بيىل «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ قۇرىلعانىنا 20 جىل تولۋىنا بايلانىستى 27 اقپاندا پارتيانىڭ ءحVىىى سەزى وتەدى. مىنە, وسى ورايدا پارتيا دۇنيەگە كەلگەننەن بەرى اتقارعان جۇمىستارى مەن باستامالارىنىڭ جۇزەگە اسۋىنا ونىڭ مۇشەلەرىنىڭ سىڭىرگەن ەڭبەگىنىڭ زور ەكەنىن ايتا كەتۋ ءلازىم. سولاردىڭ ءبىرى – «نۇر وتان» پارتياسى ساياسي كەڭەسىنىڭ مۇشەسى, قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى پرەزيديۋمىنىڭ مۇشەسى, دۇنيەجۇزىلىك «احىسكا» تۇرىكتەرى قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى, الماتى قالالىق ءماسليحاتىنىڭ دەپۋتاتى زياتدين كاسانوۆتىڭ ۇلتارالىق كەلىسىم مەن بىرلىكتى دامىتۋ جولىندا قوسقان ۇلەسى ايتارلىقتاي.
ەلىمىزدە ءومىر ءسۇرىپ جاتقان وزگە ۇلت وكىلدەرى كوپتەگەن يگى ءىستىڭ باسىندا بولا ءبىلدى. پارتيانىڭ بەلسەندى مۇشەلەرىنىڭ ءىس-ارەكەتى ۇلتىن ءسۇيۋدىڭ لايىقتى ۇلگىسى دەپ قىزىعىپ قاراۋعا تۇرارلىق.
زياتدين يسميحان ۇلىنىڭ ۇلتى – تۇرىك. تۇركيالىق قاردەشتەردەن ەمەس, ءتۇبى احىسكالىق. اتالارى قازاق جەرىندە وتكەن عاسىردىڭ قىرقىنشى جىلدارىنىڭ ورتا شەنىندە كاۆكاز تاۋلارىنان جەر اۋدارىلىپ كەلگەن. گرۋزيانىڭ بورچالى ايماعىنان شىققان اقىن زەليمحان ياگۋبتىڭ ەڭبەكتەرىندە وسى تۇرىك-احىسكالارعا ارنالعان داستان بار. وندا «حالىق جاۋى» اتانعان بۇتىندەي حالىقتىڭ باسىنا تۇسكەن قىسپاق سۋرەتتەلەدى. سول قىسپاقتىڭ ورتاسىندا ءزياتديننىڭ اتالارى دا بولدى. كوپ جىلدار وتكەن سوڭ اڭگىمەمىزدىڭ كەيىپكەرى ءبىز احىسكا اتاپ كەتكەن احالتسيحە ايماعىنا تۋريستىك ساپار ۇيىمداستىردى. ازامات تارىداي شاشىراپ كەتكەن قانداستارىنىڭ ءوز تاريحىنىڭ باستاۋىنا بارىپ, بابالارىنىڭ باسىنا قۇران وقيمىن دەگەندەردى جەكە قاراجاتىمەن باستاپ الىپ باردى.
«حالقىمنىڭ باسىنان وتكەنى – ۇلكەن تراگەديا, مىڭداعان ادامداردىڭ اۋىر تاعدىرى, قور بولعان عۇمىر. بۇل حالىقتى قىرىپ-جويۋدىڭ امالى ەدى. بىراق اللانىڭ جارىلقاۋىمەن, ءبىزدى اسقان كەڭدىكپەن قارسى الىپ قامقور بولعان حالىقتىڭ ارقاسىندا امان قالىپ, ءومىردى جاڭا جەردە جاڭا بەتتەن باستادىق», دەيدى ز.كاسانوۆ.
اۋىر سىناقتان وتكەن احىسكالار اياعىنان تۇرا ءبىلدى, مىڭداعان وتباسىلار الەمنىڭ ون ەلىندە تىرشىلىك كەشىپ جاتىر. ول وسى اعايىندارىنىڭ باسىن قۇراپ, وزىندىك ادەت-عۇرپى مەن سالت-ءداستۇرىن, كوپ وزگەرىسكە تۇسكەندىكتەن قازىرگى تۇرىك تىلىنەن دە ەرەكشەلەنەتىن ءتىلىن قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن بارىن سالىپ ءجۇر. حالىقارالىق «احىسكا» گازەتىن شىعارىپ, حالىقارالىق احىسكا-تۇرىكتەردىڭ بىرلەستىگىن قۇردى.
ون جىل بۇرىن قۇرىلعان ۇيىمنىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن موينىنا العان ازامات احىسكالار تۇراتىن جەر-جەردە بولىپ, مۇڭ-مۇقتاجىن تىڭدادى. ولاردىڭ رۋحاني جاڭعىرۋىنا كۇشىن سالدى. تۇتاس حالىقتىڭ جىگەرىن قايراپ, رۋحىن وياتۋدى العا قويدى. ونىڭ جۇمىسىنىڭ ماڭىزىن ەلەستەتۋ ءۇشىن كەشەگى كەڭەس كەزىندە تۇرىك-احىسكالارعا تولقۇجات بەرىلمەگەنىن, قالادا تۇرۋعا, جوعارى وقۋ ورنىندا وقۋعا, تولىق قوعام مۇشەسى اتانۋعا رۇقسات ەتىلمەگەنىن ەسكە تۇسىرگەننىڭ ارتىعى جوق.
زياتدين يسميحان ۇلى ءبىر سۇحباتىندا: «بىرىنشىدەن, كسرو قۇرامىندا بولعان رەسپۋبليكالاردىڭ تاۋەلسىز مەملەكەت بولۋىنىڭ باستاۋى 1986 جىلعى جەلتوقسان وقيعاسى دەر ەدىم. سول كۇندەرى الماتىدا جۇمىس ىستەيتىن جاس مامان رەتىندە مەن دە الاڭنان تابىلعان بولاتىنمىن. «جەلتوقساندى» قازاق جاستارىنىڭ باس كوتەرۋى عانا دەپ اياسىن تارىلتۋعا بولمايدى. بۇل 70 جىلدىق توتاليتارلىق جۇيەدەن شارشاعان قوعامنىڭ العاشقى بۇلقىنىسى ەدى. وسىدان كەيىن گرۋزيا, بالتىق جاعالاۋى رەسپۋبليكالارى, ت.ب. ەلدەردە باس كوتەرۋلەر بولىپ, بارلىق رەسپۋبليكالاردىڭ تاۋەلسىزدىگىنە اكەلدى. ال سول تاۋەلسىزدىكتى باياندى ەتە ءبىلۋ باسقا اڭگىمە. قازاقستانعا كەلەر بولساق, ءتاڭىر بەرگەن تاۋەلسىزدىكتى تۇعىرلى ەتكەن ەلدىڭ ءبىرىمىز. بۇل ءبىرىنشى كەزەكتە حالىق سايلاپ العان تۇڭعىش پرەزيدەنت پەن مەملەكەت قۇرۋشى قازاق حالقىنىڭ ارقاسى دەر ەدىم. ەلباسى ساياساتىنىڭ ءاۋ باستان دۇرىس ءتۇزىلۋى, ءبىرىنشى كەزەكتە ەل ەڭسەسىن تىكتەپ, ەكونوميكانى وڭالتىپ, شەكارانى شەگەندەۋدە, سونىمەن قاتار ۇلتتىق قۇندىلىقتار مەن رۋحاني دۇنيەنىڭ ۇمىتىلماۋى ەگەمەندىكتىڭ نەگىزى بولدى.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسى وڭالىپ, الەمنىڭ العا ۇمتىلعان ەلدەرىمەن كوش تۇزەگەن تۇستا ۇلى دالانىڭ قاسيەتتى قۇندىلىقتارىن ۇلىقتاپ, تانۋعا شاقىرىپ وتىر. پرەزيدەنت ءار جولداۋى مەن تاپسىرمالارىندا العا جىلجۋدىڭ جولدارى مەن مەملەكەتتىڭ ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەرىن كورسەتىپ بەرۋدە. ال سوڭعى ماقالاسىندا « ۇلى دالانىڭ جەتى قىرىن» كورسەتىپ, ەندىگى جەردە وسى نەگىزدە الەمدى مويىنداتۋعا بولاتىنىن بولجاعانداي.
قازاق حالقى عاسىرلاردان بەرى ساقتاپ قالعان ۇلى دالانى بۇكىل تۇركى دۇنيەسىنىڭ التىن بەسىگى دەر ەدىم. العاشقى بولىپ جىلقىنى قولعا ۇيرەتىپ, التىن بالقىتقان وسى دالادان مەنىڭ تۇپكى بابالارىم – تۇرىكتەر دە شىققان. سايىن دالادان شىعىپ, ەۋروپانى بيلەگەن وسماندىقتاردىڭ بۇگىنگى ۇرپاعى قىپشاق دالاسىن «اتاجۇرت» دەيدى. مەن دە ءوز ورتامدا ازىلدەپ, ء«بىز قازاق جەرىنە حح عاسىردىڭ باسىندا قايتىپ كەلگەن ءبىرىنشى ورالماندارمىز» دەيمىن. راسىندا دا, اكە-شەشەمىز 60-جىلدارى مۇمكىندىك بەرىلگەندە قاپ تاۋىنا قايتا ورالعان جوق. بالكىم, ءتۇپ-تامىرىمىز جىبەرمەگەن بولار», دەيدى. جۇرەكتى جىلىتاتىن وسى جولدار ءتۇبى ءبىر تۋىستىعىمىزدى ءبىلدىرىپ بىرلەسە جۇمىلساق, بيىكتەرگە جەتەتىنىمىزدىڭ دالەلىندەي.
ماقتاۋعا تۇرارلىق ازاماتتى ءوسىرىپ-جەتىلدىرگەن قاسيەتتى قاعيدا بار. ول اكە-شەشەسى قۇلاعىنا قۇيعان, اتالارىنىڭ: ء«بىز قازاق حالقىنا ماڭگىلىك قارىزدارمىز, سەندەر ءبىزدىڭ اتالىق اماناتىمىزدى اقتاعىلارىڭ كەلسە, وسى توپىراقتى, وسى حالىقتى, ونىڭ ءتىلىن قاستەرلەڭدەر. وسىنى ءوز بالالارىڭا دا اماناتتاڭدار…» دەگەن وسيەتى. وسى ءسوز قۇلاعىندا قالعان ەستى ازامات قازاق حالقىنىڭ, ونىڭ جەرى مەن سالت-ءداستۇرىنىڭ, ءتىلىنىڭ قادىر-قاسيەتىن ءبىلىپ, قۇرمەتتەۋدە جولىنان جىعىلمايدى.
امانگەلدى مىرزابەك