناليست-جازۋشى
الماتى