«قازاق – قوناقجاي حالىق». اقيقاتىن ايتار بولساق, بۇگىندە «قوناقجاي» ءسوزى جاتتاندىلىققا, تاپتاۋرىن تەڭەۋگە اينالىپ بارا جاتقانداي. ويتكەنى, الاش جەرىنە ات باسىن بۇرعاندار قوناقجايلىقتى باسقاشا قابىلدايتىن ءتارىزدى: شەكتەن تىس ەركىنسۋ, قازاققا اقىل ۇيرەتۋ, قالاي ەل بولۋعا باۋلۋ, نەسىبەسىنە قول سالۋ. قازاقتىڭ «قوناقجايلىلىعىن» پايدالانىپ, تورلەتكەننەن كەيىن توبەسىنە شىققىسى كەلەتىندەي مە, قالاي؟!
فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت اسحات ءالىموۆ ۇلت ماسەلەسى توڭىرەگىندە ستۋدەنتتەر اراسىندا ساۋالناما جۇرگىزىپ, ءوز حالقىنىڭ بولمىس-ءبىتىمى تۋرالى پىكىرىن بىلگەن ەكەن. جاستار مىناداي ورتاق تۇجىرىمعا توقتالىپتى: «قازاق – قوناقجاي, كىشىپەيىل, شىدامدى, سابىرلى, بىلىمگە قۇشتار, كەڭپەيىلدى; الايدا ءوز-وزىنە نەمقۇرايدى, باسقاعا بەيىمشىل جانە ءوز داستۇرلەرىن ۇستانبايتىن حالىق».
جاستار قازىرگى قازاق بولمىسىن, مىنەزىن ءدوپ باسقان دەپ ايتۋعا بولادى. اسىرەسە, «باسقاعا بەيىمشىلدىگى» حالىقتىڭ وركەندەۋىنە بىردەن-ءبىر كەدەرگى بولىپ وتىرعان جاعىمسىز قاسيەت. عاسىرلار بويى ساناعا سىڭگەن قۇلدىق پسيحولوگيادان ارىلۋ وڭاي بولماي تۇر. بۇگىنگى ءحالىمىز وسىنداي. ال بۇرىن شە...
بۇرىن باسقا ەدىك. بوتەننىڭ الدىندا قۇراق ۇشىپ, جايىلىپ توسەك بولماي, قادىر-قاسيەتىمىزدى ءوزىمىز باعالاي بىلەتىن, باسقالارعا باعالاتا بىلەتىنبىز. قاز داۋىستى قازىبەك بابامىزدىڭ: ء«بىز قازاق دەگەن مال باققان ەلمىز, بىراق ەشكىمگە سوقتىقپاي جاي جاتقان ەلمىز. ەلىمىزدەن قۇت-بەرەكە قاشپاسىن دەپ, جەرىمىزدىڭ شەتىن جاۋ باسپاسىن دەپ نايزاعا ۇكى تاققان ەلمىز; ەشبىر دۇشپان باسىنباعان ەلمىز, باسىمىزدان ءسوزدى اسىرماعان ەلمىز. دوسىمىزدى ساقتاي بىلگەن ەلمىز, ءدام-تۇزىن اقتاي بىلگەن ەلمىز, اسقاقتاعان حان بولسا, حان ورداسىن تاپتاي بىلگەن ەلمىز. اتادان ۇل تۋسا, قۇل بولامىن دەپ تۋمايدى, انادان قىز تۋسا, كۇڭ بولامىن دەپ تۋمايدى. ۇل مەن قىزدى قاماتىپ وتىرا المايتىن ەلمىز» دەپ قايىراتىنى دا سول تۇستا. دوسقا دوس رەتىندە سىي كورسەتىپ, توبەسىنە شىققىسى كەلگەنىن تاۋبەسىنە تۇسىرە بىلەتىن حالىق بولاتىنبىز.
XVIII عاسىرداعى قازاقتىڭ بولمىسى بۇل. مىنەزى ءھام مەنتاليتەتى. ورىس پاتشالىعىنا بودان بولعانمەن, ءورشىل مىنەزى بۇعاۋلىققا باس ۇرماعان كەزى. رەسەي پاتشاسىنىڭ قيتۇرقى ساياساتى قازاق جەرىنە سىنالاي كىرىپ, الىپ اۋماققا بيلىگىن جۇرگىزىپ, شۇرايلى جەرلەرىن قارا شەكپەندىلەردىڭ يەلىگىنە بەرىپ جاتقان تۇستا دا قازاق مويىنسىنعان جوق-تى. يساتاي مەن ماحامبەت, سىرىم باتىرلاردىڭ اتقا قونىپ ازاتتىق ءۇشىن ارپالىسىپ, «ەگەۋلى نايزا قولعا الماي ەرلەردىڭ ءىسى بىتەر مە؟» دەپ جۇرگەنى دە سول كەزەڭ. ونى ايتاسىز, ودان بەرتىنىرەكتە كەنەسارى قاسىم ۇلىنىڭ «كەزەنگەن جاۋمەن كەسكىلەسىپ تۇرىپ ولىسۋگە شىدايتىن ۇل بولماسا, سونداي ۇلدى تۋعىزىپ تۇرعان ەل بولماسا, قازاقتىڭ قاي ءىسى ورگە باسار دەيسىڭ؟!» دەيتىنى تۋعان جەر مەن ەل ءۇشىن شىبىن جانىن شۇبەرەككە تۇيگەندىگىن كورسەتسە كەرەك-ءتى. ەل ءۇشىن جان قۇربان.
الاش جۇرتىنىڭ ازاتتىق ءۇشىن كۇرەسى ەشقاشان توقتاعان ەمەس, وتارشىلدىقتىڭ تەمىر قۇرساۋى قاۋسىرىلىپ, بوداندىقتىڭ قامىتى تارىلعان سايىن سالقار دالا سايىپقىراندارىنىڭ رۋحى ايبىندانا ءتۇستى. قىزىلداردىڭ پيعىلى دا رەسەي پاتشاسىنىڭ ساياساتىنان الشاق ەمەس ەكەنىن سەزگەن الاش قايراتكەرلەرى ازاتتىق ءۇشىن كۇرەستى جاڭاشا باعىتتا دەموكراتيالىق تۇرعىدا, وركەنيەت جولىمەن جالعاستىردى. الايدا, كەڭەس وكىمەتى دە ءوز ديكتاتۋراسىن ورناتۋعا كەلگەندە قاندى قىرعىننان ايانىپ قالعان جوق, الاشتىڭ اسىل ۇلدارىن وققا بايلاپ, قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراتتى. بولشەۆيكتەرمەن كۇرەس بارىسىندا عوي مىرجاقىپتىڭ: ء«بىز ونشا ساتىپ العان قۇل ەمەسپىز, اركىمدى باسىمىزعا شىعاراتىن» دەپ ايتاتىنى. بالكىم, اقىن تورگە شىققان قىزىل يدەولوگيانىڭ ەرتەڭ قازاقتىڭ باسىنا شىعاتىنىن ەرتە باستان سەزگەن عوي...
كەيىنىرەك كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا ينتەرناتسيوناليستىك تاربيەنى بويىنا سىڭىرگەن قازاق جۇرتى وزىندىك «مەنىنەن» اجىراپ قالا جازدادى. عاسىرلار بويى قايماعى بۇزىلماعان سالت-ءداستۇر سوتسياليستىك قوعام تۇسىندا «سىر» بەردى. قازاق ەمەس, «كەڭەس ادامى» بولۋعا ۇمتىلدى. ورىس تىلىنە باس ۇرىپ, اناسىنىڭ تىلىنەن الشاقتاعاندار كوبەيدى. كوممۋنيستەردىڭ يدەولوگيالىق توقپاعىنىڭ قۇدىرەتىمەن باس-اياعى 40-50 جىلدىڭ ىشىندە قازاق سانى جاعىنان عانا ەمەس, رۋحاني جاعىنان دا قۇلدىراۋعا ۇشىرادى...
قاي كەزدە دە حالىقتىڭ رۋحاني يممۋنيتەتى سىرتقى فاكتورلارعا قانشالىقتى قارسىلىق كورسەتە الادى, ۇلتتىڭ رۋحاني ءورىسىنىڭ ومىرشەڭدىگى دە سوعان بايلانىستى ورىستەيدى. ەگەردە سىرتقى مادەني, رۋحاني ەكسپانسياعا قارسىلىق كورسەتەتىندەي قاۋقارى بولماسا, ول حالىقتىڭ يممۋنيتەتى جەڭىلىسكە ۇشىرايدى. جەڭىلگەنى سول, ول ءتول تىلىنەن, مادەنيەتىنەن ايىرىلىپ قانا قويماي, ونىڭ جەكە-دارا ۇلت رەتىندە ءومىر سۇرۋىنە قاۋىپ تونەدى.
قازىر ازاتتىق ءۇشىن كۇرەسكە شاقىرىپ اتتانداۋدىڭ قاجەتى جوق, سانالار سوعىسىندا سان سوعىپ قالماۋ كەرەك. ۇلتتىق سانالار قاقتىعىسى, يدەولوگيالار باسەكەسى. وسى تۇرعىدان العاندا, الاش جەرىنە اعىلعان جۇرتتىڭ بارىنە «قوناقجايلىق» تانىتىپ, توعىزىنشى تەرريتوريانىڭ تورىنە شىعارىپ جاقسى اتتى كورىنۋدىڭ اقىرى جاقسى بولاتىنىنا كىم كەپىلدىك بەرەدى!؟ «ەگەر ءبىز ءوزىمىزدى ءوزىمىز قورعاي الماساق, ب ۇلىنشىلىك زورايىپ, قيىنشىلىققا اينالعاندا, قازاق حالقى قۇربان بولادى» دەگەن ەدى ءاليحان بوكەيحان. ەندەشە, ەڭ الدىمەن ء«وزىمىزدى ءوزىمىز قورعاپ», «ەڭكەيگەنگە ەڭكەي, اتاڭنىڭ قارا ق ۇلى ەمەس. شالقايعانعا شالقاي, پايعامباردىڭ ۇلى ەمەس» دەگەن بابا قاعيداسىنا بەرىكتىك تانىتاتىن كەز بۇل!
عابيت ىسكەندەر ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»