وسى ساۋالدىڭ دۇرىس جاۋابىن اجىراتا المايتىندار ءالى دە بار. وعان جەر بەتىندەگى ەكسترەميزم جانە تەرروريزم وقيعالارىنىڭ ورىن الۋى جالعاسىپ كەلە جاتقاندىعى دالەل. باق بەتتەرىندەگى كەيبىر اقپاراتتاردان يسلامعا جاعىلعان كۇيەگە سەنىپ تە قالاتىندار بارىن جاسىرا المايمىز. سوندىقتان دا تۋرا جول مەن تەرىس ءدىندى, تاقۋالىق پەن دىنسىزدىكتى, شاريعات پەن قاتىگەزدىكتى شاتاستىرىپ ءجۇرمىز. جاس عالىم, ءدىنتانۋشى جالعاس سادۋاحاسوۆپەن سۇحباتىمىزدا وسى ماسەلەلەرگە وي جۇگىرتىپ, كوكەيدەگى ويدىڭ اق-قاراسىن اجىراتقان ەدىك. ءسىز دە كۋا بولىڭىز, قۇرمەتتى وقىرمان!
– يسلام – اقيقات ءدىن. بابالارىمىز ۇستانعان بىرەگەي جول. الايدا, بۇگىنگى بۋىننىڭ اراسىندا اسىل ءدىنىمىزدىڭ ۇستانىمدارى مەن قاعيداتتارىن دۇرىس تۇسىنە الماي جۇرگەندەر بار سياقتى؟ مۇنداي ساۋاتسىزدىققا ءبىزدىڭ حالىق قايدان كەزىكتى؟
– بۇگىندە ءبىز كوپ جاعدايدا ءدىن يسلامدى باعالاعان ۋاقىتتا ونىڭ نەگىزگى مازمۇنىن قۇرايتىن ىشكى قۇندىلىقتارىنا ەمەس, كەرىسىنشە ءوزىن مۇسىلمان ەتىپ كورسەتكەن نەمەسە «مەن مۇسىلمانمىن» دەگەن ادامنىڭ بويىنا قاراپ باعا بەرىپ جاتامىز. يسلامدى بۇلاي ءتۇسىنۋ, وعان جەڭىل باعا بەرۋ – مۇلدەم قاتە. سەبەبى, ول ادامنىڭ بويىندا جالپى ادامعا ءتان كەمشىلىك بولۋى مۇمكىن نەمەسە ول ءدىني ساۋاتى از, ياكي ءدىندى جامىلىپ, ءوزىنىڭ جەكە مۇددەسىن كوزدەپ ارەكەت ەتەتىن بەلگىلى توپ, جاماعات مۇشەسى بولۋى دا ىقتيمال. ەندى قالايشا ءبىز ونداي جاننىڭ ارەكەتىنە قاراپ, ءبۇتىن دىنگە باعا بەرەمىز؟!
مىسالى, ەگەر ءسىز مەديتسينا سالاسىن باعالايتىن بولساڭىز, وندا قانداي دا ءبىر دارىگەردىڭ كاسىبيلىگىنە, بىلىمدىلىگى مەن بىلىمسىزدىگىنە قاراپ باعا بەرمەيسىز. مەديتسينا – پايداسى مول سالا, ال دارىگەردىڭ ءوز ماماندىعىن ءبىلىپ, بىلمەۋى قابىلەتىنە بايلانىستى. ناشار بولسا, دارىگەر ناشار بولۋى مۇمكىن, بىراق مەديتسينا ەمەس. ءدال سول سياقتى, يسلام ءدىنى – ىزگىلىك. كەمشىلىك دىندە ەمەس, ونى بويىنا دۇرىس سىڭىرە الاماعان ادامدا. ال ەندى قولىنا جارىلعىش الىپ, بەيبىت تۇرعىنداردى ولتىرەتىن توپتاردى كورسەتىپ, «يسلام – وسى» دەپ باق قۇرالدارىندا كورسەتۋشىلەردىڭ ماقساتى – قوعامدا يسلاموفوبيا (يسلامدى جەككورۋشىلىك) تۋعىزۋ. بۇل جاعداي باتىس مەملەكەتتەرىنەن ءجيى كورىنەدى. ويتكەنى, ولار ەۋروپانىڭ تولىقتاي مۇسىلمان بولىپ كەتۋىنەن قورقادى.
– يسلامدى ىزگىلىك دەدىڭىز. وزگە دە كوركەم, ءادىل, اقيقات, بىرەگەي جاقتارىن مولىنان تىزبەكتەۋگە ابدەن بولادى. ءسىز وقىرماندارىمىزعا قىسقاشا قالاي ايتار ەدىڭىز؟
– راسىندا, بۇل – ۇلكەن تاقىرىپ. ايتسەدە, ءبىر-ەكى سوزبەن ايتساق, يسلام – الەمدىك دىندەردىڭ ەڭ جاسى. سوعان قاراماستان, ول الەمدەگى ەڭ ۇلكەن ەكىنشى ءدىننىڭ قاتارىنا جاتادى. يسلام الەمنىڭ 1,8 ميلليارد حالقىن قۇراننىڭ جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتارى مەن گۋمانيستىك مۇراتى, مۇحاممەت پايعامباردىڭ (س.ع.س) وسيەتتەرى نەگىزىندە بىرىكتىرىپ وتىر. مۇنى ءبىز «يسلام مادەنيەتى» دەپ تە اتاپ ءجۇرمىز. سونداي-اق يسلام – بەيبىتشىلىك پەن مەيىرىمدىلىكتىڭ ءدىنى رەتىندە ءتۇرلى ءناسىلدى, ءتۇرلى تىلدە سويلەيتىن, ارقيلى ۇلتتىق ەرەكشەلىكتەرى بار ۇلتتار مەن ۇلىستاردى بىرىكتىرىپ, يسلام قۇندىلىقتارى اياسىندا توپتاستىرىپ, دۇنيەتانىم جانە ءومىر ءسۇرۋ سالتىنىڭ, دىلدىك, يماني ۇستانىمدارىن ايقىنداۋدا.
بويىنا يسلام قۇندىلىقتارىن سىڭىرگەن يماندى ادام – كوركەم مىنەزدىڭ يەسى. قازاق بۇزىق, قياناتشىل, كورگەنسىز ادامدى «يمانسىز» دەپ سوگەدى. دەمەك, يماندى ادام – جاقسى ادام. «يسلام» ءسوزى بەيبىتشىلىك, اماندىق ماعىنالارىن بىلدىرسە, «مۇسىلمان» ءسوزى اللانىڭ امىرىنە بويۇسىنعان دەگەن ماعىنانى بەرەدى. ءدىندار, قۇدايشىل ءارى تاقۋا ادام قالايشا جاراتۋشىنىڭ: «ادامدى ولتىرمە» دەگەن امىرىنە قارسى شىعىپ, باسقالاردى قانىشەرلىككە شاقىرماق, جازىقسىز ادامداردى ولتىرمەك؟!
يسلامدا ادام ءومىرى, قۇقىعى – قاسيەتتى ۇعىمدار, بۇلار قاتاڭ ساقتالادى. سەبەبى, ءدىن يسلامنىڭ قاعيداتىنا, تۇسىنىگىنە سايكەس, ادامعا شىبىن جانىنداي جان بەرگەن, وعان جارىق ءومىر سىيلاعان – جاراتۋشى. دەمەك, ادامنىڭ جانى – اللانىڭ وعان بەرگەن اماناتى. ال اماناتقا قيانات جاساۋ – مۇسىلمان بالاسىنا جات قىلىق. بەرگەن اماناتتى ونىڭ يەسى عانا الۋعا قۇقىلى.
– تەرروريزم مەن ەكسترەميزم جايىندا دا اڭگىمەلەي كەتۋدىڭ ورايى كەلگەن سياقتى...
– ءيا, يسلام جازىقسىز ادامعا ونىڭ ومىرىنە, جەكە مۇلكىنە باسقىنشىلىق جاساۋعا, سونداي-اق, ونىڭ ار-نامىسىنا قاتىستى قاندايدا ءبىر قاتتى ءسوز ايتۋعا رۇقسات بەرمەيدى. يسلامداعى بۇل قاعيدا بارلىعىنا تەڭ. پايعامبار (س.ع.س.) ءوزىنىڭ ەڭ سوڭعى جاساعان قوشتاسۋ قاجىلىعىندا حالىققا قاراپ, ادامنىڭ ومىرىنە, جەكە مۇلكىنە جانە ار-نامىسىنا قيامەت كۇنىنە دەيىن قول سۇعىلماۋى تيىستىگىن بىلاي ايتقان بولاتىن: «قيامەت كۇنىندە ادامدار اراسىندا الىناتىن ەسەپتىڭ ءبىرىنشىسى – ادام ءولتىرۋ» ء(مۇسليم, تەرمەزي, نيساي جانە يبن ءماجاھ).
پايعامبار (س.ع.س.) بۇل تالاپتى تەك مۇسىلماندار ءۇشىن ايتقان جوق, بالكىم بارلىق ادامدارعا قاتىستىرىپ مەڭزەدى. بەيبىت ءومىردى بىلاي قويعاندا, ءتىپتى ۇرىس زامانىندا دا يسلام سوعىسقا قاتىسا الماعان بالا-شاعانى, كەمپىر مەن شالدى, ايەلدەر مەن ءدىن قىزمەتكەرلەرىن قيناۋعا, اتۋعا تىيىم سالعان. بۇعان تاڭ قالۋعا بولمايدى, وتكەنى يسلام جانۋاردى دا قيناۋدى قۇپتامايدى. پايعامبار (س.ع.س.) ءبىر ايەلدىڭ مىسىقتى تاماقتاندىرماي اش قالدىرعانى ءۇشىن توزاققا تۇسكەنى تۋرالى حاديس ايتقان (بۇحاري). بۇل ايەل مىسىقتى قاماپ, وعان تاماق بەرمەگەن, نە ونىڭ وزىنە تىشقان اۋلاپ ۇستاۋىنا مۇمكىندىك جاساماعان ەكەن. سول ءۇشىن ونى اللا توزاققا ءتۇسىرىپتى.
ەگەر يسلام جانۋاردى قيناعان ادامدى وسىلاي جازازالاسا, وندا ادامداردى قيناعان, ولارعا كۇش كورسەتكەن نەمەسە جابىرلەۋشىلەرگە قانداي جازا بەرمەك؟! ء«بىر-ءبىرىڭدى ولتىرمەڭدەر. راسىندا, اللا سەندەرگە ەرەكشە مەيىرىمدى. ال كىم ايتىلعاندى دۇشپاندىق, ز ۇلىمدىقپەن ىستەسە, ونى جاقىندا وتقا سالامىز. بۇل – اللاعا وڭاي» («نيسا», 29-30) دەلىنگەن قۇران كارىمدە. جازىقسىز ادامدارعا قارسى جاسالعان قاستىق – اۋىر قىلمىس, ۇلكەن كۇنا. بۇل زارداپ شەگۋشى ادامنىڭ ناسىلىنە, شىققان تەگىنە نەمەسە ۇستانعان سەنىمىنە قاتىستى ەمەس. جازىقسىز ادامدى ءولتىرۋ نەمەسە جازاعا تارتۋ ماسەلەسىندە يسلام بارلىق پەندەلەرگە تەڭ قارايدى, ولارعا تەڭ قۇقىق بەرەدى.
– ءسىزدىڭ ءسوزىڭىز «يسلام ءدىنى وزگە ءدىن وكىلىنە دە سەنىم ەركىندىگىن بەرەدى» دەگەنگە سايادى. سولاي ما؟
– ارينە, يسلام كەز كەلگەن ءدىن وكىلىنە سەنىم ەركىندىگىن بەردى. مۇسىلمان قوعامىندا باسقا ءدىن جانە سەنىم وكىلدەرىنە ءومىر سۇرۋلەرى ءۇشىن كەپىلدىك بەرىلگەنى تاريحتان بەلگىلى. وعان مىناۋ حاديس كۋا: «كىم (مۇسىلماندار قامقورلىعىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان) حريستياندى نەمەسە ءياھۋديدى ۇستانعان ءدىنى ءۇشىن ولتىرەمىن دەپ سەرت بەرىپ, كەيىن ولاردى ولتىرسە, وعان ءجانناتتىڭ ءيىسى بۇيىرمايدى. راسىندا, ءجانناتتىڭ ءيىسى قىرىق جىلدىق جولدان اڭقىپ تۇرادى» (بۇحاري).
– ء«بىر ادامدى ءولتىرۋ – بارلىق ادامدى ولتىرگەنمەن تەڭ» دەگەن ءحاديستىڭ دە بارى ەسىمىزدە...
– ءيا, يسلام دوگماسى بويىنشا بۇل دۇنيەدە ۇرلاعان نەمەسە قيراتكان ادام دا اللا تاعالانىڭ اشۋىنا تاپ بولادى, جازالانادى. قۇراننىڭ ء«مايدا» سۇرەسىندە اللا تاعالا ءبىر ادامنىڭ ءومىرىن كۇللى ادامنىڭ ومىرىمەن تەڭەگەن. ءبىر ادامدى ءولتىرۋ – بارلىق ادامدى ولتىرگەنمەن تەڭ بولعانى سياقتى, ءبىر ادامنىڭ ءومىرىن قۇتقارۋ – بۇكىل ادامنىڭ جانىن امان الىپ قالعانمەن بىردەي. «...سونىڭ سالدارىنان ءبىز يسرايىل اۋلەتتەرىنە: «بۇرىن ءوزى ادام ولتىرمەگەن, جەر بەتىندە بۇزاقىلىق جاساماعان ناقاق ادامدى ءولتىرۋشى كىسى بارلىق ادام بالاسىن ولتىرگەنمەن تەڭ. ال ەگەر بىرەۋ ءبىر ادامدى تىرىلتسە (ولىمنەن قۇتقارسا), ول – بارلىق ادامدى تىرىلتكەنمەن بىردەي بولادى دەپ ءامىر ەتتىك» ء(مايدا: 32) دەيدى قاسيەتتى كىتاپتا.
كورىپ وتىرعانىمىزداي, ادام ءولتىرۋ – ۇلكەن كۇنا. ال ادام ولىمىنە اراشا ءتۇسىپ, امان الىپ قالۋ – ۇلكەن ماراپات. ادام ءولىمى – قاي زاماندا دا قاتتى سىنعا الىنعان قۇبىلىستاردىڭ ءبىرى. قىلمىسكەر بۇل ومىردە جاساعان قىلمىسى ءۇشىن قاپاسقا سالىنسا, اقىرەتتە اللانىڭ جازاسىنا ۇشىرايدى.
يسلامدا ناسىلدىك, سەنىمدىك ءۇشىن ادام ولتىرۋگە بولادى دەگەن قاعيدا جوق, كەرىسىنشە, ادامداردىڭ تاتۋلاسۋى, بىرىگۋى, بەيبىت عۇمىر كەشۋى ناسيحاتتالادى. يسلام ادامنىڭ رۋحاني جانە مادەني جەتىلىپ, كوتەرىلۋىن قالايدى. سول سەبەپتى ورتا عاسىرلىق مۇسىلمان عالىمدارى «ينسانۋن كاميلۋن» (كەمەل ادام) تۇجىرىمداماسىن جاساپ, ونى دامۋتىعا كۇش سالدى. ويتكەنى, مۇسىلمان ءوزىن-ءوزى تاربيەلەپ, رۋحاني جەتىلدىرۋى قاجەت.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت!