يدەولوگيا ءھام يممۋنيتەت

كەيدە قاداعاڭنىڭ ايتقانىنا قوسىل­عىمىز كەلمەيدى-اق. بىراق, قازەكەڭنىڭ بولمىسىن تاپ باسىپ ايتقان سوڭ امالسىز مويىنداۋعا ءماجبۇر بولا­سىڭ. «قازاق وسى: قاراسىڭ با, اقسىڭ با, قوڭىر­سىڭ با, جاتىرقاۋدى بىلمەيتىن». قازاقتىڭ قادىر اقىنى جاتىرقاۋدى بىلمەيدى دەگەندە, كەڭ پەيىلدى قازاقتىڭ دارالىعىن, دارقاندىعىن ايتىپ وتىرعانىندا ءسوز جوق. ايتسە دە, سونىڭ ەكىنشى جاعى دا بار ءتارىزدى كورىنەدى بىزگە. ويتكەنى, «جا­تىر­قاۋدى بىلمەگەننىڭ» ارقاسىندا جات­جۇرت­تىقتاردىڭ قانداي نيەت-پيعىلى بار ەكەنىنە قاراماستان, بوساعاسىنان اتتاعاننىڭ بارلىعىن قۇشاق جايا قارسى الادى. العاشقىدا ەشتەڭە بايقالمايدى, ال زاردابى كەيىنىرەك, جىلدار وتە شىعىپ جاتادى. كەڭەس وداعىنىڭ تۇسىندا قازاق جەرىنىڭ «ۇلتتار لابوراتورياسىنا» اي­نا­ل­ىپ, ءوز جەرىندە الاشتىڭ ۇرپاعى از­شى­لىققا اينالعانى دا سول سەبەپتى عوي. قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراعان حالىقتىڭ بار­لىعىن وتكەن عاسىردىڭ 30-40-شى جىل­دارى قارسى الىپ, بارىمىزبەن ءبولىسىپ, ءوزى تار باسپانانىڭ ءبىر بۇرىشىن سولارعا بوساتىپ بەردىك ەمەس پە. ال 50-ءشى جىلدارعى كوشتىڭ ءجونى بولەك. تىڭ كوتەرەمىز دەپ حرۋششەۆتىڭ جەل­پىل­­دەگەن جەلوكپە مىنەزى قازاق دالا­سى­­نىڭ تەرىسكەيىن تاعى دا ينتەرنا­تسيونال­­دىق كوشكە ۇلاستىردى. ميلليارد پۇت استىق الامىز دەپ اتتان سالۋدىڭ اقىرى قۇنارلى توپىراقتىڭ ەروزياعا ۇشى­راۋىنا اكەلدى. انا تىلىندەگى 700 مەك­تەپ­تىڭ جابىلىپ, قازاقتىڭ «كوم­مۋنيزم­گە جەتۋ ءۇشىن» ۇلاندارىن جاپپاي ورىس مەكتەپكە بەرەتىنى دە سول تۇس. قى­رىق جىلدان كەيىن جۇبان اقىننىڭ كول­بين­نىڭ الدىندا قاسقايىپ تۇرىپ سوي­لە­گەنىندە سول تىڭ يگەرۋ كەزىندەگى ۇلتتى تۇ­قىرت­قان جاعداي دا قامتىلعان ەدى-اۋ. 1986 جىلدىڭ 31 جەلتوقسانىندا جازۋشىلار وداعى ۇيىندە قازاقستان كومپارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىن­شى حاتشىسى گ.ۆ.كولبينمەن كەزدە­سۋدە اقىن كوكىرەكتە شەمەن بولىپ قاتقان شەردى اقتارعان ەدى: «…سوعىس  جىلدارىندا قازاقتار وتانى­مىزدىڭ ادال ءارى قاھارمان قورعاۋ­شى­لارىنىڭ ءبىرى بولدى. وسى ەر, كەڭقول­تىق, جومارت, ءورشىل ءارى كادىمگى اڭقاۋ, ۇلتتىق شەكتەۋشىلىك مۇلدە جات حالىق ءوزىنىڭ كەڭدىگىن تىڭ يگەرۋ كەزىندە دە كورسەتتى. تىڭعا سان ءتۇرلى ادامنىڭ كەل­گەنى ەشكىمگە قۇپيا ەمەس, ونىڭ ىشىندە بۇرىن­عى قىلمىسكەرلەر دە, اقشا قۋعان ۋاقىت­شا قۇلقىنىن تويدىرۋشىلار دا بولدى. وسىنداي ادامداردىڭ بايىرعى حالىق­تىڭ ۇلتتىق نامىسىنا تيەتىن ارە­كەت­تەر جاساعانى از ەمەس. بىراق قازاق­تار­­دىڭ پارتيا شاقىرىپ وتىرعان ءىستىڭ ۇلى­لىعىن تۇسىنۋگە ۇستامدىلىعى جەتتى. قازىر باسقاشا جاعداي ورنادى. رەس­پۋب­ليكادا ۇلتتىق اراسالماق وزگەر­دى. بۇنىڭ ءوزى تىڭداعى كوپ جەردە قازاق مەكتەبىنىڭ سانى كۇرت كەمىپ كەتۋى­نە اكەپ سوقتى, ال قالالارداعى ءىستىڭ جايىن ايتپاسا دا بولادى. ءتىپتى الماتى­داعى قازاق مەكتەپتەرىنىڭ سانى, ەگەر قاتە­لەسپەسەم, ەكەۋ نە ۇشەۋ. ال بالالار باق­شا­سى­نىڭ ماسەلەسى بۇدان دا وتكىر. جانە دە انا ءتىلىن مەڭگەرۋ ءدال وسى بالا­لار باقشاسىنان باستالاتىنى بىزگە بەلگىلى. كەيبىر قازاق اۋىلدارى, ءتىپتى كەي جەر­دەگى اۋدان ورتالىقتارىنىڭ الەۋ­مە­تتىك جاعدايلارى تەڭ ەمەس. تىڭدا – ادەمى جاڭا ۇيلەر, ال  بۇلاردا – توقال تامدار, ولار­دا – اسفالت جولدار, ال  بۇلاردا – با­با­لارىنان قالعان باياعى كەرۋەن جولى». «مىڭ ءولىپ, مىڭ تىرىلگەن» قازاقتىڭ رۋحىن ولتىرمەۋگە جانتالاسقان قايسار اقىننىڭ وسىنى ايتقانىنا دا بۇگىندە وتىز جىل تولدى. قۇدايعا شۇكىر, ودان بەرگى جەردە قازاق ەلى تاۋەلسىزدىگىن الىپ, الەمگە تانىلا باستادى. شەت مەم­لەكەت­تەرمەن بارىس-كەلىس كوبەيىپ, باي­لا­نىسىمىز نىعايا ءتۇستى. ارينە, قارىم-قاتىناسى بار بولعىردىڭ ەكى جاققا ءتيىمدى بولعانىنا نە جەتسىن. بىراق تا, ماعان تاۋارلاردىڭ ەكسپورتى ءوز الدىنا, يدەولوگيالىق ەكسپورت كوبىرەك ويلاندىرادى. بىلاي قاراعاندا, اشىق قوعام بولعاننان كەيىن مادەنيەتتەردىڭ ءوزارا بايلانىسى زاڭدى سياقتى. برازيليانىڭ, ءۇندىستاننىڭ, قىتايدىڭ, كورەيا مەن تۇركيانىڭ كينولارىن تاماشالاعاندا ەشتەڭە تۇرعان جوق ءتارىزدى. وسكەلەڭ ۇرپاق­تىڭ ساناسىنا فيلمدەردىڭ قيمىل­دارى بىردەن ۇيالايتىنىن ەشكىم جوققا شىعارا الماسى انىق. ەندەشە, كەيىپكەرلەردىڭ ارەكەتتەرىن جانىنا جاقىن قابىلدايدى دەگەن ءسوز. مىسقالداپ كىرگەن كەڭەس يدەو­لوگيا­س­ىن باتپانداپ شىعارا الماي وتىر­عاندا, جاھان جۇرتىنىڭ قىرىق قۇراۋ يدەولوگياسىن بويعا سىڭىرەر بولساق, الاش ءوزىنىڭ تابيعي بولمىس-بىتى­مى­نەن اجىراپ, رۋحاني داستۇرىنەن الشاق­تاپ كەتپەي مە؟ ولاي بولسا, كىمگە ءوزىڭ­نىڭ قازاق ەكەنىڭدى سوزبەن دالەلدەپ جۇرمەكسىڭ؟! باسقا جۇرتتاردىڭ يدەولوگيالىق ەكسپانسياسىنا قىزىعۋشىلىق نەمەسە جىلدام بەيىمدەلۋشىلىك يدەولوگيالىق يممۋنيتەتىمىزدىڭ السىزدىگىن كورسەتەدى. ۇلتتىق يممۋنيتەتتىڭ قارسىلىعىن كۇشەيتۋ دەگەنىڭىز ۇلكەن دە اۋقىمدى ماسەلە. ول مەملەكەتتىك دەڭگەيدەن باستالىپ, قاراپايىم جاندارعا بارىپ تىرەلەدى. وركەنيەتتىڭ ءورىسى باتىس­تا نەمەسە باسقا ەلدەردە دەگەن كوزجۇم­بايلىق سەنىم قۇلدىق پسيحو­لوگيا­نىڭ كەزەكتى ءبىر كورىنىسى. ولاي بولسا, عاسىرلار بويى ءتىنى ۇزىلمەي كەلە جاتقان ۇلتتىق داستۇرلەردى قايتا جاڭعىرتىپ, الاشتىڭ بۇگىنگى ۇرپاعىنىڭ بويىنا سىڭىرە ءبىلۋ عانا قازاقتىڭ تابيعي بولمىسىن ساق­تاپ قالادى. سوندا عانا يدەولوگيالىق يممۋنيتەتتىڭ سىرتقى يدەولوگيالىق ەكسپانسياعا قارسىلىعى كۇشەيىپ, ۇلتتىق «مەننىڭ» سوڭعى كەزدە تىلگە ءجيى تيەك ەتىپ جۇرگەن «ماڭگىلىك ەلگە» اينالۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. عابيت  ىسكەندەر ۇلى, «ەگەمەن قازاقستان»