بۇگىندە گازەت-جۋرنالدار مەن تەلەديدارلاردا اتى شىققان تانىمال اقىن-جازۋشى مەن عالىمداردى پالەنشە ابىز, تۇگەنشە ابىز دەيتىن ابىزدار كۇن وتكەن سايىن بالالاپ كوبەيىپ بارادى.
ءتىپتى ايەل كىسىلەردى دە ابىز دەي باستادىق. وسىعان قاراعاندا ەستە جوق ەسكى زامانداردان بەرمەن قاراي وتە سيرەك قولدانىسقا تۇسكەن قاستەرلى ابىز اتاۋىنىڭ ءمان-ماعىناسىن جەتە تۇسىنبەي, وتە ءۇستىرت قاراپ جەڭىلدەتىپ العان ءتارىزدىمىز. ويتكەنى كونسەرۆاتوريانىڭ قوبىز كلاسىن بىتىرگەن ءوزى قارا قوبىزدى قۇيقىلجىتا ارقالانىپ تارتاتىن جاس عالىم اسەم بۇرحانقىزى مۇحامەتجاننىڭ «ابىزدان قالعان اسىلدار» (الماتى «الاش» باسپاسى, 2006 ج., 182-بەت) دەپ اتالاتىن عىلىمي مونوگرافياسىن وقىساڭ, وسى پىكىرگە ەرىكسىز كەلگەندەي بولاسىڭ. اسەمنىڭ وي قورىتۋىنا قاراعاندا, ابىزدار ينتۋيتيۆتىك سانا-سەزىمنىڭ يەسى, قورقىت جانە قورقىتقا دەيىنگى ابىزدار دۇنيەتانىمى جاعىنان قاراعاندا ولاردىڭ ءبارى دە تازا تاڭىرلىك ءدىننىڭ جەتەكشى وكىلىنە جاتادى ەكەن. بۇل – تاريحي شىندىق, ەش قوسپاسى جوق سول كەزەڭنىڭ دۇنيەتانىمى ابىزدار تۋىندىسى ارقىلى سينكرەتتى ونەردەن ءوز كورىنىسىن تاپقان, قايتالانباس رۋحاني قۇندىلىقتىڭ وزەگىنە اينالعان بىرەگەي قۇبىلىس. اتاقتى فيلولوگ عالىم ق.جۇبانوۆتىڭ تانىمىندا: «...ەسكى كەزدەگى شامانداردى ابىز, – دەپ «رۋ باستىقتارى, رۋ اقساقالدارى, «باقسى-بالگەرلەر مەن قوبىزشى, دومبىراشى, انشىلەردىڭ بارلىعى دا ابىزداردان وربىگەن», – دەپ ابىزدىڭ سينكرەتتى ونەر ءورىسىن كەڭەيتىپ, ونىڭ ومىرگە ءورىس جايۋىنىڭ نەگىزى قايدا جاتقانىن نۇسقاي كورسەتۋىنىڭ ەلەۋلى ءمانى بار قۇبىلىس.
ابىز تۇلعاسىنىڭ وتە كونە تاريح قويناۋىندا قالىپتاسىپ جەتىلگەن ءتۇرىن تانىپ بىلمەي, بۇگىنگى ابىز ۇعىمىنىڭ ءتۇپ ماعىناسىنا دەندەي الۋىمىز ەكىتالاي. زامان اعىمىن الدان بولجاپ, كورىپكەلدىك جاساپ, تۇلا بويى سينكرەتتىك ونەرگە تۇنعان, ءسوز سويلەسە توگىلگەن شەشەن, وي ويلاسا كورىپكەل كوسەم, حالقىنىڭ رۋحاني الەمىنىڭ وزەگىنە اينالعان بىرەگەي كەتپەن تۇياق كەمەڭگەر تۇلعا عانا ابىزدىق دەڭگەيگە جەتە العان. مۇنداي تۇلعانىڭ بولمىسىن ب. ز. ب. داۋىردە عۇمىر كەشكەن ءۇيسىن مەملەكەتىنىڭ بيلىك پيراميداسىنداعى 9 ساتىلى بيلىكتىڭ التىنشى ساتىسىنان ويىپ تۇرىپ ورىن العان ابىزدى مەملەكەتتىك جوعارى بيلىك ساتىسىنداعى قىزمەتتەن كورە الامىز. بۇل جايلى ناقتىلى جازبا دەرەك كوزدەرى دە ب. ز. د قىتاي جىلنامالارىندا جازىلعان, رەسمي تۇردە حاتقا تۇسكەن قۇجاتتار قاباتىنان ۇشىراتا الامىز. مىسالى, قىتايداعى ءۇرىمجى قالاسىندا 2005 جىلى قىتاي تىلىنەن قازاق تىلىنە اۋدارىلىپ باسىلىم كورگەن «ەجەلگى ءۇيسىن ەلى» دەپ اتالاتىن عىلىمي ەڭبەكتە ابىز تۋرالى از بولسا دا ساز عانا وتە سيرەك دەرەك كوزدەرى ۇشىراسادى. وسى كىتاپتىڭ 271-بەتىندە ء«ۇيسىن ەلىنىڭ بيلىك جۇيەسى» دەگەن تاقىرىپپەن بەرىلگەن ءۇيسىن مەملەكەتىنىڭ مەملەكەتتى باسقارۋ پيراميداسىنداعى ەڭ نەگىزگى 9 ساتىلى قاباتتان تۇراتىن, ياعني ولاردى 15 لاۋازىمدى ۇلىق بىرلەستىگى ەڭ بيىك بۇكىل مەملەكەتتىك بيلىك ورىندارىن مەڭگەرەتىنى جازىلعان. ءبىرىنشى ورىندا تۇرعان ەڭ بيىك شەشۋشى ورىن – ەلباسى, ياعني ول كۇنبي دەپ اتالادى, 2- دۋلى (دۇعلۋ) – باس ءۋازىر, 3- قولباسى, 4- تايپا باسشىلارى, 5- دارتۋ ياعني باس جاساۋىل, 6-شى ورىندا – ابىز (باس باعامدار) 2 ادام تاعايىندالعان, 7- ۇلىس بەگى, 8-وردا بەگى, 9-اتقوسشى ء(امىر ساربازى). توعىز دارەجەگە بولىنگەن وكىمەتتىك ۇيىمدى ورتالىقتانعان 15 ۇلىق بىرلىگى مەڭگەرىپ, باسقارىپ وتىراتىن بولعان.
وسى بيلىك يەلەرىنىڭ ىشىندە ابىزعا قوعام ءومىرىنىڭ دۇنيەتانىمدىق, يدەولوگيالىق ومىرىنە باسشىلىق ەتۋ تاپسىرىلۋى سەبەپتى, ابىزداردىڭ ءوزى ءوزارا «باس اقىلگوي ابىز» (180-بەت); «ساناتكەر ابىز» (215-بەت); «تورەشى ابىز» (370-بەت) دەپ اتالىپ, ولار وزدەرىنە ءتيىستى سالاعا باسشىلىق ەتكەن. باس اقىلگوي ابىز – كۇنبيگە كەڭەسشى اقىلگوي بولۋمەن بىرگە كورىپكەلدىك قاسيەتى باسىم, ونەر يەسى, قوعامنىڭ كەلەشەك تاعدىرىن بارلاپ, قانداي تاعدىرعا ۇشىرارىن بولجاپ وتىرعان. ساناتكەر ابىز تابيعاتى شاماسى سينكرەتتى ونەر اتاۋلىنىڭ بەت الىسىن, دامۋ جولىن تانىپ ءبىلۋ جولىندا بويىنا بىتكەن ونەردىڭ كۇشىمەن قالىڭ ءۇيسىن ەلىنىڭ رۋحاني ۇيىتقىسىنا اينالىپ, قاۋىمىن كۇنبي ساياساتىنىڭ ماڭىنا سۇتتەي ۇيىتىپ وتىرۋعا ۇمتىلعان. «تورەشى ابىز» – قوعامنىڭ يۋريسپرۋدەنتسياسىنا ءجون سىلتەپ, تورەشىلىك ەتىپ وتىرۋىنا قاراعاندا, قازاقتىڭ اتاقتى بيلەرىنىڭ ءتۇپ توركىنى مەن بيلىك قىزمەتى وسى ابىزدىقتان اۋجە الىپ جاتقانداي. ارينە, بۇلاردىڭ ءبارى دە تاڭىرلىك دۇنيەتانىم نەگىزىنە سۇيەنىپ, قوعامدىق ساناعا سول تۇرعىدان باعىت-باعدار بەرسە كەرەك. ويتكەنى قوعام مۇشەلەرىن رۋحاني تۇتاستىقتا ۇستاپ, وسى ماقساتقا ۇيىتىپ وتىرۋ مىندەتى ولار ءۇشىن ءارى قوعامنىڭ ساياسي-الەۋەتتىك مۇددەسى ءۇشىن شەشۋشى ءارى باستى پارىزى رەتىندە سانالعان. ءۇيسىن تاريحىنىڭ ب. ز. ب. III عاسىردان ب.ز X عاسىر اراسىنداعى 1200 جىلدىق تاريحى قىتاي جازبا دەرەكتەرىندە حاتقا ءتۇسىپ ساقتالىپ, بىزگە جەتتى. مەملەكەتتى باسقارۋدىڭ 9 دارەجەلى ساتىسى وزگەرىسسىز ءداستۇر رەتىندە جالعاسىن تاۋىپ ابىزدار اتقاراتىن تاڭىرشىلدىك دۇنيەتانىم نەگىزىندە قوعامنىڭ رۋحاني تۇتاستىعىن ساقتاۋ پارىزى وزگەرىسسىز ساقتالىپ, V-VIII عاسىرلارداعى تۇرىك قاعاناتى زامانىندا ابىزدىق قىزمەتىن تونىكوك, قورقىت اتا اتقارعان دەپ باتىل تۇردە بولجام جاساۋعا ايرىقشا دالەلدەر جەتەرلىكتەي.
ويتكەنى تونىكوك قوعامنىڭ اقىلگوي كورىپكەلى بولۋدىڭ ۇستىنە قىتاي مەن تۇرىك ەلى اراسىنداعى يدەولوگيالىق كۇرەستىڭ ءدال ورتاسىندا قىزۋ اتسالىسىپ, جاۋ جاقتىڭ قيتۇرقى يدەولوگيالىق ايلا, ءتاسىلىنىڭ شىرماۋىنا ءتۇسىپ قالماۋ جاعىنا ەسكەرتۋ جاساپ وتىرۋىندا كوپ ماعىنالى سىرلار جاتىر.
ءاز جانىبەك زامانىندا حاننىڭ ابىزى رەتىندە قىزمەت ەتكەن اسانقايعىنى كورەمىز. حانعا اقىلگوي بولۋمەن بىرگە قازاق قاۋىمىنىڭ كەلەشەگى تۋرالى كورىپكەلدىك پىكىرىن تولعاي وتىرىپ:
بۇدان سوڭ قيلى-قيلى زامان بولار,
زامان ازىپ, زاڭ توزىپ جامان بولار.
قاراعايدىڭ باسىنا شورتان شىعىپ,
بالالاردىڭ ءومىرى ءتامام بولار, – دەپ حانعا ايتقان بولجاۋ سوزىندە بولاشاقتا رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارلاۋ ساياساتىن شورتان بەينەسى ارقىلى مەڭزەيتىنى بار. بۇل قاسىرەتتەن قۇتىلۋدىڭ جولى جاڭا قونىس ىزدەپ, ءوز تانىمىنداعى جيدەلى-بايسىن قونىسىن جەلماياسىنا ءمىنىپ ىزدەيتىن ارمانى جاي قيال ەمەس, شىندىقتىڭ وزىنەن, ياعني بوداندىق لەبىن سەزىنۋدەن تۋعان سارىن ەدى.
اسانقايعى ابىزدىڭ ءداستۇرىن جالعاستىرۋشى ابىلاي حان زامانىنىڭ ابىزى دەپ بۇقار جىراۋدى ايتا الامىز. بۇقار جىراۋ ابىلاي حاننىڭ اقىلگويى, ءارى كورىپكەل سۇڭعىلا بىلىكتى, ولەڭدى ونەر تۇتىنعان جىراۋ اتالۋى – تاريحي شىندىق. اسانقايعىنىڭ ءاز جانىبەك حانعا ايتقان كورىپكەلدىك ماعىناداعى جۇمباعى:
ءتىل الساڭ, ىزدەپ قونىس كور,
جەلمايا ءمىنىپ جەر شالام
تاپقان جەرگە ەل كوشىر...
ءاي, جانىبەك, ويلانساڭ,
قيلى, قيلى زامان بولماي ما؟
سۋدا جۇزگەن اق شورتان,
قاراعاي باسىن شالماي ما؟
مۇنى نەگە بىلمەيسىڭ...
دەپ اسانقايعىنىڭ كورىپكەلدىكپەن بولجاپ ايتقان جۇمباعىنىڭ شەشۋىن بۇقار جىراۋدان سۇراعاندا, ابىلايعا بىلايشا جورىپ تاراتىپ جەتكىزەتىنى بار:
حان ابىلاي, ابىلاي...
قاراعاي سۋدان قاشىقتاپ
شولگە بىتكەن ءبىر داراق.
شورتان – شولگە شىدامسىز,
بالىقتان شىققان ءبىر قاراق,
ويلاما شورتان ۇشپاس دەپ.
كۇنباتىستان ءبىر دۇشپان
اقىرى شىعار سول تۇستان.
جاياۋلاپ كەلەر جۇرتىڭا!
جاعالى شەكپەن كيگىزىپ,
بالدى ماي جاعار مۇرتىڭا.
جەبىرلەرگە جەم بەرىپ,
ەل قامىن ايتقان جاقسىنى
سويلەتپەي ۇرار ۇرتىنا.
باۋىزداماي ىشەر قانىڭدى,
ولتىرمەي الار جانىڭدى,
قاعازعا جازار مالىڭدى,
ەسەپكە سالار بارىڭدى,
ەلىڭدى الار قولىڭنان,
اسكەر قىلار ۇلىڭنان!
بۇل ايتقانىم, ابىلاي,
بولماي قويماس ارتىنان, –
دەپ كورەگەندىكپەن تولعاي سويلەگەن ولەڭ جولدارىندا تۇبىندە رەسەي تاراپىنان وتارشىلدىقتىڭ بوداندىق قامىتى مويىنعا ىلىنەرىن مەڭزەپ وتىر.
ابىلايدىڭ ابىزى بۇقار جىراۋدان كەيىن, حاندىق بيلىكتىڭ زامانى ءوتىپ, ەل بيلەۋ جۇيەسى وتارشىلدىق قالىپقا تۇسكەن سوڭ-اق قاسيەتى بار, اقىلگوي ونەرپاز, الدىن بولجاي الار كورىپكەل ابىزدار بولسا دا, زامانى وزگەرىپ ءوز بيىگىنە ورلەي الماي قايعىلى ويعا تۇنشىعىپ ارماندا كەتكەن دارىندار دا ومىردەن ءوتىپ جاتتى. وسى قۇبىلىستى ەسكەرە وتىرىپ اباي «ول كەزدە شالا-پۇلا حات تانىعان كىسىسى بولسا – ونى «ابىز» دەيدى ەكەن. ول «ابىز» دەمەك اۋەلدە شامان دىنىندەگىلەردىڭ ءوز مولداسىنا قوياتىن اتى ەكەن» (اباي. الماتى, 1995, 2 توم, 222-بەت), – دەپ وي جۇگىرتۋى ارقىلى ابىزدىڭ كونە بولمىسى وزگەرىپ, ۋاقىتىنا قاراي ەۆەنكى تىلىندەگى ەلەرگەن, دەلەبەسى قوزعان شامان دەگەن دەڭگەيگە دەيىن ءتۇسىپ كەتكەن قالىپتى اڭعارتادى.
ال, رەسەي پاتشالىعى مەن كەڭەستىك زاماندا ابىز اتاۋلىنىڭ شىعۋ مۇمكىندىگى بولماعانى كىمگە دە بولسا انىق ەدى. شاكارىم قولدان بيلىك كەتكەن رەسەي بوداندىعى زامانىندا «ەل عايىپتان حابار الىپ, بولاشاقتى بولجايتىن» دەپ تابىناتىن اقىلدى, ويشىل, ادال قاريا ابىز بولعان» (540-بەت. 2 توم, 2007 جىل. الماتى), – دەپ كورسەتەتىنى بار. «ەڭلىك-كەبەك» داستانىندا نىسان ابىز كەبەكتىڭ تاعدىرىن بولجاپ:
اجالىڭ بيىك قاباق سۇرلاۋ قىزدان,
دەپ كورىپكەلدىگىن ءبىلدىردى. شاكارىمنىڭ ايتۋىنشا نىسان ابىز:
ول كەزدە بالگەر بولعان نىسان ابىز,
شىن داۋلەسكەر باقسىنىڭ ءوزى ناعىز.
جىنى ايتا ما, كىم ءبىلسىن, شىنى ايتا ما,
ايتقانى كەلەدى دەپ قىلادى اڭىز. (سوندا 376-بەت)
دەپ ابىزدىڭ بوداندىققا تۇسكەن ەلىنىڭ كەزىندەگى قىزمەتى مەملەكەتتىك دەڭگەيدەن تومەن ءتۇسىپ, ءىرى رۋ, تايپا ومىرىندەگى قالپىن سۋرەتتەيتىنى بار. م. اۋەزوۆ تە «ەڭلىك-كەبەك» پەساسىندا نىسان ابىز توبىقتى رۋىنىڭ كورىپكەل, قوبىزىن سارناتقان ابىز رەتىندە سۋرەتتەلەدى.
ارابتار تۇرانعا VIII عاسىردا عانا اياق باستى ەمەس پە؟ ابىز اراب ءسوزى ەمەس, كونە تۇركى ءسوزى. ەتيمولوگياسى زەرتتەلمەۋى سەبەپتى, ماعىناسى اشىلماي كەلەدى.
بىراق تاۋەلسىزدىك زامان جەلى التىن كۇرەك جەلدەي ماڭدايىمىزدى جەلپي سوققان تۇستا گازەت-جۋرنال بەتتەرى مەن كوگىلدىر ەكراندا اتاعى شىققان اقىن-جازۋشى, عالىمداردى پالەنشە ابىز, تۇگەنشە ابىز دەپ جامىراتىپ جاتىرمىز. بىراق ءبىزدىڭ ءۇستىرت ءتۇسىپ جاتقان بۇل ماعىناسى اۋىسقان جاسامپاز ابىزدارىمىز ءداستۇرلى ابىزعا مۇلدەم ۇقساماسا دا ءسوز ماعىناسىن بۇزىپ «ابىزداپ» جاتۋىمىزعا جول بولسىن؟
تاۋەلسىز رەسپۋبليكامىزدىڭ سەنىمدى بولاشاعى ءۇشىن بيلىك ساتىسىندا ابىزدىڭ جاۋاپتى قىزمەتىن اتقارار كورىپكەل, تۇلا بويىن ونەر قۇدىرەتى بيلەگەن ۇلتتىق يدەولوگيانىڭ كورىگىن جاعاتىن ابىزدىق لاۋازىمنىڭ ورنى كۇن وتكەن سايىن سەزىلۋدە. ويتكەنى كوپ دياسپورالى حالقىمىزدىڭ دۇنيە تانىمى قىرىق قىراۋ كورپەدەي شۇبارالا قالىپقا ءتۇسىپ بارادى. وسى ارادا ب.ز.ب. VI-V عاسىردا وتكەن يران پاتشاسى ءداريدىڭ (ب.ز.ب., 522-486 ج) جارتاسقا جازدىرعان «باياندى مەملەكەت بولۋ ءۇشىن حالىقتىڭ ءبىر تىلدە, ءبىر دىندە بولۋىن قامتاماسىز ەتۋ قاجەت», – دەپ كورەگەندىكپەن ايتقان وسيەتى ءدال بىزگە ارنالىپ ايتىلعانداي ەستىلەتىنى بار. ولاي بولسا وسى وسال جەرىمىزدى تۇزەتىپ, قوعامدىق سانامىزدى سۇتتەي ۇيىتاتىن مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى يدەولوگ ابىز قاجەت بولىپ-اق تۇر!
مەكەمتاس مىرزاحمەت ۇلى, پروفەسسور