الەمنىڭ ءابدىجامىلى

ەستەرىڭىزدە بولسا, وسىدان نەبارى ەلۋ-الپىس-اق جىل بۇرىن ءبىزدىڭ ءسوز ونەرىنە, كىتاپقا دەگەن كوزقاراسىمىز مۇلدەم بولەك ەدى عوي. قولىمىزدان كى­تاپ تۇسپەيتىن. توم-توم رومان­داردى تۇگىمەن جۇتاتىنبىز. قو­عامدا كىتاپ كۋلتى بولاتىن. سونى بىلگەن جازۋشىلار دا جالپاق-جالپاق كىتاپتار جازدى. جامبىل, اۋەزوۆ, مۇقانوۆ, مۇسىرەپوۆ, مۇستافيندەر ادە­بيەتتىڭ التىن عاسىرىن باستادى. وسى دۇرمەككە ىلەسىپ ول كەزدە جاس ءابدىجامىل جازۋشى دا «قان مەن تەردى» جازدى. 1961 جىل. كىتاپ كورسە سۋداي سىمىرەتىن مەكتەپ بالاسىمىز. قىرعىن قىزىق «قان مەن تەردى» قۋالاپ ءجۇرىپ وقىدىق. ويتكەنى ءبىزدىڭ جان-جۇرەگىمىزدى روماننىڭ ءبىرىنشى بەتىنەن باستاپ-اق اقبالا مەن ەلاماننىڭ بەيباق تاعدىرى جاۋلاپ الدى. «قان مەن تەردەن» كەيىن ءبىز اقبالا مەن ەلاماندى ۇمىتا المادىق. وسى بەيباقتاردىڭ تاعدىر-تالايىن بىلگەن ۇستىنە بىلە تۇسكىمىز كەلدى.

«قان مەن تەر» كەيىپكەرلەرى اق­بالا مەن ەلامان, سۋدىر اح­مەت, سۇيەۋ قارت, تاڭىربەرگەن, قا­لەندەر ساناعا باسقان موردەي جاتتالىپ قالدى. سوندا بۇ نە؟ بۇ نە سيقىر؟ سويتسەك, ءبىزدى ارباعان بۇل سىر كىتاپتىڭ اۆتورىنا ابەكەڭە اللا بەرگەن سۋرەتكەرلىك سيقىر ەكەن. ءبىز­دى ارباعان سول ەكەن. سودان ارا­دا زىمىراپ جىلدار ءوتتى. جيىر­­­ماسىنشى عاسىر اياقتالۋعا جا­قىندادى. كوز الدىمىزدا زامان كەنەت كۇرت وزگەردى. كە­شەگى ادەبيەت الىپتارىنىڭ ويى تۇرماق تۇسىنە كىرمەگەن زامان باستالدى. بۇرىن جۇرتتىڭ قولىنان كىتاپ تۇسپەيتىن بولسا, ەندى جۇرتتىڭ قولىنان تەلەفون تۇسپەيتىن بولدى. كىتاپ ۇستاپ وتىراتىن باياعى وقىرمان كوزدەن بۇلبۇل ۇشتى, ولاردىڭ ورنىنا ايفون ۇستاپ بۇكشيگەن ۇرپاق كەلدى. ءبىر جاقسىسى, كەشەگى كلاسسيكتەر بۇ سۇمدىقتى كورمەي كەتتى. كورسە, قۇسالىقپەن وتەر ەدى. بىراق ءبىز بايقاپ قاراساق, ارامىزدا بىرەۋ ءجۇر, سول الىپتاردان قالعان. سولاردىڭ قوستا قالدىرىپ كەتكەن بالاسىنداي. ول كىم دەسەڭىز, ول اناۋ-مىناۋ ەمەس – ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ! الىپتار كوشىنەن ءتۇسىپ قالعان جال­عىز جاياۋداي. ارامىزدا ءجۇر. بۇگىنگىلەرگە مۇلدەم ۇقسا­­ماي­دى. بارىنە كەشەگىنىڭ كوزىمەن قارايدى. قارايدى دا كۇڭىرەنەدى. كۇڭىرەنبەي قايتسىن! قايدا قا­راسا دا كوزىنە ايفون ۇستاپ وتىرعاندار تۇسەدى, كىتاپ ۇستاپ وتىر­عاندار ەمەس. سودان ال كەپ جىنى كەلەدى.وزدەرىنىڭ تەلەفوندارىن تارتىپ الىپ تابانعا ساپ ەزىپ-ەزىپ تاستار ما ەدى! بىراق كوپكە توپىراق شاشا المايسىڭ.

ءبىر كۇنى قاراسا ايفون دەگەن پالە ءوز قولىندا دا وتىر! ال قۇتى­لىپ كور! جۇرتتى جاپپاي جاۋ­لاعان بۇ كاپىردىڭ سىرى نە دەسە, قىسقالىق پەن نۇسقالىق ەكەن. قىسقالىق, نۇسقالىق! «وۋ, وۋ, بۇل سوناۋ جىلدارى «كيلي­ماندجارو قارلارىن» جازعان جازۋ­شىنىڭ ءستيلى ەمەس پە؟! «قان مەن تەردى» جازعاندا ءوزى دە وسى ستيل جاعىندا بولدى ەمەس پە؟! ەندەشە, مىنا جۇرت نەگە «قان مەن تەردى» ەمەس, «سوڭعى پا­رىزدى» ەمەس, ايفوندى وقىپ وتىر؟! سوندا... اپىر-اۋ, سوندا نە بولعانى؟ وسى سۇراق جانىن وتقا دا سالدى, سۋعا دا سالدى. كۇندىز كۇلكىدەن, تۇندە ۇيقىدان ايى­رىلدى.

اقىرى, «قان مەن تەردى» قاي­تا قولعا الدى. ەندى ءوز رومانىنا ءوزى مىنا قىرقىلجىڭ زاماننىڭ كوزىمەن قارادى. سودان... نە بولدى دەيسىز عوي؟! سودان... ءبىر بىتپەيتىن جۇمىس باستالدى دا كەتتى. روماننىڭ ماي باس­قان بەتتەرىن سىلىپ الا باس­تادى. شيراتا باستادى. بۇل جۇ­مىسقا قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا عۇمىرى جەتپەيتىن بول­دى. سودان ال كەپ اللادان سۇرا­سىن, عۇمىرىمدى ۇزارتا گور دەپ. قانيزەسى كەڭ قۇداي بەردى سۇراعانىن. جۇمىسى اياق­تالعانشا ماۋلەت بەردى. جانە جوعارىدان باقىلاپ تۇردى.سويتسە, بۇ پەندەنىڭ جۇمىسى اياق­تالار ءتۇرى جوق. اناۋ-مىناۋ ەمەس شيرەك عاسىرعا سوزىلدى. تەك جاقىندا عانا جاسى 95-كە تاياعاندا عانا نۇكتە قويدى «قان مەن تەرگە». بۇگىن سول نۇس­قا, جا­ڭا نۇسقا, سىزدەردىڭ قولى­ڭىزدا, اعايىن! توقسان بەسكە كەل­گەن تولاعايدىڭ سىزدەرگە جا­سا­عان تارتۋى وسى بولدى, اعايىن!

سۋرەتكەردىڭ توقسان بەسكە كەلگەنشە تولاسسىز رەداكتسيا­لاعان اتىشۋلى رومانىن ەرەكشە كۇتكەن وقىرماننىڭ ءبىرى ءبىز ەدىك. شىنىن ايتۋ كەرەك, كۇتە-كۇتە شاش تا اعاردى. سول شيرەك عاسىر كۇتكەن «قان مەن تەردىڭ» جاڭا نۇسقاسى جاقىندا قولعا ءتيدى. ءبىز باس سالىپ وقۋعا كىرىستىك.

اقبالا, ەلاماننىڭ وتاۋى­نا كىردىك. توردە شالجيى­پ قوناق مىرزا تاڭىربەرگەن وتىر. قىز كۇنىندە ارمان بولعان جىگىتكە ۇشىپ-قونىپ قىزمەت ەتىپ اق­بالا ءجۇر. وسى كەزدە ەسىك­تەن ەلامان كىرەدى. قولىندا كە­رە قۇلاش بالىعى, مۇرتىنا مۇز قاتقان شومبال قارا جىگىت. ءۇي يەسى. مىرزانىڭ ەلپ ەتىپ بەرگەن سالەمىن المادى. ەرنى عانا جىبىر ەتتى. داستارقان با­سىندا ۇشەۋىنىڭ دە جۇيكەسىن جە­گەن توڭتورىس حال ورنادى. ءبىز دە دەمىمىزدى ىشكە تارتا قا­لىپ­پىز. نەتكەن دراما! ادام ادام بولعالى, دۇنيە جارالعالى جالعاسىپ كەلە جاتقان دراما! قاي زاماندا دا ءسوز سۇلەيلەرى اينالىپ وتە الماعان دراما. مەيلى شەكسپير بولسىن, مەيلى شولوحوۆ بولسىن. ويتكەنى بۇل درامانىڭ جويقىندىعى جەيحۋن دارياداي. اساۋ اعىس سەنى جاڭقاداي قاقشىپ الا جونەلەدى. ال وقىماي كور!

مىنا قىرقىلجىڭ زاماندا كىتاپ وقىلمايدى دەگەنىمىز قايدا؟ سول تۇسىنىكتى مىنا «قان مەن تەر» كۇل-تالقان ەتتى! ال­عاش­قى ەكى كىتاپتى 5 كۇندە وقىپ شىقتىم. قۋانىشىم قوينىما سىيماي ابەكەڭنىڭ ءنومىرىن تەرە باستادىم.استانادا ەكەن.

– اسسالاۋماعالايكۇم! ال­عاشقى ەكى كىتاپتى وقىپ شىق­تىم!, – دەدىم.

– ال... قالاي ەكەن؟

– ستاريك, تى مولودەتس!, – دە­دىم. وعان تۇڭعىش رەت ورىسشا ءتىل قاتىپ. تۇڭعىش رەت «تى» دەپ .

«ستاريك» راحاتتانا كۇلدى.

– جارايدى, الماتىعا بارعا­سىن سويلەسەلىك!!!

الماتىعا كەلگەسىن قىسقا ايتتىق: – كەيبىر ستسەنالار, اسى­رەسە, ەلاماننىڭ قولىن بايلاپ, كەشە بۇنىڭ شاڭىراعىن بۇزعان تاڭىربەرگەن سۇمنىڭ الدىنا الىپ كەلەتىن جەرى بار ەمەس پە, جانە سول ۇيدە تاڭىربەرگەن سۇم­مەن تۇتقىن ەلامان جانە اق­بالا ۇشەۋىنىڭ جۇزدەسەتىن جەرى بار ەمەس پە!!! قۇرسىن, ادام بالا­سىنىڭ باسىنا بەرمەسىن, بۇن­دايدى!!! بۇل – شەكسپيرلەر شارلاعان شارىقتاۋ عوي... ۆىس­شي پيلوتاج!!!»

سودان كەيىن, فينالدا اق­بالاعا جاساعان قياناتى ءۇشىن اسىپ-تاسقان تاڭىربەرگەننىڭ باسىنا اللا تاعالا تۇسىرگەن زا­ۋال بار ەمەس پە؟! بۇل جەردە دە, استاپىراللا, جاعاڭدى ۇستاي­سىڭ... ادام بالاسى كورەتىن قاسىرەت دەگەننىڭ دە شەگى بولماي­دى ەكەن-اۋ دەپ!!! بۇلايشا شارىقتاۋ الەم ادەبيەتىندە ساۋساقپەن سانار­لىقتاي عانا سۋرەتكەردىڭ قولىنان كەلگەن! ايگىلى فرانتسۋز لۋي اراگون سوندىقتان دا بىلاي دەگەن ەكەن:

«ۆ نەكوتوروم رودە رومان «سۋ­مەركي» ناپوميناەت كولودەتس س گوركوي ۆودوي.تاكيح ۋۆلەكاتەلنىح ي گلۋبوكيح كنيگ, كاك رومان «سۋمەركي» نۋرپەيسوۆا, ۆ پوسلەدنەە ۆرەميا بىلو مالو. «سۋمەركي» موجنو سراۆنيت س سامىمي بولشيمى پرويزۆەدەنيامي سوۆرەمەننوي ليتەراتۋرى, بۋد تو امەريكانسكايا, فرانتسۋزسكايا يلي جە درۋگايا»

سودان بۇل رومان الەمنىڭ 35 تىلىنە اۋدارىلدى. سودان قا­زاقتىڭ نۇرپەيىسوۆى, الەمنىڭ ابدىجامىلىنە اينالدى. كسرو اتتى الىپ يمپەريا وعان «قان مەن تەر» ءۇشىن ءوزىنىڭ ەڭ جوعارى مەملەكەتتىك سىيلىعىن بەردى. مىنا قىسقا سوزىمىزدە ءبىز الەم­نىڭ 35 تىلىندە سويلەگەن بۇل رومان تۋرالى جازىلعان پىكىرلەردى ساناپ شىعا المايمىز. ول جايلى گەرولد بەلگەر قىسقاشا قو­رىت­قان:

«فرانتسيا, گەرمانيا, بەل­گيا, يسپانيا, بولگاريا, سلو­ۆاكيا, امەريكا, قىتاي, رەسەي قالامگەرلەرىنىڭ پىكىرلەرى ءبىر جەردە توعىسادى. ءابدىجامىل نۇر­پەيىسوۆ ءىرى سۋرەتكەر, مەتر, الەم ادەبيەتىندەگى ەلەۋلى قۇبى­لىس!».

ءسويتىپ كومپارتيا قازاق جا­­زۋشىسىن توبەسىنە كوتەردى. ەندى ودان كوممۋنيزم قۇرىلىس­شىلارى تۋرالى رومان جازۋدى كۇتتى. ياعني, العىس كۇتتى. «جازىپ جاتىرمىن, دەدى ابەكەڭ. كوممۋنيزم قۇرىپ جاتقان ارال بالىقشىلارى تۋرالى ەكى توم­دىق رومان جازىپ جاتىرمىن» دەدى. كومپارتيا ءماز بولدى. ەكى تومدىق العىس ەستيمىن دەپ. ابەكەڭ «سوڭعى پارىزدى» شى­عاردى. بۇل كومپارتياعا اي­تىل­عان ەكى تومدىق العىس ەمەس, ەكى تومدىق قارعىس بولىپ شىق­تى. كومپارتيا ابەكەڭنىڭ توبە­سىنە اڭگىرتاياق ويناتپاق بوپ دۇرسە قويا بەردى. بىراق وماقاسا قۇلادى. سول قۇلاعاننان مول قۇلادى, تۇرمادى. ابەكەڭ پارت­بيلەتىن جىرتىپ قوقىس جاشىككە تاستادى.ابەكەڭ مەن كومپارتيا كيكىلجىڭى وسىلاي اياقتالدى.

سولاي قۇرمەتتى اعايىن!

ءابدىجامىل نۇرپەيىسوۆ – قا­زاق ءۇشىن ۇلى جازۋشىسى عانا ەمەس, ول سونداي-اق حالقى ءۇشىن وتقا دا, سۋعا دا تۇسە بىلگەن ءجا­لاڭ­توس ءباھادۇر جازۋشى. ەسكە الايىق! كەشەگى 1986 جىلعى جەلتوقساندا قازاق دەگەن حالىق بار ەكەنىن, ونىڭ ۇلتتىق نامىسى بار ەكەنىن ۇمىتقان گورباچەۆ قازاقستاندى باسقارۋعا قايداعى ءبىر كولبيندى جىبەردى. الماتىدا كرەمل كۇتپەگەن كوتەرىلىس بۇرق ەتتى. گورباچەۆ پەن كولبين قا­زاق جاستارىن قانعا بوكتىردى. بۇل بۇكىل قازاقتىڭ اشۋ-ىزاسىن تۋدىردى. كرەمل كۇللى قازاق­تى ۇلتشىل دەپ قارا ەسەك­كە تەرىس مىنگىزدى. وسى قيا­نات­قا قارسى 1989 جىلدىڭ 17 قاڭ­تارىندا ماسكەۋدە وتكەن بۇكىلوداقتىق جازۋشىلار پلەنۋمىندا ابەنىڭ اششى ايقايى شىقتى. قايسار جازۋشى سوندا قازاقستاندى باسقارىپ وتىرعان كولبينگە «ۆرەمەنششيك» دەگەن كىسى ولتىرەرلىك باعا بەردى. سىرتتان كەلگەن «ۆرەمەنششيك» باسشىلاردىڭ قازاقستانعا جا­ساعان قياناتتارىن ءتىزىپ شىقتى. ابەكەڭنىڭ وسى ايقايى­نان كەيىن 4 اي وتپەي كولبين قىزمەتىنەن الىندى.

توقسانىنشى جىلدارى كەڭەس وداعى اتتى يمپەريا كۇڭىرەنىپ قۇلاردا توڭىرەگىن جالماعىسى, جۇتقىسى كەلدى . الىپ يمپەريا اۋىزىن الدىمەن قازاقستانعا سالدى. «يزۆەستيا» گازەتىندە ۇلى­دەرجاۆاشىل سولجەنيتسىن 1990 جىلى «كاك نام وبۋسترويت روسسيۋ» اتتى ماقالا جاريالادى. قازاقستاندى «پودبريۋشيە روسسي» دەپ, ورىس جەرى دەپ سولتۇستىك وبلىستارىمىزعا اۋىز سالدى. باسقا باتىرلارىمىز بۇ­عىپ قالعاندا قازاقستاندى قور­عاپ ايقاي سالىپ تاعى دا ابەكەڭ شىقتى. ءدال سول «يز­ۆەستيا» بەتىندە «چۋجايا ي سۆويا بول» اتتى ماقالا جا­ريا­لاپ ۇلى­دەرجاۆاشىل سول­جە­ني­تسىنگە سىلقيتا سوققى بەردى. كۇ­رەسكەر جازۋشى 1897 جىل­عى ساناقتا سلاۆياندار ۇلەسى سولتۇستىك قازاقستاندا 17 پروتسەنت بولعانىن كولدەنەڭ تارتىپ سول­­جەنيتسىننىڭ تەلپەگىن تەرىس اينالدىرىپ جىبەردى. ءسويتىپ بۇكىلوداقتىق قىرعىن ايتىستا قازاق جەرىن قورعاپ قالدى.

بىراق قازاق جازۋشىسىنىڭ الاقانى قىشىپ شىنداپ سا­باعىسى كەلىپ جۇرگەن ادامى ول ەمەس ەدى. ساباعىسى كە­لىپ جۇرگەن ادامى اناۋ-مىناۋ ەمەس, كرەملدىڭ قوجايىنى گور­باچەۆ­تىڭ ءوزى ەدى. سول كوكتەن تىلەگەنىن قۇداي تاعالا جەردەن بەردى. قاڭ­عالاقتاپ ءجۇرىپ گورباچەۆ ال­ماتىعا كەلە قالدى. بۇل  – 1991 جىل, 28 مامىر. رەسپۋبليكا اكتيۆىن جيناپ گورباچەۆ وپەرا جانە بالەت تەاترىنىڭ تورىن­دە وتىردى. بۇ كەزدە الەمگە اي­گىلى ابەكەڭ تريبۋناعا شى­عىپ «گلۋبوكوۋۆاجاەمىي, مي­­حايل سەرگەەۆيچ!» دەپ ءسوز باس­­تادى. گورباچەۆ بۇدان ءبىر جى­لى ءسوز كۇتكەندەي جىميىپ بۇ­رىلدى. بىراق قازاق جازۋشىسى سالعاننان سويىل سىلتەي باستادى. سىن سويىلدان گەنسەكتىڭ ءتۇسى بۇزىلىپ, بۇعىپ قولىنداعى كولدەي «پراۆدانىڭ» تاساسىنا تىعىلدى. قولعا تۇسكەن گەن­سەككە ابەكەڭ ءسويتىپ, ارمانسىز شۇيلىكتى! 70 جىل ۇدايى قى­زىل رەجىمنەن كورگەن قازاق قياناتىن توپتاپ, سالماقتاپ باس حاتشىنىڭ بەتىنە ءبىر-اق ۇردى. ءسويتىپ ايداي الەم الدىندا بەت قاراتپاي باس حاتشىنى ساباعان, ابەكە سىزدە ارمان جوق!

ابەكە! ءسىزدىڭ ۇلتتى قور­عاپ ۇلىق مىنبەرلەردە ءۇن قا­تۋىڭىز جالعىز بۇل ەمەس. ءسىز ءوزى­ڭىز قۇرعان جازۋشىلاردىڭ حالىقارالىق پەن-كلۋبىنىڭ پرەزيدەنتى رەتىندە 20 جىل ۇدايى تالاي دۇنيەجۇزىلىك دودالارعا ءتۇستىڭىز! ەل مەن جەر, ءتىل مەن ءسوزدى قورعادىڭىز! ءسىز وسى جاسقا كەلگەنشە ۇلى دالانىڭ ۇلى ەكەنىڭىزدى ءبىر ساتكە دە بولسا ۇمىت­پادىڭىز! حالقىڭىزدى ءسۇيدىڭىز! ءومىر بويى شۇقشيىپ اق قاعاز بەتىندە قازاق بەينەسىن كەستەلەدىڭىز! ءوز حالقىڭىزعا ءسوز جاۋھارلارىنان ماڭگىلىك مونۋمەنت ورناتتىڭىز! ۇلتقا قىزمەت ەتۋدىڭ وسىلايشا ۇلى ۇلگىسىن كورسەتتىڭىز!!! ابەكە, سىزدە ارمان جوق! ۇلىق جاسىڭىز قۇتتى بولسىن, ۇستاز!!!

سماعۇل ەلۋباەۆ