جاڭعاقتەكتەس جەمىستەردى وسىرۋگە نازار اۋدارۋ قاجەت

ورتالىق ازيا ەلدەرىندەگى سۋ تاپشىلىعى الداعى 20-25 جىلدا وتكىر جانە ەڭ باستى پروبلەماعا اينالۋى مۇمكىن. وسى تۇرعىدان الىپ قاراعاندا, قازاقستان شەت مەملەكەتتەردەن كەلەتىن وزەن سۋلارىنا تاۋەلدى, ياعني اۋىل شا­رۋاشىلىعىنا قاجەتتى اعىن سۋدىڭ 42 پايىزى كورشى مەملەكەتتەردەن كەلەدى. تەك ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىندەگى حالىق سانى بۇگىندە 70 ميلليونعا جەتتى. ولاردىڭ ءومىر ءسۇرۋ كوزى سۋارمالى جەرلەردەن الىناتىن ونىمگە تىكەلەي بايلانىس­تى. الداعى كەزدە حالىق سانى وسپەي تۇرمايتىنى تاعى بەلگىلى. تابيعي سۋ قورلارى كەمىمەسە, كوبەي­مەگەنىن دالەلدەپ وتىرۋ­دىڭ قاجەتى جوق. ءبىر عانا مىسال, سىرداريا سۋ باسسەينى­­نىڭ سوڭعى جىلدارداعى ورتا­شا جىلدىق سۋ قورى – 37 ملرد تەكشە مەتر. بۇل كورسەتكىش وتكەن عاسىردىڭ توقسانىنشى جىلدارى 50 ملرد بولعانىن ايتۋ­دىڭ ءوزى جەتكىلىكتى. اسىرەسە سۋار­­مالى سۋعا قاجەتتىلىگى كور­شى مەملەكەتتەرگە 90 پايىز­دان استامعا تاۋەلدى, ءبىر ميل­ليون­عا جۋىق حالىق تۇراتىن وڭتۇس­تىك قازاقستان وبلىسىنىڭ شار­دارا, قازىعۇرت, سارىاعاش, ماق­تاارال اۋداندارى ديقان­دارى­­نىڭ كەلەشەگىن ويلاستىرا جاڭعاقتەكتەستەردى كوبەيتۋ سۇرانىپ تۇرعان ماسەلە سياقتى. 

قازاقستان اۋماعىندا اۋىل شارۋاشىلىعى اينالىمىنا قوسىلماي, بوس جاتقان جەرلەر وتە كوپ. ونىڭ باسىم كوپ­شىلىگى ءشول-شولەيتتى جەرلەر. دۇنيە­جۇزىلىك بانك ساراپشىلارى قازاق­ستاندا ىسكە قوسىلماي, پاي­دالانىلماي جاتقان جەر رەزەرۆى مول ەكەنىن اتاپ وتكەن. وسى جەر­لەردى سۋدى از قاجەت ەتەتىن جە­مىستەر تۇرلەرىمەن تول­تىرۋ اۋىل شارۋاشىلىعىن دامى­تۋ ساياساتىنىڭ باستى باعىت­تارىنىڭ ءبىرى بولۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىن. كورشى قىرعىزستان, وزبەكستان مەملەكەتتەرى جاڭ­عاق­تەكتەستەردى دامىتۋ جونىندە ءتيىستى قاۋلىلار قابىلداپ, قىزۋ جۇمىستار جۇرگىزۋدە. وزبەك ەلىن­دە وسى سالانى دامىتۋ ماق­ساتىندا مەملەكەتتەن ۇلكەن قارجى ءبولىنىپ, جاڭعاقتەكتەس جەمىس اعاشتارىنىڭ كوشەتتەرىن ءوندىرۋ, وعان قاجەتتى بيوزەرتحانالار كەشەنىن, جىلىجايلار سالۋ بويىنشا جوسپارلى جۇمىس ىستەلىپ جاتقانىنا كۋا بولعانبىز. قىرعىزستاندا دا 2013 جىلدان بەرى ەكى بىر­دەي عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى وسى باعىتتا جۇمىس جۇرگىزۋدە. جاڭ­عاقتەكتەس اعاشتاردىڭ تاريحي شىعۋ وتانىنا جاقىن ورنالاسۋىمىز ءوڭىرىمىزدىڭ ولاردى وسىرۋگە قولايلىلىعى بىزگە دە وي سالۋى كەرەك. بۇگىندە جاڭ­عاقتىڭ الەمگە تارالعانى سون­شالىق, وڭتۇستىك امەريكا ەل­دەرىن­ەن باستاپ, نورۆەگيادا دا گرەك جاڭعاعى ءونىم بەرۋدە.

گرەك جاڭعاعى, تاۋ پىستە­لەرى­نىڭ وتانى كىشى, ورتا ازيا مەملەكەتتەرى ەكەندىگى جو­نىندە مالىمەتتەر اكادەميك ا.وزولا, ن.ۆاۆيلوۆ ەڭبەك­تەرىندە بار. ولار جاڭعاقتىڭ وتانى كىشى, ورتا ازيا ەلدەرى, يران, تاجىكستان, اۋعانستان, وزبەكستان, زاكاۆكازە دەي كەلە, تيان-شان, گيمالاي تاۋ­لارىن تىلگە تيەك ەتەدى. ورتا ازيا ەلدەرىندە جاڭعاقتىڭ جابايى تۇرلەرى دە كوپ كەزدەسەدى. قىرعىزستاندا جالپى جاڭعاق تەكتەس جەمىس ورمانى 721 000 گا جەردى الىپ جاتسا, سونىڭ ىشىن­دەگى گرەك جاڭعاعى – 40600 گا, تاۋ پىستەسى 36400 گا , بادام – 5439 گا جەردە ءوسىپ, ءونىم بەرۋدە. بۇل – جاڭعاقتەكتەستەر الەمدەگى جابايى تۇردە ءوسىپ تۇرعان ەڭ ۇلكەن القاپتار. ول جەردە 140 جىل, 400 جىل جاساپ ءوسىپ تۇرعان گرەك جاڭعاقتارىن كور­دىك. ال وزبەكستاندا 1000 جىل­­دىق تاۋ پىستەلەرى بار ەكەن. كورشىلەرىمىزبەن تاۋلى-قى­رات القاپتارى, تابيعات پەن كليمات­تىق ۇقساستىعىمىز بىزدە دە جاڭعاقتەكتەستەردى وسىرۋگە بولاتىنىن مەڭزەيتىن سياقتى. 

الەمدە جاڭعاقتەكتەس اعاش­تار­دى وسىرۋگە باسا نازار اۋدا­رى­لۋىنىڭ سەبەبى قاراپايىم. جاڭعاق ورماندارىن ءوسىرۋ كوپ شىعىندى تالاپ ەتپەيدى. ول تاۋلى, شولەيتتى جەرلەردە وسە بەرەدى. جەمىسى دەنساۋلىققا اسا پايدالى. اقۋىزعا وتە باي. جە­مىسىنىڭ قۇرامىندا 62-75 پايىز ماي, 12-25 پايىز اقۋىز, 2-25 پايىز كومىرسۋ, مينەرالدى زاتتار مەن ا, ۆ, س, ە, ر ۆيتاميندەرى, 35-47 پايىز امينقىشقىلدارى بار. 

كەيبىر ەلدەردە اۋلاسىندا گرەك جاڭعاعى بار وتباسى باي دەپ سانالادى ەكەن, سەبەبى ەكى-ءۇش ءتۇپ اعاشتىڭ جەمىسى وتباسىن اسىراۋعا جەتەدى ەكەن. ەرتەدەگى گرەكتەر جاڭعاق ادام­­­­نىڭ فيزيكالىق كۇشىن عانا ەمەس, وي ءورىسىن دە دامىتاتى­نىن بىلسە, تاريحشى گەرو­دوت­تىڭ جازۋىنشا, ەسكى ۆاۆي­لون بيلەۋ­شىلەرى قاراپا­يىم ادام­دارعا جاڭعاق جەۋگە رۇقسات بەر­مەگەن. ولار ەزگىدەگى ادام­دار­دىڭ وي-ءورىسى, فيزيكالىق كۇشى ارتىپ كەتۋىنەن قورىققان. 

ەكونوميكالىق تيىمدىلىگىنە كەلسەك, ءبىر توننا گرەك جاڭعاعىن ءوندىرۋ ءدال سول كولەمدە بيداي, ءجۇزىم وندىرۋدەن ارزانعا تۇسەدى. ون ءتۇپ گرەك جاڭعاعى 1 گا جەرگە ەگىلگەن پىستەنىڭ مايىن بەرەدى. ءبىر كيلو بيدايدا 2200 كالوري بولسا, بۇل كورسەتكىش گرەك جاڭعاعىندا 8400-ءدى قۇراي­دى. ول اسا قولايسىز جەر, كلي­مات­تىق جاعدايلاردا دا وسە بەرەدى. بۇل تابيعاتتىڭ ادامعا بەرگەن ۇلكەن سىيى, وسىمدىك الە­مىندەگى تەڭدەسى جوق جەمىس بولىپ ەسەپتەلەدى. جاڭعاق دانەگىن «ناعىز ءزۇبارجات» دەپ بەكەرگە اتاماسا كەرەك. ونىڭ 100 گرامى­نىڭ قۇنارى ارا بالىنان 2,5 ەسە, تاۋىق ەتىنەن 4,5 ەسە, بالىقتان 7-8 ەسە, سيىر ءسۇتى مەن كارتوپتان 10 ەسە ار­تىق. كەيبىر حالىقتار گرەك جاڭعا­عىن توقشىلىقتىڭ, ۇزاق ءومىر ءسۇرۋدىڭ سيمۆولى دەپ سانايدى.

جاڭعاقتىڭ دانەگى, سۇ­يە­گى, قابىعى, اعاشىنىڭ قابىعى, جاپىراقتارى, تامىرى, ءدىڭى تولىعىمەن كادەگە اساتىن­دىق­تان, ونى «اعاش كومبيناتى» دەپ اتايدى. جاپىراعى اۋانىڭ قىش­قىلدىلىعىن ازايتىپ, بەنزين اتسەتيلەننەن تازالايدى. ە.تسيولكوۆسكي جاڭعاق­تى «كەلەشەك اعاشى» دەسە, ي.مي­چۋ­رين ونى «كەلەشەكتىڭ نانى» دەپ دارىپتەۋى تەگىن بولماسا كەرەك.

گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتىندەگى زەرتتەۋلەر ناتيجەسى جاڭعاقتى تۇراقتى پايدالاناتىن ادامنىڭ ءومىرى 20 پايىزعا ۇزاراتىنىن انىقتاعان. جۇرەك-قان تامىرلارى, سۋسامىر, ونكولوگيالىق دەرتتەرگە شالدىعۋىن 28 پا­يىزعا كەمىتەتىنىن كورسەتكەن. فيزي­كالىق تۇرعىدان شارشاپ-شال­دىققاندا, سالماق جوعالت­قاندا, بالالاردىڭ دامۋىنا جاڭعاق دانەگى وتە پايدالى.

ءبىزدىڭ ەسەپتەۋىمىزشە قازاق­ستان حالقى جىلىنا كەمىندە 64800 توننا جاڭعاق پايدالانۋى قاجەت. ول ءۇشىن ەلىمىزدە 500000 گا جاڭعاق القابى بولۋى كەرەك. ونداي مۇمكىندىك بىزدە بار.

تاۋ پىستەسى (فيستاشكا) جاي­لى دا وسىنى ايتۋعا بولادى. ورتالىق ازيانى تاۋ پىستە­سىنىڭ وتانى دەپ اتاعان. تاۋ بەتكەي­لەرىندە, قيالى جەرلەردە جابايى تۇرلەرى وسەدى. ول جەرلەردى ازا­ماتتاردىڭ ەكولوگيالىق تا­لاپ­تاردى ەسكەرمەي, وتىن, مال جايىلىمى رەتىندە, رەت­سىز پايدالانۋى تاۋ پىستە اۋماق­تارى­نىڭ كوبەيۋىن شەكتەپ, ولار­دىڭ سيرەپ بارا جاتقانى قىن­­جىل­تادى. ىستىققا وتە شى­دام­دى, قۇرعاقشىلىقتى كوتەرە­تىن الەمدەگى بىردەن-ءبىر جەمىس اعاشى وسى تاۋ پىستەسى مەن بادام. جىلدىق جاۋىن-شاشىن مولشەرى 140 مم-دەن اسپايتىن, جازعى اۋا تەمپەراتۋراسى +40° گرادۋستان تومەن بولمايتىن تۇرىك­مەنستاننىڭ قاراقۇم شولىندە ءوسىپ, جەمىس بەرۋى وسى سوزىمىزگە دالەل بولادى. جاڭ­عاقتەكتەستەر تەرەڭ تامىر تاس­تاۋ كولەمىنىڭ كەڭدىگىمەن تاۋ بەتكەيلەرىندەگى ورمانداردىڭ اگرومەليوراتيۆتىك, ەكولوگيا­لىق جاعدايلارىن جاقسارتادى. قۇزدار, وزەن, كول جاعالاۋلارىن ەروزيادان ساقتايدى. ولار توپى­راق قۇنارى وتە تومەن جەرلەر­دە دە وسە بەرەدى. 

قىتاي, اقش, يران, تۇركيا, يتاليا, فرانتسيا, گەرمانيا ەلدەرى جاڭعاقتى ونەركاسىپتىك ماڭىزى بار سالاعا اينالدىرىپ, ونى تابىستىڭ ۇلكەن كوزىنە اينالدىرعان. اۋىل شارۋا­شى­لىعىنىڭ جاڭا سالالارىن دامىتۋعا ۇلكەن كوڭىل ءبولىپ جۇر­گەن ەلىمىزدە جاڭعاقتەكتەس اعاش­تار ءوسىرۋ قوعامداستىعىنىڭ تور­اعاسى, قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى س.تەرەششەنكونىڭ باستاماسىمەن «جاڭعاق-2050» كەشەندى جوسپارى جاسالۋدا. بۇل باستاما اۋىل شارۋاشىلىعىندا كەرەمەت تابىس كوزىن اشارىنا كۇمان جوق. بۇعان تەك مەملەكەتتىڭ قولداۋى كەرەك. سەبەبى جاڭعاقتەكتەستەردى وسىرۋگە مەملەكەتتىك كوزقاراستى وزگەرتپەي, ساۋساقپەن سانارلىق ەنتۋزياستاردىڭ كۇشىمەن بۇل سالانى دامىتۋدا ۇلكەن ناتيجەگە قول جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس.

سونىمەن بىرگە بۇل جۇمىستى عىلىمي نەگىزدە جۇرگىزۋدىڭ ماڭىزى وتە جوعارى. ەڭ الدىمەن, ەل اۋماعىندا ءوسىپ جاتقان جاڭ­عاقتەكتەس جەمىستەردىڭ گەنوفوندىنا قانداي تۇرلەرى وسەتىنىن, ولاردىڭ ساپالىق, سورتتىق قۇرامىن, قاي اۋماقتا قانداي جەمىستەردى وسىرۋگە بولاتىنىن انىقتاپ, كەشەندى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ كەرەك. ول ءۇشىن ارنايى پيتومنيكتەردى, بيوزەرتحانالاردى كوبەيتۋ تالاپ ەتىلەدى. وكىنىشكە قاراي, ەلىمىزدە وسىنداي ماقساتتا جۇمىس ىستەيتىن بيوزەرتحانالار جوق. قولدا بارى باسقا باعىتتارعا لايىقتالعان. قارجىلىق جاعدايلارى ناشار. پيتومنيكتەرىمىز جاڭعاقتەك­تەس اعاشتاردىڭ كوشەتتەرىن وندىرۋگە مامانداندىرىلماعان, انالىق باۋلارىمىز از.

جوعارىدا ورتالىق ازيا جاڭعاقتەكتەس اعاشتاردىڭ وتانى دەدىك. ەندى ولاردىڭ قازاق­ستان­نىڭ قاي جەرلەرىندە وسە­تىنىنە ءبىزدىڭ جانە «بوتانيكا ينستيتۋتى مەن فيتوينترودۋكتسيا» رمم عالىمدارىمەن زەرتتەۋلەرىمىزگە قىسقاشا شولۋ جاسايىق.

الماتى وبلىسىندا گرەك جاڭ­عاعى مەن جەر جاڭعاعى وسسە, جامبىل وبلىسىندا گرەك جاڭ­­­­عاعى, تاۋ پىستەسى, وڭتۇس­تىك قازاق­­ستان وبلىسىندا تاۋ پىس­تەسى, گرەك جاڭعاعى, بادام, پەكان جاڭعاعىنىڭ كوپتە­گەن تۇر­لەرى ۇيىرگەلىك جەر تەلىم­دەرىندە وسىرىلۋدە. نەگىزىنەن جابايى تۇردە تاۋ بەتكەيلەرىندە ءوسىپ تۇر. تۇلكىباس اۋدانىنىڭ اۋماعىندا تاۋ پىستەسىنىڭ – 5, بادامنىڭ – 24, گرەك جاڭعاعىنىڭ ونشاق­تى ءتۇرى بار. سونداي-اق قازى­عۇرت, سايرام, تولە بي, سارىاعاش اۋدان­دارىنان دا بۇل جەمىس­تەر­دىڭ جۇزدەگەن تۇرلەرى تابىل­دى. جام­بىل, وڭتۇستىك قازاقستان وبلىستارىندا تاۋ پىستەسىنىڭ 515 گا جەرىندە 54750 داناعا جۋىق تاۋ پىستە اعاشىنىڭ جابا­يى تۇرلەرى ءوسىپ تۇر. بۇلار­­دىڭ اراسىندا جوعارى ساپالى, ىشكى يادروسىنىڭ مولشەرى 50-65 پا­يىز  بولاتىن جوعارى جاڭ­­عاق تەكتەستەر دە كەزدەسەدى. ولار­دىڭ جاستارى 25-70 جىل اراسىندا. ودان دا ۇزاق ۋاقىت ءوسىپ تۇرعان اعاشتار بار.

شىمكەنت قالاسى ماڭىن­داعى بادام ورمان شارۋاشىلى­عى­­­نىڭ 3 گا جەرىندە جابايى تاۋ پىس­تەسى ءوسىپ تۇر. ولار تەڭىز دەڭ­گەيى­نەن 600 مەتر بيىكتىكتە قا­جەت­تى اگروتەحنيكالىق جۇمىس­تار­­سىز, سۋارۋسىز ءونىم بەرۋدە. اعاش­تاردىڭ بيىكتىگى 4-5 مەتر, بۇتاق جايۋ ديامەترى 7-9 مەتر, جاس شامالارى 50-60 جاسقا جۋىق.

وسىنداي القاپتاردى تو­لىق قورشاپ, مۇمكىندىگىنشە كوبەي­­ت­ىپ, دەگراداتسياعا ۇشى­راۋ ۇدەرىسىن توقتاتىپ, ارنايى مامانداندىرىلعان پيتوم­­نيك­­تەر, لابوراتوريالار قۇ­­رىپ, عى­لى­مي نەگىزدە جۇ­مىس جۇر­گىزىل­سە, جاڭعاقتەكتەس اعاش­تار جە­مى­سىن ونەر­كاسىپ­­تىك تۇرعىدا تابىس كوزىنە اينال­دىرۋعا ابدەن بولادى.

ءبىزدىڭ «سارىاعاش جەر سىيى» جشس-دە وسى باعىتتا ءبىر­شاما جۇمىستار اتقارىلدى. 2017 جىلى قىرعىزستان, وزبەك­ستان, تاجىكستان, مولدوۆا, رە­سەي عالىمدارىنىڭ قاتىسۋى­مەن سەمينار وتكىزىلدى. عالىم­دار بىزدەگى جاڭعاقتەكتەس اعاش­تاردىڭ كوشەتتەرىن ءتۇسىندىرۋ, ءوسىرۋ تەحنولوگيالارىمەن تانىسىپ, ءوز تاجىريبەلەرى مەن ۇسى­نىس­تارىن ورتاعا سالدى. سول ەل­دەردىڭ وسىمدىكتەردى ءوسىرۋ, قور­عاۋ عىلىمي ورتالىقتارىمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەۋ­گە كەلىسىم جاسالدى.

ءبىزدىڭ زەرتتەۋلەرىمىز بويىنشا, اتالمىش جەمىس اعاشتارىن قازاقستاننىڭ تەڭىز دەڭگەيىنەن 400 -1300 مەتر بيىك جەرلەرىندە, وڭتۇستىكتەن سولتۇستىككە قاراي گەوگرافيالىق سولتۇستىك ەندىك­تىڭ 41°14′ گرادۋسىنان باستاپ, 44°15 ′ گرادۋسى ارالىعىندا, باتىستان شىعىسقا قاراي 69°10′- 79°45 ′ گرادۋس ارالىعىندا با­تىس­تىق بويلىق بويلارىندا ميلليونعا جۋىق گەكتار جەرگە وندىرىستىك نەگىزدە وسىرۋگە مۇم­كىندىك بار. گرەك جاڭعاعى, بادام, پەكان, تاۋ پىستەلەرىنىڭ ءوسۋ ايماقتارىن زەردەلەي كەلە, ولاردى ۇيىرگەلىك جەرلەردە عانا ەمەس, ونەركاسىپتىك باۋ تۇرىندەگى پلانتاتسيالار سياق­تى ەگىپ وسىرۋگە بولاتىنىنا كوز جەتكىزدىك. بۇل ءۇشىن ەلىمىز­دىڭ وڭتۇستىك وڭىرىندەگى تاۋ بەت­كەيلەرى, ءۇستىرتتى, شولەيتتى جەرلەر جەتكىلىكتى. وسى ماسەلەگە مەم­لەكەتتىك دەڭگەيدە نازار اۋدا­رىلسا دەيمىز.

تاناباي شىنتاسوۆ, «سارىاعاش جەر سىيى»  جشس ديرەكتورى