تاقتاكوپىر كوتەرىلىسى: كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋعا قارسىلىق

وقىرمان قاۋىم قازاقستان كارتا­سىنىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنەن تاقتاكوپىر اتاۋىن شارق ۇرىپ ىزدەپ, تابا المايدى بۇگىندە. اتالعان اۋدان قاراقالپاق اۆ­تونوميالى وبلىسىنىڭ قۇرامىندا 1925-1930 جىلدار ارالىعىندا قازاق اۆتونوميالى رەسپۋبليكاسىنىڭ قۇ­زى­رىندا بولعاندىعى تاريحتان ءما­لىم (بۇگىندە وزبەكستاننىڭ قۇرا­مىندا). بولشەۆيكتەر بيلىگىنە قارسى كوتەرىلىس تە وسىدان تۇپ-تۋرا 90 جىل بۇرىن تاق­تاكوپىر قازاق اسسر-ىنە قاراعان كەزدە بولعان ەدى.

تاقتاكوپىر كوتەرىلىسى دەمەكشى, با­لا كۇنىمىزدە اتالعان كوتەرىلىس تۋرالى ۇلكەندەردەن ەمىس-ەمىس ەستيتىنبىز. اري­نە ول كەزدە اڭگىمە اۋانى باسقاشا ار­نادا ءوربيتىن. «باسماشىلار كەڭەس وكى­مەتىنە قارسى كوتەرىلىسكە شىعىپتى. كەدەيلەرگە تەڭدىك اپەرگەن, ۇلتتاردى ءبىر-بىرىنە تەڭەستىرگەن بولشەۆيكتەردى ءولتىرىپتى. بايلار ءوزىنىڭ بايلىعىنان, بيلىگىنەن ايرىلعىسى كەلمەگەن. يشاندار بولشەۆيكتەردى كاپىر دەپ ساناعان». ءبىز وسى اڭگىمەگە كادىمگىدەي ۇيتىنبىز.

بالا جاسىنان ساناسى كوممۋنيستىك يدەولوگيامەن ۋلانعان جەتكىنشەكتىڭ ول كەزدە باسقاشا قابىلداۋى مۇمكىن ەمەس تە ەدى. اۋدان ورتالىعىنداعى ورتالىق با­زارعا بارار جولداعى باسماشىلار قو­لىنان قازا تاپقان قىزىل جاۋىنگەرلەر زيراتىنا سونشالىقتى قۇرمەتپەن كوز تىگەتىنبىز. زيرات باسىنا ورناتىلعان بەس جۇلدىزدى وبەليسك قاھارماندارعا عا­نا كورسەتىلەتىن ەرلىك سيمۆولى رەتىندە باعا­لاناتىن-دى...

سويتسەك, تاقتاكوپىر كوتەرىلىسىنىڭ تاريحى تىم تەرەڭدە, تىم ارىدە ەكەن عوي. بۇل تۋرالى ەڭ العاش زەرتتەۋدى قولعا ال­عان, ارحيۆتەردى اقتارىپ, كۇشتەپ ۇجىم­داستىرۋ كەزىندەگى سۇمدىق دەرەكتەر­مەن قالىڭ قاۋىمدى تانىستىرعان عا­لىم, تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى تۇرعانبەك اللانيازوۆ. عالىم 1992 جىلى وزبەكستان رەسپۋبليكاسى عى­لىم اكادەمياسى قاراقالپاق ءبولىمى حابار­شىسىنىڭ 2-نومىرىندە «1929 جىلعى تاقتاكوپىر قارۋلى كوتەرىلىسى تۋرالى» ماقالاسىن جاريالادى. وسىدان كەيىن عالىم اتالعان كوتەرىلىستى تۇبەگەيلى زەرت­تەۋگە كىرىسىپ, وعان ون جىلعا جۋىق ۋا­قىتىن جۇمسادى. سونىڭ ارقاسىندا كە­ڭەس وكىمەتىنىڭ كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋ سايا­ساتىنىڭ استارلى اقيقاتىن بۇگە-شىگەسىنە دەيىن اشىپ بەرگەن ىرگەلى ەڭ­بەكتى دۇنيەگە اكەلدى. تۇرعانبەك ال­لانيا­زوۆتىڭ شاعىن تيراجبەن شىق­قان تاقتاكوپىر كوتەرىلىسى تۋرالى «كونتررەۆوليۋتسيا» ۆ كازاحستانە: چيم­بايسكي ۆاريانت» (ت.اللانيازوۆ, ال­ماتى, فوند ء«ححى ۆەك», 1999) اتتى ەڭ­بەگىندە تاريحي دەرەكتەر جان-جاقتى قام­تىلادى.

ءاۋ باستان-اق «كەدەيلەر وكىمەتى» مەن سونىڭ «جىرىن جىرلايتىن پارتيا­سى» ءوز مۇددەلەرىنە وراي قابىلداعان قۇ­جاتتاردى جۇزەگە اسىرۋدا نەگىزىنەن كۇ­ش­­تىك قۇرىلىمدارعا سۇيەندى. ەلدى ءا دەگەن­نەن ۇرەي قۇشاعىندا ۇستاپ, ايت­قانىنا كوندىرىپ, جۇمساعانىنا جۇر­گىزەتىندەي بەلسەندى ارەكەتكە كوش­تى. شەكتەن تىس زورلىقتىڭ اقىرى جاقسى­لىققا اپارمايتىنى اتام زاماننان بەل­گىلى عوي. الايدا, بيلىك بيشىگىن ۇيىر­گەندەر كەيدە وسى قاعيدانى قاپەرىنە ال­عىسى كەلمەيتىنى بار. ال كۇشتەپ ۇجىم­داستىرۋعا كونگىسى كەلمەيتىن حالىق كوتە­رىلىسكە شىقتى.

1929 جىلى 27 قىركۇيەكتە شامامەن كۇندىزگى ساعات 1-ءدىڭ كەزىندە قارا­قال­پاقستاننىڭ سولتۇستىك-شىعىسىندا ور­نالاسقان تاقتاكوپىردىڭ وڭتۇستىگىنەن «اللالاپ» ايعايلاپ, ۇران تاستاعان, ۆينتوۆكا, بەردەڭكە, اڭشى مىلتىعىمەن قارۋلانعان 30-دان اسا كوتەرىلىسشى قا­لاعا باسىپ كىرگەن. كوتەرىلىسشىلەر دي­قانداردى وزدەرىنە قوسىلۋعا شا­قىر­عان. ديقانداردىڭ ءبىر بولىگى, 150-گە جۋىق­ ادام كوتەرىلىسشىلەرگە قوسىل­عان. اۋداندىق پارتيا كوميتەتى, اۋدان­­­دىق اتقارۋ كوميتەتى, اۋداندىق جاس­­تار كوميتەتى, «قوسشى» وداعى, حا­لىق سوتىنىڭ جانە تەرگەۋشىلەردىڭ كامەرالارى, اۋداندىق قارجى ءبولىمى تال­قاندالعان, قىلمىستىق ىستەر, سالىق قۇ­جاتتارى ورتەلگەن. ۆ.لەنين, ك.ماركس,

ف.دزەرجينسكي, ا.رىكوۆ سياقتى بول­شە­ۆيكتەر كوسەمدەرىنىڭ قابىرعا­لا­ردا ءىلۋلى تۇرعان سۋرەتتەرى ج ۇلىپ الىنىپ, لاقتىرىپ تاستالعان.

حالىق تەرگەۋشىسى يبراگيموۆ, شە­گىرت­كەمەن كۇرەس جونىندەگى ينسترۋكتور سوشنيكوۆ, جۇمىسشى شپيلكوۆتىڭ ايەلى مەن 9 جاستاعى بالاسى جانە جۇ­مىسشى لاگۋنينا ولتىرىلگەن.

 ايتسە دە تاقتاكوپىر تىم قورعانسىز دا ەمەس ەدى. وندا قۇرامىندا 20 ادام بار دەدوۆ باسقاراتىن قارۋلى كوممۋ­نارلار وتريادى بار بولاتىن. بىراق كو­تەرىلىسشىلەردىڭ العاشقى اتقان مىل­تىق داۋسىنان كەيىن-اق كوممۋنارلار تىم-تىراقاي قاشقان. ال ءار جەردەن ءبىر مىل­­تىق اتىپ, بىتىراڭقى قارسىلىق كور­­سەتكەندەردى كوتەرىلىسشىلەر تاباندا اتىپ ولتىرگەن. جالپى سانى 8 ادام قازا بولعان. ولاردىڭ ىشىندە وترياد كو­مانديرى دەدوۆتىڭ ءوزى دە بار ەدى.

اڭداتكولگە بارا جاتقان گريازنوۆتىڭ وتريادى جولشىباي قارۋلى توپ باسقا جولمەن تاقتاكوپىرگە بەت الدى دەگەندى ەسىتىپ, ىلە-شالا كەرى بۇرىلىپ قالاعا كەلىپ كىرەدى. كوتەرىلىسشىلەرگە قارسى سو­عىسقا كىرىسىپ, ولاردى قالادان قۋىپ شىعادى. تاقتاكوپىردە گريازنوۆ وتريادى باتراكتار جانە كوممۋنارلاردىڭ كو­مەگىمەن ب ۇلىككە قاتىسقان 44 ادامدى تۇت­قىندايدى.

ءسىرا, كوممۋنارلارعا كومەككە سىرتتان تاعى دا قارۋلى وترياد كەلەدى دەپ سەس­كەنگەن بولسا كەرەك, كوتەرىلىسشىلەر 30-40 ادامنان توپ-توپقا ءبولىنىپ, قالادان شى­عىپ كەتكەن. بىراق كوتەرىلىسشىلەر مۇ­نىمەن قۇتىلمادى. 4 جانە 7 قازاندا كوتەرىلىسشىلەردىڭ ءۇش توبى تالقاندالدى. شايقاس ۇستىندە كوتەرىلىسشىلەردەن 8 ادام ءولىپ, 5 ادام قولعا ءتۇستى, قالعاندارى امالداپ قاشىپ قۇتىلدى.

1929 جىلدىڭ 8 جەلتوقسانىنا دەيىن وگپۋ-ءدىڭ ەرەكشە ۇشتىگى ءبىراز ءىستى قاراپ, كوتەرىلىسكە قاتىسقان 32 ادامدى اتۋ جازا­سىنا كەستى. ۇكىم جەدەل ورىندالدى. 1930 جىلدىڭ 1 ماۋسىمىنا دەيىن 27 ادام ءار­­تۇرلى مەرزىمگە كونتسلاگەرگە ايدالدى, تاعى 25 ادام 3 جىلعا جەر اۋدارىلدى». (ت.وماربەكوۆ. قاراقالپاقستانداعى كوتەرىلىس. «جۇلدىز»,1993, №4). مىنە, كەڭەس وكىمەتىنىڭ زورلىق-زومبىلىققا نەگىزدەلگەن ساياساتىنا العاش رەت نارا­زىلىق تانىتقان حالىق وكىلدەرى وسىلايشا قاتاڭ جازالاۋعا ۇشىرادى...

ال ەندى «تاقتاكوپىر كوتەرىلىسىنىڭ باسىندا كىمدەر تۇردى, ونى ۇيىمداس­تىر­عاندار كىمدەر؟» دەگەنگە كەلەتىن بولساق, كوتەرىلىس جەڭىلىسكە ۇشىراعاننان كەيىن وگپۋ تاراپىنان تەرگەۋگە الىنعان كىسى­لەردىڭ جاۋاپتارىنان جالەل-ماقسۇم يس­ماتۋللاەۆ, ابدىكارىم يسماتۋللاەۆ, قا­دىرعازى داۋلەتنازاروۆ, بارلىقباي نۇرىموۆ, پالۋانياز باي دەگەن كىسىلەردىڭ ەسىمدەرى اتالادى. ارينە تاقتاكوپىر كوتەرىلىسىنە بايلار مەن ءدىنباسىلاردىڭ ىقپال ەتكەنىن جوققا شىعارۋعا بولماس, ءتىپتى, جەرگىلىكتى حالىق اراسىندا حان ماقسۇم مەن بارلىقبايدىڭ كو­تە­رىلىستى ۇيىمداستىرعانى تۋرالى اڭ­گى­مەلەر ءالى كۇنگە دەيىن ايتىلادى. الاي­دا دۇنيە-مۇلكىن, ەگىستىك جەرلەرى مەن مالدارىن تارتىپ الىپ, وتباسىنا قاۋىپ توندىرگەن ساياسي جۇيەگە قارسى شىق­قانداردىڭ نارازىلىعىن بىرجاقتى «كونتر­رەۆوليۋتسيالىق قوزعالىس» دەپ باعا­لاۋ قيسىنسىز. ويتكەنى ۇستەم تاپ وكىلدەرىن قۇرتۋدى اشىق تۇردە ۇرانعا اينالدىرعان بولشەۆيكتەر جوعارىدان كەلگەن قاۋلىنى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا حالىقپەن كەلىسىمگە كەلىپ, كەلىسسوز جۇرگىزۋدى ويىنا دا العان جوق, كەرىسىنشە, كۇشتەپ ورىنداتۋعا يەك ارتىپ, تالاي رەت قارۋ قولدانىپ, قان توگۋگە دەيىن باردى. ەڭ باستىسى, قازاقستانداعى وگپۋ باستىعىنىڭ ورىنباسارى ا.الشانسكي تاقتاكوپىردەگى كوتەرىلىسكە باسماشى­لاردىڭ قاتىسىنا ساياسي رەڭك بەرىپ, ونى قاراقالپاقستانداعى كونتررەۆوليۋ­تسيالىق ۇيىمنىڭ ءىسى دەپ سيپاتتايدى. كوتەرىلىستەن سوڭ تۇتقىنداردى تەر­گەۋ كەزىندە ولارعا زورلىقپەن مويىندا­تىل­عان «كونتررەۆوليۋتسيالىق ۇيىمنىڭ جۇ­مىسى» جايىندا قولدان جاسالعان دايەكتەردى العا تارتىپ, ءوز باياندامالارىندا بىرنەشە رەت تاقتاكوپىرگە جا­قىن ورنالاسقان شىمباي, كەگەيلى اۋدان­دارىنداعى «باسماشىلار ۇيىمدا­رىن جويعانى» تۋرالى سەنىمدى بايانداعان بولاتىن.

ءيا, سونشالىقتى كوپ ادام قاتىناسىپ, مەملەكەتكە اسا زور كولەمدە زيان شەكتىرە قويماعانىمەن, تاقتاكوپىر كوتەرىلىسى – سول ايماقتا عاسىرلار بويى ءومىر ءسۇ­رىپ كەلە جاتقان قازاق, قاراقالپاق حا­لىق­تارىن تاپقا ءبولىپ, ءبىر-بىرىنە قار­سى قويعان, كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋ ار­قىلى ەلدى اشتىققا قاماپ, قىرعىنعا ۇشى­راتقان بولشەۆيكتەردىڭ قانقۇيلى وكىمەتىنە العاش رەت قايمىقپاي قارسى شىعىپ, وزىنەن سوڭعى كوتەرىلىستەرگە (ونداي كوتەرىلىستىڭ جالپى سانى كسرو بو­يىنشا 327-گە جەتەدى) دەم بەرگەن.

ەندى تاقتاكوپىر كوتەرىلىسىنىڭ شىعۋ سەبەبىنىڭ ءتۇپ-تامىرىنا ءۇڭىلىپ كورەلىك. قا­راقالپاق جەرىن ازەلدەن تاريحي بەس شاھار­دىڭ ەلى رەتىندە بەسقالا دەپ اتاي­تىنى بار. بەسقالا ءوڭىرى اۋەلدەن-اق اۋىز ادەبيەتىنە, جىراۋلىق داستۇرگە ەرەكشە ءمان بەرىپ, بولاشاق ۇرپاعىنىڭ جاستايىنان قۇلاق قۇرىشىن جىرمەن سۋسىنداتقان ءوڭىر. ونىڭ ۇستىنە جى­راۋلاردىڭ تەرمەلەرى دە ادامگەرشىلىك, يمان­دىلىق, ءدىني تاقىرىپتاردى, ەل­دىك ماسەلەنى تەرەڭنەن قوزعايدى. قار­شادايىنان قۇران ءسوزىن ساناسىنا ءسىڭىرىپ وسكەن جانداردىڭ ء«دىن – اپيىن» دەگەن بولشەۆيكتەردىڭ يدەولوگياسىن قا­بىل­داۋى مۇمكىن بە؟ تاقتاكوپىر كوتە­رىلىسىنىڭ نەگىزگى سەبەبىنىڭ ءبىرى دە وسى – يسلام ءدىنىنىڭ قولدانىس اياسىن تارىلتىپ, ءدىني قىزمەتكەرلەردى قۋدالاۋعا بايلانىس­تى قارسىلىقتان باستالعان-دى.

كەدەيلەرگە تەڭدىك اپەردىك دەگەن كە­ڭەس وكىمەتىنىڭ حالىقتىڭ ءدىني نانىم-تا­نىمىنا تىيىم سالۋى, ەلدىڭ سىيلى تۇلعالارىن, ءدىن قىزمەتكەرلەرىن قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراتۋى كوپشىلىكتىڭ كوڭىلىن ايازداي قارىدى. مۇسىلماندىقتى مۇرات تۇتقان, قۇرانى قولىندا, حالقىن يمانعا ۇيىتىپ وتىرعان تۇلعالاردى ەل الدىندا ماسقارا قىلىپ, كەدەي-كەپشىكتىڭ مازاعىنا اينالدىرعانىنا قالىڭ بۇقارا كۇيىنبەي قايتسىن! جەڭە الماسىن بىلە تۇرا قارسىلىق كورسەتۋىنىڭ ءوزى ەرلىككە پارا-پار ەمەس پە!

تاقتاكوپىر كوتەرىلىسىنىڭ باستى يدەو­لوگى ءۇببى يبراگيموۆ ءوزىنىڭ سوزىندە دىن­گە قاتىستى ماسەلەنى اشىق ايتقان: ء«بىز­دىڭ ۇيىم كەڭەس وكىمەتىنە قارسى بۇ­كىل مۇسىلمان حالقىن بىرىكتىرۋ جولىمەن يسلام تۋى استىندا كۇرەسۋى كەرەك. كەڭەس وكىمەتىنىڭ ساياساتى دىنگە قار­­سى باعىتتالعان, ول مەشىتتەردىڭ جاپ­­­­­پاي جا­بىلۋىنان, يمامدارعا سالىق سا­­­لۋ­­دان, جازالاۋ شارالارىنان جانە ت.ب. اي­قىن كورىنەدى». («كونتررەۆوليۋتسيا» ۆ كازاحستانە: چيمبايسكي ۆاريانت», 197-بەت.)

جوعارىداعى ءۇببى يبراگيموۆتىڭ ايتقانىن ا.الشانسكي دە مويىندايدى: ء«دىن باسىلارى وزدەرىنىڭ ۇيىمى قا­تارلارىنا ادامداردى كوبىرەك تارتۋىنا ءىس جۇزىندە دىنگە قارسى جۇمىس بارىسىندا جىبەرىلگەن قاتەلىكتەر سەبەپشى بولدى. تسك-نىڭ ديرەكتيۆاسىنا سايكەس دىنگە قارسى ناسيحات جۇرگىزۋدىڭ ورنىنا بارلىق جەردە جاپپاي مەشىتتەردى جابۋ مەن تارتىپ الۋ سەكىلدى اكىمشىلىك ادىسكە تولى دەرەكتەر بەلەڭ العان. ءتىپتى كەيبىر اۋدانداردا مەشىتتەردى ەۋروپالىقتاردىڭ جاپقانى تۋرالى دەرەكتەر دە بار. تورتكۇل اۋدانىندا ۇلكەن مەشىت اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ حاتشىسى اتىمەن اتالاتىن كلۋب قۇزىرىنا بەرىلگەن. اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنە جاماعات جينالا كەلىپ, اقشۋريننىڭ وزىمەن كەلىسسوز جۇرگىزىپ, مەشىتتىڭ قاي­­­تارىلۋىن تالاپ ەتكەن. حاتشى مە­شىتتى قايتارۋدان باس تارتقان. سوعان قا­راماستان رەسمي ماتەريالداردا وسى ماسەلە بويىنشا مەشىت جاماعاتتىڭ كەلىسىمىمەن بەرىلگەندىگى ايتىلادى» («كونتررەۆوليۋتسيا» ۆ كازاحستانە: چيم­بايسكي ۆاريانت», 201-ستر.)

وسىلايشا تاقتاكوپىر كوتەرىلىسىنىڭ تۇپكى تامىرى دىنمەن استاسىپ جاتقانىن ايقىن اڭعارۋعا بولادى. تاقتاكوپىر كوتەرىلىسى بويىنشا عىلىمي ەڭبەك جاز­عان تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى گۇلميرا داۋلەتوۆانىڭ تۇجىرىمى دا وسىعان سايادى:

«1. يسلام ءدىنى يدەولوگيالىق جۇيە سيپاتىندا قاراقالپاقستان اۆتونوميالىق وبلىسىنىڭ ساياسي ومىرىنە بەلسەندى ەندى. مۇسىلمان باۋىرلاردى ءبىر-بىرىنە قارسى قويۋدىڭ تاپتىق كۇرەس تەورياسى رۋلىق قوعامعا نەگىزدەلگەن قاراقالپاقستاندا قول­داۋ تابۋى مۇمكىن ەمەس ەدى.

ساياسات سالاسىندا ءدىندى پايدالانۋ­دىڭ تاعى ءبىر اسپەكتىسى – قاراقالپاق او ساياسي قايراتكەرلەرىنىڭ ءوزى تومەندەگىدەي ۇراندى ۇستاندى: «حالىق ءۇشىن يسلام ءدىنى ساقتالۋى كەرەك». ساياساتتا ءدىني فاكتوردىڭ بولۋى, ناقتى جاعدايلارعا وراي ءدىندى جاق­تاۋشىلار – تاقتاكوپىر كوتەرىلىسىنە قاتى­سۋشىلار وزدەرىنىڭ ءىس-قيمىلدارىن نەگىزدەۋ, ءوز مۇددەلەرىن, ۇمىتتەرىن, وكى­نىشتەرىن يدەولوگيالىق تۇرعىدان بەكىتۋ ءۇشىن يسلام دىنىنە دەن قويدى».

تاقتاكوپىر اۋدانىندا ءوزىمىز بالا كەزدەن ەسىمىن قۇلاققا قۇيىپ وسكەن ايىم­بەت يشان قايماقباي ۇلىنىڭ (1855-1937) تاعدىر-تالايىنىڭ ءوزى كە­ڭەس وكىمەتىنىڭ ءدىن يەلەرىنە دەگەن زور­­لىق-زومبىلىعىنىڭ قانداي بول­عان­دىعىنان دەرەك بەرەدى. يشان شىم­باي اۋدانىنىڭ ايماعىندا تۋىلىپ, تاقتاكوپىر اۋدانىنىڭ اتاكول دەگەن جەرىندە دۇنيەدەن وزعان. ايىمبەت يشان حيۋانىڭ مەدرەسەسىندە 12 جىل ءبىلىم الىپ, اراب, پارسى, وزبەك, تۇرىكمەن تىل­دەرىن جەتىك مەڭگەرگەن. ول حالىقتىڭ ساۋاتىن اشىپ, جاستاردى يماندىلىققا باۋ­لىپ, جۇزدەگەن شاكىرت تاربيەلەگەن. الايدا كەڭەس وكىمەتى ورناعاننان كەيىن ايىمبەت يشاننىڭ باسىنا دا ناۋبەت تونگەن. ايىمبەتتىڭ ابدىكەرىم دەگەن بالاسى قىزىلقالادا ۇستالىپ, جەر اۋدارىلعان. اقىرى ءىز-ءتۇزسىز كەتىپتى. «قامىستى» مەشىتىندە ءدىني اعارتۋشىدان ءدارىس العان شاكىرتتەرى ەرىمبەت مولدا, ساپار مولدا اباقتىعا جابىلىپ, ولاردى الدىمەن حوجەلىدەگى اباقتىعا قاماپ, سوڭىنان قيىر شىعىسقا جەر اۋدارادى. ولار دا ءىز-ءتۇزسىز كەتكەن. ايىمبەت يشان­نىڭ ءوزى 6 ايعا شىمبايدا اباقتىعا قا­مالادى. يشان «حالىق جاۋى» رەتىندە ۇستالعان سوڭ, «قامىستى» مەشىتى جابىلىپ, دۇنيە-مۇلكى كامپەسكەلەنەدى.

 عالىم تۇرعانبەك اللانيازوۆتىڭ پىكىرىنشە, «سۋ مەن قازۋدى كەڭەستەندىرۋ» ۇرانىمەن قولعا الىنعان قاراقالپاق اۆتونوميالىق وبلىسىنداعى جەر-سۋ رە­فورماسى ورتاازيالىق باسقا رەسپۋب­ليكالارعا قاراعاندا 1929 جىلى ءبىر كەزەڭدە جۇرگىزىلىپ جانە اسىعىس ناۋ­قاندىق سيپاتقا يە بولدى. قاو باسشى­لارى جەر-سۋ رەفورماسى بارىسىندا الەۋ­مەتتىك-ەكونوميكالىق پروبلەمالار ءتۇيىنىن تەزىرەك تارقاتۋعا ۇمتىلدى. ولار بۇل جەردە جەرگىلىكتى ەرەكشەلىكتى ەسكەرمەي, كەلەسى ناۋقاندى – ۇجىمداستىرۋدى بەلسەندى باستاۋعا تىرىستى. وبكومنىڭ جانە كەڭەستىك مەكەمەلەر ۋاكىلدەرىنىڭ ويلاستىرىلماعان وسىنداي ارەكەتتەرى اۋىلداردا زورلىق-زومبىلىقتى, نارازى­لىق­تى كۇشەيتە ءتۇستى. 1928 جىل مەن 1929 جىلدىڭ كۇزى ارالىعىندا جىبەرىلگەن اسىرا سىلتەۋشىلىك تاقتاكوپىر كوتەرىلىسىنىڭ ءبىر سەبەبى بولىپ تابىلادى.

«كەز كەلگەن يمپەريا ز ۇلىمدىق كەي­پىنە ەنەدى. بۇل دەگەنىڭىز ەركىڭىزدەن ايى­رۋ, حالىقتىق باس كوتەرۋلەردى جان­شۋ, ۇلتتىق ينتەلليگەنتسيانىڭ قار­سىلىعىن جانىشتاۋ, ەكونوميكالىق ەكس­پلۋاتاتسيا, جەرگىلىكتى حالىقتىڭ بەدە­لىن تومەندەتۋ, ونىڭ ءتىلى مەن مادە­نيەتىن قۇرتۋ. يمپەريالىق بيلىكتىڭ تىكەلەي نەمەسە جانامالاي قاتىسۋىمەن بول­عان قانداي دا ءبىر وڭ وزگەرىستەر ادەت­تە قابىلدانبايدى جانە ءتىپتى تال­قى­لانبايدى دا» دەپ جازعان ەدى تاريح عى­لىمدارىنىڭ دوكتورى جاننا قى­دىرالينا (ج.كىدىرالينا, ناتسيا ي يستوريا. استانا, «ەلوردا», 2009, 290-بەت.). سول سياقتى قاراقالپاقستانداعى ءىرى بايلاردىڭ, ءدىن وكىلدەرىنىڭ مال-مۇلكىن تاركىلەۋ ءىسىنىڭ باستالۋىنا ارنايى قاۋلىدا قابىلدانعان شەشىمدەردىڭ كوتەرىلىسكە نەگىز بولعانى انىق. ويتكەنى قاۋلىدا «قاراقالپاق جەرىندە جويىلۋى ءتيىس الەۋمەتتىك توپتىڭ قوجالىقتارى جانە سول جويىلاتىن قوجالىقتاردىڭ مال­دارى مەن شارۋاشىلىق م ۇلىكتەرىن ولار­دىڭ يەلەرىنەن ەشتەڭە تولەمەي تار­تىپ الۋ كەرەكتىگى» سوقىرعا تاياق ۇس­تاتقانداي كورسەتىلگەن. ول ازداي اتال­عان قاۋلىنىڭ تاعى ءبىر بابىندا «وگپۋ ورگاندارىنا قازاق ولكەلىك كوميتەتىمەن بىرگە كەزىندە سولاردىڭ وزدەرىنىڭ قوجالىقتارى بولعان وكرۋگتەردەن تىس جەرگە اۋدارىلاتىن ادامداردى انىقتاۋ ۇسىنىلسىن» دەپ, تاركىلەۋگە ۇشىراعان ادامداردى ودان ءارى تۇقىرتىپ, جەر اۋدارۋ كەرەكتىگىنە بۇيرىق بەرىلگەن. مىنە, وسى قاۋلىنى باسشىلىققا العان قا­راقالپاق اۆتونوميالى وبلىسىنداعى جەرگىلىكتى پارتيا قىزمەتكەرلەرى وزدەرىنە بەرىلگەن قۇقىقتى اسىرا پايدالانىپ, جەرگىلىكتى بايلار مەن دىنباسىلارعا ءارتۇرلى سالىقتار سالۋمەن عانا شەكتەلمەي, ولاردىڭ جەكەمەنشىگىندەگى دۇنيە-م ۇلىكتەردى تالان-تاراجعا سالدى.

وسىدان 90 جىل بۇرىن كەڭەس وكىمەتىن ورناتۋ كەزىندەگى بولعان تاقتاكوپىر كوتەرىلىسىنەن قانداي وي تۇيۋگە بولادى؟ جالپى, كۇشتەۋ ساياساتىنىڭ زاردابى, ماجبۇرلەۋ ساياساتىنىڭ سالقىنى اۋىر, حالىقتىڭ پىكىرىمەن ساناسپاۋدىڭ اقىرى الەۋمەتتىك دۇمپۋگە ۇلاسادى. وتار­شىل­دىقتىڭ قۇرساۋىنان, كەڭەستىك ديك­تاتۋرانىڭ قىسپاعىنان امان قالعان, «مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن» حالىق ءۇشىن وتكەننەن ساباق الماي بولمايتىنى ءمالىم. ەندىگى ماسەلە وتارشىلدىقتا, كوم­مۋنيستىك ديك­تاتۋرادا ەمەس, ەندىگى جەردە قازاق قوعامىنىڭ وركەنيەتتى جولمەن دامۋىندا. دامىعاندا دا الەۋمەتتىك سىلكىنىستەردىڭ الدىن الاتىن الەۋمەتتىك ادىلەتتى قوعام ورنىقتىرۋدا بولىپ وتىر. ويتكەنى الەۋ­مەتتىك ادىلەتسىزدىك بەلەڭ العان كەز كەلگەن قوعامدا سىلكىنىستەردىڭ بوي كور­سە­تە­تىنى بەلگىلى. سول سەبەپتى تاۋەلسىز ەل­دىڭ تۇ­عى­رىنىڭ بيىكتىگى, مىزعىماستىعى قو­عامداعى ادىلەتتىلىك دەگەن بارومەترمەن ول­شەنەدى. ۇلى اقىننىڭ سوزىمەن قايىرار بولساق, «ەندى ادامزات كۇش جارىستىرىپ ەمەس, اقىل جارىستىرىپ ورگە باسا الادى. ال اقىلدىلىقتىڭ ولشەمى – ادىلەتتىلىك. ادىلەت ەشكىمدى كەمسىتپەيدى, ەشتەڭەنىڭ وبالىنا قالمايدى». ابايدان اسىرىپ ايتا الماسپىز, ءسىرا.