جاقسى ادام – اسىل قازىنا

سونداي-اق, كۇي­شى قازانعاپ تىلەپبەرگەن ۇلىنىڭ «تو­رى ات» كۇيى, جۇبان مولداعاليەۆتىڭ «تو­رى ات باسى» عاجايىپ تۋىندى­سىن­دا دا وسى تۇسكە ايرىقشا ءمان بەرەدى. مۇنداي مىسالدار جۇزدەپ سانالادى. كەيبىر ءسوز ءتىر­كەستەرىنە كوز جۇگىرتسەك, «سۇلۋ تورى ات بولۋ» اسا قۇرمەت ەكەنى اڭعارىلادى. قازاق حالقىنىڭ ۇلى پەرزەنتى مۇحتار اۋەزوۆ تە «ادەبيەتتىڭ ەڭبەك تورىسى» دەگەن ءسوزدى قازاق ادەبيەتىنىڭ تاري­حىن تابان­داپ وتىرىپ تياناقتى زەرتتە­گەن, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوك­تورى, پروفەسسور, ۇلتتىق عىلىم اكا­دە­مياسىنىڭ كوررەسپوندەنت-مۇشەسى, قا­زاق كسر-ءىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن عىلىم قاي­راتكەرى ەسماعامبەت سامۇرات ۇلى ىسمايىلوۆقا بايلانىستى قولدانعان ەكەن. وسىدان-اق, كورەر كوزگە كوڭىل تولا­تىن, ىسىنە مىعىم, ەڭبەكقورلىعىنا جان كەلمەيتىن ءمىنسىز مىنەز يەلەرىنە وسى تە­ڭەۋ لايىق بولعان ءتارىزدى.

ماسەلەن, كەشكەن عۇمىرى, اتقارعان ەلدىك قىزمەتى, جاستارعا دەگەن قامقور پەيىلى, ەل تاعدىرىنا الاڭداعان دارحان كوڭىلى بار فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوك­تو­رى, پروفەسسور, كسرو پەداگوگيكا عى­لىم­دارى اكادەمياسىنىڭ كوررەس­پون­دەنت-مۇشەسى, ۇعا اكادەميگى, قازاقستان ءجا­نە قىرعىزستان رەسپۋبليكالارى عى­لى­مىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك سىي­لىعىنىڭ يەگەرى سەرىك سمايىل ۇلى قي­راباەۆتى دا سولاي اتاۋ ابدەن لايىق. 

جەكە تۇلعانىڭ ءمى­نەز-قۇلقى ار­قىلى تۇتاس توپتىڭ, قو­عام­نىڭ ءومى­رىن تۇسىنۋگە بولادى. ءويت­كە­نى, ادام قوعامسىز ءومىر سۇرە المايدى. ادام­نىڭ بەلسەندى تۇردە ەڭبەكپەن شۇع­ىل­دانۋى, الەۋمەتتىك قاتىناستارعا ءتۇسىپ, ءوزا­را بايلانىس جاساۋعا تولىق قابىلەتى بار تىرشىلىك يەسى بولىپ قالۋى عانا ونىڭ تۇل­عالىق بەينەسىن جوعارىلاتا تۇسپەك.

ءبىز مۇنى سەرىك سمايىل ۇلى قيرا­با­ەۆتىڭ 1927 جىلى 23 ناۋرىزدا قاراعاندى وبلىسى, جاڭاارقا اۋدانى, اتاسۋ اۋىلىندا دۇنيەگە كەل­گەن­نەن باستاپ, 1951 جىلى اباي اتىن­دا­عى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىن ءبىتىرىپ, اسپيرانتۋرادا وقي ءجۇرىپ, قازاق­تىڭ مەم­لەكەتتىك كوركەم ادەبيەت باس­پا­سىنىڭ اعا رەداكتورى, «ادەبيەت ءجا­نە يس­كۋس­ستۆو» جۋرنالىنىڭ ءبولىم مەڭ­گە­رۋ­شىسى, 1952-1955 جىلدارى «پيونەر» جۋر­نالىنىڭ رەداكتورى, 1955-1958 جىل­دارى «سوتسياليستىك قازاقستان» (قا­زىرگى «ەگەمەن قازاقستان») گازەتىندە مەڭگەرۋشى, رەداكتسيالىق القا مۇشەسى بول­عانىنداعى قىزمەتىنەن اڭعارامىز.

1958 جىلدان اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىندا 30 جىل بويى دوتسەنت, پروفەسسور, فيلولوگيا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى, قازاق ادەبيەتى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, ينستيتۋت رەكتورىنىڭ وقۋ ءىسىن باسقاراتىن ورىنباسارى قىزمەتتەرىن اتقارعان, 1988-1995 جىلدارى قازاق كسر عا م.و.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستي­تۋتىنىڭ ديرەكتورى, ءبولىم مەڭ­­­گەرۋشىسى بولعان كەزدەگى تىن­دىرعان ءول­شەۋسىز ەڭبەكتەرىنەن تا­نىپ-بىلەمىز. وسى ۋاقىت ارالىعىندا قى­­رۋار قوعامدىق جۇ­­مىستار اتقارۋى, ءون­­دى­رتە عىلىمي ەڭ­بەك­تەر جازۋى, تا­ريحتىڭ اقتاڭداق كە­سى­رىنەن جازىقسىز جا­زالانعان جاندار­دى اق­تاپ الۋعا جان­تالاسقان ءورشىل قي­مى­لى­نان كورەمىز.

– ادەبيەت – ۇلتتىق مادەنيەتتىڭ ءبىر سالاسى. ونىڭ دامۋى ۇلتتىڭ تىلىمەن, دىلىمەن, ۇعىم-تۇسىنىگىمەن, پاراساتىمەن, دۇنيەتانىمىمەن تىكەلەي بايلا­نىس­­تى. وسىنىڭ ءبارى كوركەم تۋىندى ار­قىلى كورىنىپ, حالىقتىڭ سانا­سىنا سىڭە وتىرىپ, ونىڭ رۋحاني ءومى­رىن قا­لىپ­تاس­تىرادى. سول جولدان اۋىت­قى­ماۋ­ىن قا­دا­ع­الاۋعا مىندەتتىمىز, – دەپ عا­لىم وسى ۇدەرىستىڭ ءبارىن ادەبيەت اياسىندا سا­لىس­تىپ قاراستىرادى, جاستارعا ءتۇزۋ جول نۇسقايدى.

سەرىك قيراباەۆ ەسىمى ۇلتتىق ءما­دە­­نيە­تىمىزدىڭ اسا كورنەكتى وكىلى رە­تىندە رەسپۋبليكا كولەمىندە عانا ەمەس, جاقىن شەت ەلدەرگە دە تانىس. ول ادە­بي­ەتى­مىزدىڭ اتاقتى قالامگەرلەرىنىڭ شى­عار­ماشىلىعىن مونوگرافيالىق ۇلگىدە جان-جاقتى زەرتتەۋ ءتاسىلىن جەتە يگەرگەن عا­لىم. ونىڭ ابايتانۋ سا­لاسىنداعى تىن­دىرعان كۇردەلى ەڭ­بەگىنە قازاق ەلى اسا قۇرمەتپەن قا­راي­­دى. بۇل سالاداعى جە­مىستى ەڭبەگى ءۇشىن كەزىندە ينستيتۋتتىڭ ءبىر توپ عالىمدارىمەن بىرگە مەملەكەتتىك سىي­لىققا يە بولعانى – وسىنىڭ ايعاعى.

تاۋەلسىزدىك جىلدارىنداعى قازاق ادە­­­بيەتىنىڭ تاريحىندا ۇلتتىق يدەيا­نىڭ تۋى مەن وركەندەۋىنە جول اشۋى ءوز الدىنا بولەك اڭگىمە. جاڭاشا كوز­قا­­­راس قالىپتاستىرعان «قازاق ادە­بيەت­ى­نىڭ تاريحى» اتتى ىرگەلى ەڭبەكتىڭ ۇيىم­داس­تىرۋشىسى عانا ەمەس, رەداك­تسيا­لىق ال­قا­نىڭ توراعاسى رەتىندە تىن­دىر­عان ءىسىن اركىم وزىنشە پايىمداي الادى دەپ ەسەپ­تەيمىن.

ءومىر تالقىسىنان سۇرىنبەي ءوتىپ, سان الۋان قيىندىقتىڭ تارازىسىندا شىڭ­دال­­عان, سىناقتىڭ قاندايى بولسا دا تۋ­را بيدەي ءادىل شەشىمىن تابا ءبىل­گەن عا­­لىم اعامىزدىڭ تاعى ءبىر بەلەسى – قا­زاق ادەبيەتى وقۋلىقتارىنىڭ اۆتورى ەكەن­دىگى. قازاق جاستارىنىڭ تالاي بۋىنى وسى وقۋلىقتان بويىنا ءبىلىم ءسىڭىرىپ, ءومىر­لىك ءتالىم الىپ كەلە جاتقانىن ەسكەرسەك, عالىم كوتەرگەن جۇكتىڭ سالماعى اي­قىن­دالا تۇسپەك.

اكادەميك سەرىك قيراباەۆ عىلىمي شى­عار­­ماشىلىق ونەرىندە 40-تان استام مو­نوگرا­فيا مەن سىن, زەرتتەۋ كىتاپتارىن, 17 وقۋلىق پەن وقۋ قۇرالدارىن شىعار­دى. 1994 جى­لى «جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ» اتتى كى­ت­ا­بى ۇعا-نىڭ ش.ءۋاليحانوۆ اتىن­دا­عى سىيلىعىنا يە بولعان عالىم كوپ­تەگەن وردەن­دە­ر­مەن, مەدالدارمەن ما­­راپاتتال­دى. قازاقستاننىڭ ەڭبەك ءسى­­ڭىر­­گەن قاي­راتكەرى, «وتان» وردەنىنىڭ يە­­گە­رى بولدى.

ىبىراي التىنسارين ءبىر سوزىندە: «جاقسى مىنەز بەن اقىل كۇشى بىرىكسە – بۇ­لار ادامگەرشىلىك قاسيەتتەر», – دەپ ادام­گەرشىلىگى مول جاندارعا ءۇمىت ارتا­تىنىن بىلدىرگەن ەكەن. ادامگەرشىلىك – ادام بويىنداعى ەڭ اسىل قاسيەت جانە ادامزات بالاسىنىڭ ەڭ جوعارعى ماقساتىنا باعىتتالادى. بۇل قاسيەت ادامدى مەيىرىمدىلىككە, وتانىن, ەلىن, وتباسىن سۇيۋگە ۇيرەتەرى انىق.

مىنە, سونىڭ ءبارىن 67 جىلدان بەرى جۇپتارى جازىلماي بەرىك وتباسىن قۇرعان سەرىك اعا مەن ءاليا اپامىزدىڭ بويىنان كورىپ, كيەلى شاڭىراعىندا قالىپتاسقان تاماشا قاسيەتتەرىنەن زامانداستارى مەن شاكىرتتەرى, اعايىن-تۋىستارى ۇلگى الادى.

مەن بۇل وتباسىن كوپتەن بىلەمىن. سون­دىقتان دا ويىمدى سارالاي كە­لە, حال­­قى­مىزدىڭ «جاقسى ادام – قا­زى­نا» دەگەن ناقىل ءسوزىن ەسكە الدىم. ءوز­دە­رى­نىڭ بىلىمىمەن, بىلىكتىلىگىمەن, تەرەڭ ما­عىنالى عۇمىر كەشۋىمەن, وزگەگە ونەگە بولۋىمەن حالىقتىڭ قازىناسىنا اينالعان سەرىك قيراباەۆ پەن ءاليا بەيسەنوۆانىڭ ومىرلەرىنە كوز جىبەرسەك, ولاردىڭ وتە باي عۇمىر كەشىپ كەلە جاتقانىن باي­قاي­مىز.

ءسوزىمىزدىڭ ايعاعى رەتىندە ايتارىمىز, فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى سەرىك قيراباەۆ پەن گەوگرافيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى ءاليا بەيسەنوۆانىڭ شاڭىراعىن ەل «اكا­دەميكتەر وتباسى» دەپ تانيدى. بىلە بىلگەنگە, ءبىر وتباسىنان ەكى بىردەي اكا­دەميكتىڭ شىعۋى – سيرەك كەزدەسەتىن قۇ­بى­لىس. وعان سەبەپكەر تاتۋ تىرلىك, ءبىر-ءبى­رىنە دەگەن ادال ماحاببات جەمىسى ەكەنى انىق. ونى مىنا اڭگىمەدەن اڭعارامىز. «...اپالارىڭ جاس كەزىندە سۇ­لۋدىڭ سۇ­لۋى ەدى. ءالى دە سىرى كەتسە دە, سىنى كەت­پەگەن قالپىندا وتىر عوي, ءمى­نە. ءبىر كور­گەننەن-اق عاشىق بولدىم, ءسويتىپ 18 جاسىندا ۇيلەنىپ الدىم, – دەگەن سەرىك اعا ءازىل-قالجىڭى ارالاس ماقتانىشىن جاسىرمايدى. راسىندا, ءاليا اپامىز مىنەزگە باي جان.

«ادامگەرشىلىككە تاربيەلەۋ قۇرالى – ەڭبەك پەن اتا-انا ۇلگىسى» دەيتىن ىبىراي التىنسارين اتامىزدىڭ, «اعاش ءتۇزۋ ءوسۋ ءۇشىن وعان كوشەت كە­زىن­­دە كومەكتەسۋگە بولادى, ۇلكەن اعاش بول­­عاندا ونى تۇزەتە المايسىڭ» دەگەن حا­ل­قىمىزدىڭ دانا ءسوزى بار. وسى رەتتە بالانىڭ بويىنا جاستايىنان ىزگىلىك, مەي­ىرىمدىلىك, قايىرىمدىلىق, ياعني ادام­گەرشىلىكتىڭ قۇندى قاسيەتتەرىن ءسى­ڭىرۋدە ۇلگىلى وتباسى مەن پەداگوگتەر شە­شۋشى ءرول اتقاراتىنىن ەسكە سالعىم كە­لەدى.

شۇكىر, قوس عالىمنىڭ ۇياسىنان تۇلەپ ۇشقان تۇڭعىش ۇلى نۇر بولسا, ماسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتىن ءبىتىرىپ, اسپيرانتۋرادا وقىپ, سول جاقتا كان­ديداتتىعىن, دوكتورلىق ديسسەر­تا­تسياسىن قورعادى, فيلوسوفيا عى­لىم­دارىنىڭ دوك­تورى, پروفەسسور اتان­دى. بۇگىندە رەسەي حا­لىق­تار دوس­تىعى ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ءبىرىن­شى پرو­رەكتورى-عىلىمي پرورەكتورى.

پروفەسسور نۇر سەرىك ۇلىنىڭ عى­لىمي ىستەر جونىندەگى پرورەكتور رە­تىن­­دە تىندىرعان جۇمىس اۋقىمى وتە كولەمدى. ونى رەسەي حالىقتار دوستىعى ۋني­ۆەرسيتەتىنىڭ سوڭعى بەس جىل ىشىندە بارلىق جوعارى وقۋ ورىندارى مەن رف ۋني­ۆەرسيتەتتەرى اراسىندا 3-4 ورىندى يەلەنىپ كەلگەنىنەن, سونداي-اق حا­لىق­ارالىق دەڭگەيدەگى رەيتينگىسىنىڭ جو­عا­رى­لاي تۇسكەنىنەن دە اڭعارۋعا بولادى. بۇل ولاردىڭ حالىقارالىق عىلىمي قا­رىم-قاتىناسىن ارتتىرىپ, كادر­لار دايار­لاۋداعى عىلىمي بىلىكتىلىگىن جو­عا­رى­لاتا تۇسۋدە.

ۇزاق جىلدار پروفەسسور نۇر سەرىك­ ۇلى قيراباەۆ رەسەي فەدەراتسياسى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ گۋمانيتارلىق بىلىمدەر جونىندەگى كەڭەس توراعاسىنىڭ ورىنباسارى بولىپ, 15 جىل رف ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگىنىڭ فيلوسوفيالىق عىلىمي-ءادىس­تەمەلىك كەڭەسىن باسقاردى.

وسىدان-اق, ونىڭ جۇمىسقا جا­ۋ­اپكەرشىلىگىنىڭ جوعارىلىعى, تا­بان­دىلىعى, ىسكەر باسشى ەكەندىگى اڭ­عا­رى­لادى. «قازاق حالقىنداعى «اكە­گە تارتىپ ۇل تۋسا يگى, اتا جولىن قۋ­سا يگى» دەگەن تىلەكتىڭ جۇزەگە اسقانىنا بۇل دا ءبىر نەگىز. 

ورتانشى ۇلى ءادىل ەلىمىزدىڭ ءىش­كى ىستەر مينيسترلىگىندە جاۋاپتى قىز­­مەت اتقارا ءجۇرىپ, جول اپاتىنان قايتىس بول­عان-دى. كەنجە ۇلى ءالىم, سىر­تقى ىستەر مي­نيسترلىگىندە امەريكا دەپارتامەنتى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى.

ەندى, اياۋلى اپامىز جايلى بىرەر ءسوز. رەسمي تىلمەن ايتار بولساق, ۇلتتىق عى­لىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى ءاليا بەيسەنوۆانىڭ ۇسىنىسىمەن 1986 جىلى قازپي-ءدىڭ فيزيكالىق گەو­گرا­فيا كافەدراسىنىڭ جانىنان «لاند­شافت­تار ەكو­لوگياسى جانە تابيعاتتى قور­عاۋ» اتتى لابوراتوريا ۇيىم­داس­تى­رىلدى. 1989 جىلى ءاليا ءسار­سەن­­قى­زىنىڭ ۇسىنىسى جانە تىكەلەي قاتى­سۋىمەن قازپي-ءدىڭ جاراتىلىستانۋ-گەوگرافيا فاكۋلتەتىنىڭ قۇرامىندا ەكولوگيا ءبولىمى اشىلىپ, قازپي-دە گەو­گرافيا جانە ەكولوگيا فاكۋلتەتى ۇيىم­داس­تى.1991-1999 جىلدارى گەوگرافيا جانە ەكو­لوگيا فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى, قازاقستان گەوگرا­فياسى جانە ەكولوگيا­سى كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ ساي­لاندى.

وسىنشاما جۇكتى ارقالاي ءجۇرىپ, ءۇل­گىلى وتباسىن قالىپتاستىرۋ وڭايعا ءتۇس­­پەيدى. ءاليا اپامىز ءۇشىن ول قا­لىپ­­تى جاعداي. ەندى, كەلىنى, استانا قا­لا­سىنداعى «دارىن» رەسپۋبليكالىق عى­لىمي-پراكتيكالىق ورتالىعىنىڭ دي­رەكتورى شولپان قيراباەۆانىڭ لە­بى­زى­نە زەر سالايىق: «...اتا-ەنەمنىڭ سۇيىك­تى ۇلى ءادىل كەرەمەت ازامات ەدى. اسكەري ادام بولاتىن. تاعدىردىڭ جازۋىنا نە دەرسىڭ. بار بولعانى 11 جىل سىيلاستىقتا ءومىر كەشتىك. ماشينا اپاتىن­ان قايتىس بولدى. ارتىندا ەرجان, سانجار دەگەن ەكى ۇلى قالدى. قازىر ولار ۇلكەن ازامات دارەجەسىندە. ءبىرى حالىقارالىق قۇقىق ماماندىعىن يگەرسە, ەكىنشىسى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك اكادەمياسىن ءبىتىردى. ەكەۋى دە مەملەكەتتىك قىزمەتتە. مەنىڭ بۇل اراداعى ايتپاعىم, «اتا-ەنەڭ جاقسى بولسا, قىزىنداي ەتىپ وسىرەدى» دەگەن قازاقى قاعيدانىڭ راستىعىنا كوز جەتكىزۋ.

تالايىما قاراي قازاقتىڭ باي­تا­عىن­داي نيەتتەرى بار, كورگەندەرى كوپ, كو­ڭىلگە تۇيگەندەرى مول ەكى اسىلىم, ار­داقتى اتا-ەنەم مەنىڭ بەتىمنەن قاققان ەمەس. ۇزاتاتىن قىزداي الاقاندارىندا ۇستادى.

ءوزىم دە الدارىن قيىپ وتپەدىم, ايت­قاندارىن ەكى ەتپەدىم. اكەمدەي بول­عان اتاممەن, انامداي بولعان ەنەممەن قاتار, سول وتباسىنىڭ بارلىق ءۇل­كەن-كىشىسىن, ءاسى­رەسە, ەنەمنىڭ شەشەسى اقىل-پاراساتى مول رىمبالا اپامدى ەرەكشە قادىر تۇتتىم. ول كىسىدەن قالعان ءبىر كەرەمەت ۇلگىنى وسى ارادا ايتا كەتسەم دەيمىن. كۇن سايىن ەرتەڭگىسىن تۇرعاندا بارىمىزبەن امانداساتىن.

«قالدارىڭ قالاي, جاقسى تۇردىڭدار ما؟» دەيتىن. ءبىز ءبىر شاڭىراقتىڭ اس­تىن­دا وتىرىپ, بۇل كىسىنىڭ مۇنىسى نەسى دەپ تاڭدانىس بىلدىرسەك:

«ە, جاسسىڭدار عوي. كەيىن مەندەي بولعاندا سولاي ەكەن-اۋ دەيسىڭدەر. ءتۇن ءتۇ­نەك قوي. ودان تاڭەرتەڭگى جارىققا جە­تۋ ءبىر عانيبەت ەمەس پە!؟ «تۇننەن تاڭ­عا تۇگەل جەتەيىك» دەگەن ءسوزدى بۇ­رىن­­­عى­لار بەكەر ايتقان با؟» دەيتىن. سول ءسوزدىڭ اقيقاتىنا ەندى كوز جەتىپ كە­­لەدى.

مەن ماماندىعىما قاراي ءومىر بويى با­­لا تاربيەسى سالاسىندا قىزمەت ەتىپ كە­لەمىن. مەنىڭ بار جاق­سى ءتىر­لىگىم, ۇر­پاق تاربيەسىندەگى ات­قا­رىپ ءجۇر­گەن جۇ­مى­سىم سول اتا-انامداي بولىپ كەتكەن اتا-ەنەمنىڭ ۇلگى-ونەگەسى دەپ ءبى­لەمىن».

قازاقستاننىڭ الەمدىك دەڭگەيدەگى زيات­كەرلىك قوعام قالىپتاستىرۋ با­عى­تىنداعى قارىشتى قادامى, ۇلتىق قۇن­دى­لىقتى باياندى ەتۋ, ءتول تاريحىمىزدى جاڭعىرتۋ, ەكونوميكامىزدى ءورىس­تەتۋدە جاستارىمىزعا جان-جاقتى ءبىلىم قا­جەت. ول ءۇشىن ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش­ ۇلى نازارباەۆ ۇسىنعان «ماڭگىلىك ەل» يدەيا­سىن جەدەل جۇزەگە اسىرۋعا ءبا­رى­مىز دە ات­سالىسۋعا مۇددەلىمىز.

وسى ىستە قوس مەرەيتوي يەلەرى, ءبۇ­گىن­دە 90 جاستى ەنشىلەگەن سەرىك سماي­ىل­­­ ۇلى قيراباەۆ پەن 85 جاسقا جەتكەن ءاليا ءسار­سەنقىزى بەيسەنوۆا ورتامىزدى تولتىرىپ جۇرە بەرۋلەرى ءۇشىن باقۋاتتى ءومىر, زور دەنساۋلىق تىلەيمىن.

سارسەنعالي ءابدىماناپوۆ,

قازاق ەكونوميكا, قارجى جانە حالىقارالىق ساۋدا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ 

رەكتورى, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور