و, توبا, سوناۋ كەلمەسكە كەتكەن كەڭەس زامانىنىڭ وزىندە قارتتار ۇيىنە بىرەن-ساران قازاقتار تۇسە قالسا, «توبەمىزدەن جاي تۇسكەندەي» تىتىركەنۋشى ەدىك. ءتىپتى, وكپەنى قىسقان ءوتپەلى كەزەڭنىڭ قيىندىقتارى تۇمشالاعان توقسانىنشى جىلداردىڭ وزىندە بۇل قارتتار ۇيىندەگى قازاقتاردىڭ سانى سەگىز-توعىزدان اسىپ كورگەن ەمەس ەدى. ەندى نە بولدى؟! بولدىق, تولدىق, ءتورت قۇبىلاسى ءتۇگەل ەگەمەن ەل بولدىق دەگەندەگى جەتكەنىمىز وسى ما؟ جارىق دۇنيە ەسىگىن ەندى عانا اشقان سابيلەرىمىزدى جەتىمدەر ءۇيىنىڭ بوساعاسىنا تاستاپ, تۋماي جاتىپ انانىڭ اق سۇتىنەن, قاسيەتتى انا تىلىنەن ايىرىپ, ۇلتسىز, تەكسىز ءتىرى جەتىم, ماڭگۇرت ەتتىك. حالقىمىزدىڭ قاسىرەت, قايعىسىن دا, قۋانىش, قىزىعىن دا باسىنان ءوتكەرىپ, ەلدىڭ ەڭسەسىن تىكتەگەن, جەردىڭ تۇتاستىعىن ساقتاعان, قيىندىقتى قارا نارداي قايىسپاي كوتەرىپ كەلگەن قارتتارىمىزدى قاجىعان شاعىندا اتى سۋىق, ۇلتتىق ۇعىمىمىزعا جات قارتتار ءۇيىنە قامادىق. ءبىر عانا استانا قالاسىنا قاراستى قارتتار ۇيىندە توقسانعا تارتا قازاقتار تۇراتىن بولسا, ءاربىر وبلىستاعى قارتتار ءۇيى, ءمۇگەدەكتەر ءۇيى دەپ قوس-قوستان سانالاتىن الەۋمەتتىك ورتالىقتاردا تۇراتىن قانداستارىمىز قانشا؟! ۋا, زامانداس, كوڭىلىڭدى تاسىتىپ, جانىڭدى جادىراتقان جەتىستىگىڭ وسى ما؟ جەتىمى مەن جەسىرىن جاتقا تەلمىرتپەيتىن, اتا-انانى قۇدىرەتتەي قادىرلەيتىن اتا ءداستۇر, ۇلتتىق قاسيەتىڭ قايدا؟!
ءىشى دە, سىرتى دا كىرشىكسىز, سوڭعى زاماناۋي ۇلگىمەن جابدىقتالعان قارتتار ءۇيىن ارالاپ كەلەمىز. «شاپاعات» استانا قالالىق الەۋمەتتىك قىزمەت كورسەتۋ ورتالىعى» دەپ اتالاتىن وسى مەكەمەنىڭ قىزمەتكەرى, كوپتى كورگەن ساليقالى ازامات ەركىن داۋەشوۆ مەكەمەنىڭ جەتىستىكتەرىن جىپكە تىزگىندەي بايانداپ ءجۇر. شىندىعىندا دا ەلباسىنىڭ ساليقالى الەۋمەتتىك ساياساتىنىڭ ناتيجەسىندە مۇنداعى قارتتار مەن مۇگەدەكتەرگە شىنايى قامقورلىق جاسالعان ەكەن. قارتتار ءۇيىنىڭ ءاربىر تۇرعىنىن باعىپ-قاعۋ ءۇشىن كۇنىنە 4 394 تەڭگە, ايىنا – 131 796, جىلىنا 1 581 552 تەڭگە قارجى جۇمسالادى ەكەن...
جۇماق اپاي
ءومىر-اي, قالتىلداعان قايىعى بار,
قارتتاردىڭ تەك قارتايعان ايىبى بار.
باقتىرعان مۇڭلىقتاردى ۇكىمەتكە,
كوبىنىڭ ۇيدە بالا, زايىبى بار...
ەسىگى جارتىلاي اشىق تۇرعان ءبولمەدەن ەستىلگەن مۇڭدى اۋەن ءبىزدى ەلەڭ ەتكىزدى. «جۇماق اپاي عوي, ولەڭدەتىپ وتىرعان», دەدى ەرەكەڭ جىلىۇشىراي جىميىپ. «جولىعا-
يىق, كىرەيىك» دەدىك ءبىز دە جارتىلاي اشىق ەسىك الدىندا اڭتارىلىپ.
«مەن مىناۋ شەجىرەلى ەرەيمەن ءوڭىرىنىڭ تۋماسىمىن. بيىل مىنە, سەكسەننىڭ سەگىزىنە شىعىپ وتىرعان دامەك مۇقىشقىزى دەگەن اپالارىڭ مەن بولامىن», دەدى اق جاۋلىعىن ءتوگىلتە جامىلعان كەيۋانا مەيىرىمدى ءجۇزىنەن ءىزگىلىك ەسىپ.
– مەنىڭ اكەم دە, قۇداي قوسقان قوساعىم ومەكەڭ دە ءومىر بويى باسقارما بولدى. تۇرمىس تاۋقىمەتىن تارتقام جوق. «ىشكەنىم الدىمدا, ءىشپەگەنىم ارتىمدا» دەگەندەي, جالعاندى جالپاعىنان باسىپ ءوتتىم. تەك جاراتقاننىڭ ءبىر پەرزەنتكە زار قىلىپ قويعانى بولماسا... مەن جاسىمدا جابىسقان كەسەلدىڭ كەسىرىنەن عۇمىر بويى قۇرساق كوتەرمەي ءوتتىم. ۇزاق جىلدار مىنا سىلەتى اۋدانىندا كەڭشار ديرەكتورى بولعان جولداسىم ءومىرباي قىلىشباەۆ سوناۋ سەكسەنىنشى جىلداردىڭ ورتاسىندا قايتىس بولدى. مەن ۇزاق جىلدار تۋعان ءسىڭلىمنىڭ قامقورلىعىمەن ءبىر ءبولمەلى پاتەردە تۇرىپ كەلدىم. وسىدان تۋرا ءتورت جىل بۇرىن قاتتى اۋىرىپ قالدىم. توسەكتەن تۇرۋعا شامام كەلمەي, اۋزىما سۋ تامىزاتىن جان بولمادى. «ءبىرگە تۋماق بولسا دا, بىرگە ءجۇرمەك جوق» ەكەن. قانشا ايتقانمەن ءسىڭلىمنىڭ ءوز ءۇيى, ءوز كۇيى بار. سودان كەيىن ۇزاق ۋاقىت قابىرعاممەن كەڭەسىپ, وسى مەكەمەدەن ءبىر-اق شىقتىم. بۇل مەكەمەنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە شەكسىز ريزامىن. بالاداي كۇتەدى. پرەزيدەنتىمىز بەن ۇكىمەتىمىزدىڭ شىنايى قامقورلىعىنىڭ ارقاسىندا بارلىق جاعداي جاسالعان, بەينە ءبىر «جۇماق» دەرسىڭ (مەكەمە قىزمەتكەرلەرى اجەيدىڭ «بۇل جەر – جۇماق قوي» دەپ ءجيى ايتاتىن سوزىنە وراي جۇماق اپاي دەيدى ەكەن). تەك بۇل جالعاننان پەرزەنتسىز وتكەن جالعىزدىعىم بولماسا...
كەيۋانا كەمسەڭدەپ, ىلەزدە سۋلانا قالعان كارى كوزدەرىن اق جاۋلىعىنىڭ ۇشىمەن ءسۇرتتى.
– ال جاڭاعى جىر جولدارى كىمدىكى؟ ءوزىڭىز ولەڭ جازاسىز با؟
– جوق, قاراعىم. بۇل ولەڭدى وسى قارتتار ۇيىندە تۇرىپ, ەرتەرەكتە قايتىس بولعان ماعاۋيا دەگەن قارت شىعارعان ەكەن. كوڭىلىم مۇڭعا تولعان كەزەڭدە وسى ولەڭدى اۋەنگە قوسىپ, ىڭىلدايتىنىم بار.
دۇنيە-اي, قيىن ەكەن قارتايعانسىن,
قۋانىش, قىزىقتارىڭ ورتايعانسىن.
باۋىر ەت بالاڭداعى بەزىپ كەتەر,
قۋارىپ قۋ اعاشتاي قالقايعانسىن.
ءومىر-اي, قالتىلداعان قايىعى بار,
قارتتاردىڭ تەك قارتايعان ايىبى بار,
باقتىرعان مۇڭلىقتاردى ۇكىمەتكە,
كوبىنىڭ ۇيدە بالا, زايىبى بار.
جاراتقان جان ەمەس ەم تىلگە ۇستا,
باتپاي-اق قويدى-اۋ مىناۋ كۇن دە قىسقا.
كىمگە دە اتا-اناسىن باعۋ پارىز,
بۇل ءسوزىم بولعاي ۇرپاق, ەلگە نۇسقا...
«كەلىنگە سىيماي كەلدىم»
شەرلى اۋەنگە ۇلاسقان ۇزاق جىر جولدارىن ەستىگەن جاننىڭ ەت جۇرەگى تەبىرەنبەي تۇرا المايدى ەكەن. مۇنداي جىر جولدارىن تەگىن ادامنىڭ جازباعانى انىق. ءوز جايىن دا, وزگەنىڭ قايعىسىن دا بار بولمىسىمەن ۇققان. تاعدىر تالكەگىن كورە وتىرىپ, وزگەگە كىنا ارتپايدى. قايعى-مۇڭىن شەرتە وتىرىپ, ۇرپاققا ساباق ەتىپ, مۇندايدىڭ قايتالانباۋىن قالايدى. اقىلى تەڭىز, سابىرى سارقىلماس كول قازاقتىڭ ناعىز قارا نار قارتتارى عوي, بۇل! ال وسىنداي قازىنالى قارتتاردى, اسقار تاۋداي اتا-انانى كىرەر ەسىگى بار, شىعار جولى بەيمالىم قارتتار ۇيىنە قاماعان قانداي جەتەسىزدەر؟!
– مەنىڭ بەس بالام بار ەدى. ءبىر ۇل, ءبىر قىزىم قايتىس بولدى, قالعانى ءدىن امان. ءوزىم ءۇش جىلدان بەرى وسى جەردە تۇرىپ جاتىرمىن, – دەدى ءوزىن اكىمباي ءساتىمجانوۆ دەپ تانىستىرعان ۇزىن بويلى, ۋاقىت سالماعىنان ءسال ەڭكىش تارتسا دا, ەڭكەيمەگەن ەڭگەزەردەي قارت.
– ءوزىم تالدىقورعان ءوڭىرىنىڭ تۋماسىمىن. ۇزاق جىلدار بويى سەمەيدە, جاركەنتتە اۋداندىق تۇتىنۋشىلار قوعامىندا دايىنداۋشى بولىپ ەڭبەك ەتتىم. زەينەتكەرلىككە شىققاننان كەيىن ۇلكەن ۇلدىڭ قولىندا تۇردىم, − دەدى اكىمباي قارت (كەيىپكەرىمىزدىڭ ءوتىنىشى بويىنشا اتى-ءجونى وزگەرتىلدى) ءۇزىلگەن اڭگىمەسىن ودان ءارى جالعاپ. − تالعار قالاسىنا كوشىپ كەلىپ, ءۇلكەن ءۇي سالىپ الدىق. ۇلىما ماشينا الىپ بەردىم. بارلىق جيعان-تەرگەنىمدى سول ۇلدىڭ جولىندا جۇمسادىم. بىراق «قييۋى كەتكەننىڭ قيسىنى كەلمەيدى» ەكەن. قانشا يىلسەم دە كەلىنگە جاقپاي قويدىم. «وتىرسام وپاق, تۇرسام سوپاق» دەگەندەي, بالاما جامان اتتى قىلا بەردى. ءبىر شاڭىراقتىڭ استىندا تۇرساق تا, ءوز تاماعىمدى ءوزىم ىستەپ ىشەتىن بولدىم. بارا-بارا ءۇش نەمەرەمدى قارسى قويىپ, «سۇتكە تيگەن مىسىقتاي» جەتى بولمەلى ۇيگە سىيعىزباۋعا اينالدى. ۇلىم دا بۇرتىڭداپ, كەلىننىڭ ايتقانىنا جىعىلا بەردى...
اكىمباي اقساقال اڭگىمەسىن تاعى دا ءۇزىپ, اۋىر كۇرسىندى. جەتپىسكە جەتە قويماسا دا, اقساقالدىڭ تەرەڭ ءاجىم تورلاعان اققۇبا ءجۇزىنەن ابدەن قاجىعاندىقتىڭ تابى سەزىلەدى. اقساقالدىڭ تەرەڭ كۇرسىنىسىنەن-اق وسى اڭگىمەنى ايتۋدىڭ ءوزى قانشالىقتى اۋىر ەكەندىگىن اڭعارعاندايمىز.
– وتكەن جىلى وسىندا مەنى ىزدەپ ۇلىم كەلىپ كەتتى. ارتىمنان ىزدەۋشىم بار ەكەنىن سەزىنىپ, العاشقىدا ەرەكشە قۋاندىم. الايدا, كوپ ۇزاماي, كوڭىلىم سۋ سەپكەندەي باسىلدى. تالعارداعى جەتى بولمەلى ءۇي مەنىڭ اتىمدا بولاتىن. ۇلىمنىڭ كەلگەن سەبەبى, «سول ءۇيدى نەمەرەلەرىمنىڭ اتىنا شىعارساڭ قايتەدى» دەگەن ءوتىنىش ەكەن. مەنىڭ جاعدايىمنان گورى ۇلىمدى ءۇيدىڭ ماسەلەسى كوبىرەك الاڭداتاتىنىن كورىپ, قاتتى كۇيىندىم. امال قانشا, «ىشتەن شىققان شۇبار جىلان» ۇلىمنىڭ دەگەنىنە كوندىم. ول ءۇيدى وزىممەن بىرگە و دۇنيەگە ارقالاپ اكەتەمىن بە, نەمەرەلەرىمنىڭ اماندىعىنىڭ ساداعاسى, – دەپ اكىمباي اقساقال نەمەرەلەرىن ساعىنعانىن سەزدىرىپ, قاباعىن تۇيە تۇنەرىپ كەتتى...
21 جىل قاپاستا
وتكەن عۇمىر
كۇن ساۋلەسى مول توگىلگەن تەرەزە الدىندا دالاعا تەلمىرىپ, كارىلىك جەڭگەن تۇرلاۋسىز تىرشىلىكتەن قاجىعان قارت وتىر. شۋاقتى كوكتەم توڭىرەكتى ءتۇگەل بۋساندىرىپ, تىرشىلىك اتاۋلىنى قىبىرلاعان قيمىلعا كوشىرىپ, ءدۇنيەنى تۇرلەندىرە باستاپتى. تەك ءتورت قابىرعاعا قامالعان قارت كوڭىلى سەلت ەتەر ەمەس. كارى دەنەسىنەن دە جان كەتكەندەي, قاققان قازىقشا قيمىلسىز قالىپتى. ءالدەن ۋاقىتتا ىشكى تەبىرەنىستەن شىققان وكسىك جاسى ما, الدە الىس كوكجيەككە تەسىلە قاراعاننان جانارلارىنىڭ جاساۋراعانى ما, ءاجىم تورلاعان بەتتەرىن ايعىزداپ اققان كوز جاسىن قولىنىڭ سىرتىمەن سىعىپ-سىعىپ الدى.
اياق-قولى ەركىنەن تىس دىرىلدەگەن قارت ءۇش ۇمتىلىپ, ورنىنان زورعا تۇردى. قابىرعادا سۇيەۋلى تۇرعان تاياعىن الىپ, تىزەلەرى يكەمگە كەلمەگەن اياقتارىن سۇيرەتە باسىپ, بولمە ورتاسىنداعى ستولدىڭ ۇستىندە ىبىرسىپ جاتقان قاعازدارعا قول سوزدى. شاشىلعان قاعازداردىڭ اراسىنان ءاسكەري فورما كيگەن سىمباتتى جىگىتتىڭ سۋرەتى قولىنا ىلىكتى. ول فوتوسۋرەتتى جاڭا كورگەندەي تەسىلە قالدى. ۇشقىشتاردىڭ اسكەري كيىمى دەنەسىنە جاراسا قونعان, قياق مۇرتتى, سۇڭعاق بويلى سۇلۋ جىگىتتىڭ سۋرەتىن اۋدارىستىرا ۇزاق قارادى. ءمىنسىز سىمباتىمەن ءسۇيسىندىرگەن قارا تورى مۇرتتى ءجىگىت پەن مىناۋ تاياققا سۇيەنگەن اپپاق قۋداي شالدىڭ اراسىنداعى ۇقساستىقتى ىزدەگەندەي جانسىز سۋرەتتەن جاساۋراعان جانارلارىن تايدىرار ەمەس.
ءيا, سەكسەننىڭ سەڭگىرىندەگى مىنا قالتىراعان قارت پەن انا سۋرەتتەگى قىلشىلداعان سۇلۋ جىگىتتىڭ زاتى ءبىر – 20 جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى وسى قارتتار ءۇيىنىڭ تۇراقتى تۇرعىنىنا اينالعان عابدۋلباري جانىبەكوۆ ەدى. بۇل كىسى مىنا استانانىڭ ىرگەسىندەگى استراحان اۋدانىنداعى ءوندىرىس اۋىلىنىڭ تۋماسى بولاتىن. ارعى اتالارى وسى وڭىردەگى مىڭدى ايداعان اۋقاتتى ادامدار بولىپتى. ءوزىنىڭ اتاسى دا اقمولا ءوڭىرىنىڭ ورىس-قازاعىن «بايادىل-بوگاتىي» اتانىپ, اۋزىنا قاراتقان بەدەلدى ادام بولعان ەكەن.
عابدۋلباري اقساقال كەشەگى كەڭەس زامانىندا ءبىراز جىل ميليتسيا قاتارىندا قىزمەت اتقارىپتى. ودان كەيىن تسەلينوگراد اۋەجايىندا ازاماتتىق اۆياتسيا ءورت ءسوندىرۋشىلەرىنىڭ باسشىسى بولىپ, ۇزاق ۋاقىت ەڭبەك ەتىپتى. ۇزىن بويلى, باتىر تۇلعالى كەلبەتىنە كوركى ساي سىمباتتى جىگىت زامانىندا شالقىپ ءومىر ءسۇرىپتى. قىلشىلداعان ءجىگىت شاعىندا ايەل زاتىنىڭ كوز جاۋىن العانعا ۇقسايدى. «باري كەلە جاتىر» دەسە, اۋىلدىڭ قىزدارى سىلانىپ-تارانىپ كوزگە ءتۇسۋ ءۇشىن كوشەگە شىعادى ەكەن. مىنە, وسىلاي «جالعاندى جالپاعىنان باسىپ جۇرەم» دەگەندە, ءومىر شىركىن وتە شىعىپتى...
– مەنىڭ وسى قارتتار ۇيىنە تۇرىپ جاتقانىما 21 جىلدان استى. قازىر ءمىنە, 82 جاسقا كەلدىم. قارعا ادىم جەر قايعى بولعاندا, ەندى ءومىردىڭ قانداي ءمانى قالدى دەيسىڭ. ادام قولىمەن ىستەگەنىن, موينىمەن كوتەرۋى كەرەك. دەنساۋلىقتىڭ بار كەزىندە «قاتىن جولدا, بالا بەلدە» دەپ ەسىرىپ, تالايلاردىڭ كوز جاسىنا قالدىم. زاڭ ءجۇزىندە قوسىلعان ايەلىم وزگە ۇلتتىڭ وكىلى ەدى. جالعىز بالامىزدى جات قىلىپ ءوسىردى. اجىراسقانىمىزعا دا تالاي جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. قازىر ولاردىڭ بار-جوعىنان دا بەيحابارمىن. بارلىعىنا ءوزىم كىنالىمىن. دۇنيە قاز-قالپىندا تۇراتىنداي, ءبارىن بەلدەن باسىپ, ەرتەڭگى كۇنىمدى ويلامادىم. امال نە, ءبارى كەش! ەشكىمگە قويار كىنام دا جوق. تەك مىناۋ تار قاپاستا تەككە ءوتكەن 21 جىل عۇمىرىما وكىنەمىن, – دەپ كارىلىك جەڭگەن عابدۋلباري قاريا قالتىراي سويلەپ, وكسىك اتا ەڭكىلدەپ قويا بەردى...
قارتتار ۇيىنەن كوڭىلىمىز قۇلازىپ شىقتى. نۇرىن توگە جارقىراعان كوكتەم كۇنىنىڭ دە كۇپتى كوڭىلدى كوتەرە الار ءتۇرى جوق. زاماناۋي وزىق ۇلگىمەن سالىنعان سالتاناتتى عيماراتتار تەرەزەسىنەن تەلمىرە قاراعان قارتتار بەينەسى كوز الدىمنان كەتەر ەمەس...
جىلقىباي جاعىپار ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»