شيرەك عاسىر ىشىندە ورلەۋ مەن ءوسۋدىڭ, وركەندەۋ مەن ءورشىل ماقساتتارعا قول جەتكىزۋدىڭ عاجايىپ قۇبىلىسىنا اينالعان قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىگى مەن دەموكراتيالىق جەتىستىكتەرى اتا زاڭىمىزبەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەنى بارشاعا ءمالىم. ءوزىنىڭ ءتۇپتامىرىن ادام مەن ادامنىڭ ءومىرىن, قۇقى مەن ەركىندىگىن ەڭ باستى قۇندىلىق دەپ سانايتىن كونستيتۋتسيامىزدىڭ 1-بابىندا: «رەسپۋبليكا قىزمەتىنىڭ تۇبەگەيلى پرينتسيپتەرى: قوعامدىق تاتۋلىق پەن ساياسي تۇراقتىلىق, بۇكىل حالىقتىڭ يگىلىگىن كوزدەيتىن ەكونوميكالىق دامۋ, قازاقستاندىق پاتريوتيزم», – دەپ ايقىن كورسەتىلگەن.
ەلباسى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ «كەشەگى تاريحتان تامىر العان, ەرتەڭگى تاريحقا تۇعىر بولعان اتا زاڭىمىز سالتانات قۇرىپ تۇرعاندا ەلىمىز تولاعاي تابىستارعا بولەنە بەرمەك» دەگەن ءسوزىنىڭ استارىندا تەرەڭ ماعىنا, ايرىقشا مازمۇن جاتىر. مەملەكەت باسشىسى وسىنداي تۇجىرىمدى پىكىرىمەن بۇگىنگى وركەنيەتتىك قۇندىلىقتار مەن باعزىدان جەتكەن ۇلى دالا دەموكراتياسىنىڭ ەلەمەنتتەرى ەنگەن كونستيتۋتسيانىڭ مىزعىماستىعى مەن تاريحي الەۋەتىن بەلگىلەپ بەردى.
وسىنداي قاستەرلى ۇستانىمنىڭ الەمدىك كوشباسشى ەلدەر, دالىرەك ايتساق, دۇنيەجۇزىندەگى وزىق وتىز ەلدىڭ قاتارىنا كىرۋگە قادام باسقان ەلىمىزدىڭ مادەني دامۋىندا دا باستى ورىندا تۇرارى انىق. «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىمەن بىرتۇتاستىققا اينالعان حالىق ساناسىنداعى جاسامپازدىق پەن سول ارقىلى قۇندىلىقتار جاسالاتىن شىعارماشىل ارەكەتتى ءوزىنىڭ وزەگى, سەنىمدى تەمىرقازىعى ەتىپ العان مادەنيەتتىڭ دامۋ قارقىنى ءاردايىم ارتا تۇسەرى بەلگىلى. ياعني, وسىنداي ەرەكشە پاتريوتتىق اكتىمەن تۇعىرلانا تۇسكەن قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى – ەلىمىزدەگى مەملەكەتتىڭ, ونىڭ ساياسي جانە مادەني ۇستانىمدارىنىڭ جاڭا ساپالى سايكەستىكتەرى قالىپتاسىپ كەلە جاتقانىنىڭ ايعاعى بولىپ تابىلادى.
ناقتى ايتاتىن بولساق, بۇلار تەك ساپالىق تۇرعىدان عانا جاقىن ۇعىمدار ەمەس.
بىرىنشىدەن, ساياسي مادەنيەتتىڭ دەڭگەيى دەگەنىمىز – ەلدىڭ مەملەكەتتىك مارتەبەسىنىڭ دەڭگەيى بولىپ سانالادى.
ەكىنشىدەن, ساياسي مادەنيەت ءتىكەلەي ساياسي ءىس-ارەكەتتەردە كورىنىس بەرەدى. دەموكراتيالىعى كەمەلدىلىكپەن دامىعان ەلدەردىڭ تاريحىنا زەر سالاتىن بولساق, تەك ءوزىندىك ساياسي مادەنيەتىنىڭ دامۋ ءناتيجەسىندە تۋىنداعان ساياسي جۇيە عانا تۇراقتىلىق پەن بىرقالىپتىلىق بولمىسقا يە بولا الاتىنىن كورەمىز.
ساياسي مادەنيەتتىڭ ىشكى قۇرىلىمىندا ساياسي سانا ماڭىزدى ورىن الادى. وسىمەن دە بايلانىستى, ادام ساناسى مەن سەزىمىندە اسەمدىكتى قالىپتاستىرۋدا قۋاتى وراسان زور كوركەم ونەر تۋىندىلارىنىڭ, اتاپ ايتقاندا, كوركەم شىعارمالاردىڭ, كينوفيلمدەردىڭ, تەلەۆيزيالىق باعدارلامالاردىڭ, مۋزىكا ونەرىنىڭ, مۇراجايدىڭ, كوركەم مادەنيەتتىڭ, تاعى دا باسقا جۇمىستاردىڭ تاماشا مۇمكىندىكتەرى ارقىلى «ءماڭگىلىك ەل» پاتريوتتىق اكتىسىنىڭ قۇندىلىقتارىن الدىڭعى جەتەكشىلىك ورىنعا قاراي دامىتۋ, سول ارقىلى قازاق حالقىنىڭ بىرتۇتاستىققا اينالۋىنا نەگىز قالاۋ – قازاقستان رەسپۋبليكاسى مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى مەن ونىڭ ۆەدومستۆولىق قۇرىلىمدارى ءۇشىن وزەكتى بولىپ سانالادى.
كوركەم مادەنيەتتىڭ ساياسي ساناعا تيگىزەتىن اسەرى مەن ىقپالى جانە ونىڭ گۋمانيستىك قۇندىلىقتاردان تۇراتىن مازمۇنى – ادامداردى ۇلى جاسامپازدىققا جەتەلەيتىن قۋاتتى كۇش ەكەنى ادامزاتتىڭ العاشقى وركەنيەت كەزدەرىنەن بەلگىلى. جوعارى زايىرلى بيلىكتىڭ, مەتسەناتتاردىڭ, ەرەكشە تۇلعالاردىڭ, جاسامپاز تۇلعالاردىڭ, عالىمداردىڭ, ساياساتكەرلەردىڭ اتقارعان قىزمەتتەرىنەن كوركەم شىعارماشىلىقتىڭ قانداي دا ءبىر تۇرىنە, بەلگىلى ءبىر باعىتىنا قولداۋ كورسەتۋ ستراتەگياسىن ايقىن كورەمىز. بۇل تۇستا بارلىق قازاقستاندىقتار تۇتاس ەل بولىپ قولداپ وتىرعان, الەم مويىنداپ وتىرعان ەلباسىمىز نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ سىندارلى ساياساتىن ەرەكشە اتاپ ءوتۋىمىز كەرەك. پرەزيدەنتتىڭ وراسان زور تاريحي قىزمەتىنىڭ ارقاسىندا بۇگىنگى كۇنى كوك تۋىن الەمگە تانىتا جەلبىرەتكەن تاۋەلسىز قازاقستان كەلبەتىندە اتا-بابامىزدىڭ ءوز الدىنا ەگەمەندى ەل بولساق دەگەن ارمانى كورىنىس تاۋىپ وتىر.
قازاقتا «ەل ءۇمىتىن ەر اقتار» ۇعىمىنىڭ تۇجىرىمدامالىق ماڭىزى وتە زور. بۇل رەتتە قازاقتىڭ اتا-بابا جولىمەن قالىپتاسقان «ەلدىك سانا» ۇعىمىنىڭ نىق تا بەرىك مۇراتقا اينالعانىن ايتا كەتۋگە بولادى.
مادەنيەت پەن ونەردىڭ كەرەمەت الەۋەتى مەن مۇمكىندىكتەرىن ەرەكشە باعالاپ, سول ارقىلى قازاقستاندىق مادەنيەتتىڭ اسقاق بەدەلىن قالىپتاستىرۋدىڭ قاجەتتىلىگى تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆ ءاردايىم اتاپ كورسەتىپ كەلەدى. «ءماڭگىلىك ەل» پاتريوتتىق اكتىسىندە باستى قۇندىلىق رەتىندە بەلگىلەنگەن تاۋەلسىزدىك يدەياسى ەلىمىزدىڭ مادەنيەتىنىڭ بۇلجىماس تەتىگىن قۇراپ وتىر. اۋىل كلۋبتارىندا قويىلعان كونتسەرتتەر مەن اۋداندىق كورمەلەردەن باستاپ, حالىقارالىق دەڭگەيدەگى يميدجدىك ءىس-شارالار مەن فەستيۆالدەرگە دەيىن تاۋەلسىزدىك بولمىسىن ماڭگىلىك جىرلاناتىن تاقىرىپ ەتىپ كەلەدى.
كەلەسى قاستەرلى قۇندىلىقتارىمىزدىڭ ءبىرى – ۇلتتىق بىرلىگىمىز بەن قوعامداعى بەيبىتشىلىك پەن ءوزارا كەلىسىم. بۇل تۇستا مەملەكەت پەن مادەنيەت اراسىنداعى نازىك تە بەرىك مەدياتورلىق قىزمەت اتقارىپ وتىرعان قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ قىزمەتى الدىڭعى ورىندا تۇر. قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى مادەني ساياسات جۇيەسىندە وزەكتى ورىنعا يە بولادى. ونىڭ ەلىمىزدە تۇراتىن بارلىق ەتنوستاردى بىرىكتىرەتىن 820 ەتنومادەني بىرلەستىكتەردى كىرىكتىرىپ اتقاراتىن قىزمەتى بەيبىتشىلىك پەن كەلىسىمدى دامىتۋدا ماڭىزدى ورىنعا يە بولىپ كەلەدى. اسسامبلەيا زايىرلى كوزقاراس پەن اسقاق رۋحانيلىقتىڭ مۇمكىندىكتەرىن كەلىستىرە ۇيلەستىرىپ وتىرعان ازاماتتىق قوعام مەن مەملەكەتتىڭ سەنىمدى قۇرىلىمىنا اينالدى. جاڭا قازاقستاندىق ءپاتريوتيزمدى قالىپتاستىرۋدىڭ ناق وسى شارتتارى «ماڭگىلىك ەل» پاتريوتتىق اكتىسىنىڭ ەكىنشى جانە ءۇشىنشى قۇندىلىقتارى رەتىندە بەلگىلەنگەن.
ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيامىزدىڭ گۋمانيستىك قۇندىلىقتارى يندۋستريالاندىرۋ مەن يننوۆاتسياعا نەگىزدەلگەن ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنان قولداۋ تابادى. بۇل ماسەلەدە جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىن قۇرۋ يدەياسى – ونىڭ دۇنيەتانىمدىق قۇراۋشىسى بولىپ سانالادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى ن.ءا.نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا «بۇگىنگى احۋال – ءبىزدىڭ جەتىستىكتەرىمىزدى سىنعا سالىپ, ەلدىگىمىزدى شىڭداي تۇسەتىن ۋاقىت تەزى» ەكەنىن ايتقان ەدى. ەلباسىنىڭ بۇل سوزدەرىن مادەنيەت پەن ونەر قايراتكەرلەرى وزدەرىنىڭ الدىنا قويىلعان مىندەتتەرىن شەشۋدە قولداناتىن مۇمكىندىكتەرى رەتىندە باسشىلىققا الادى. ەلىمىزدىڭ مادەني دامۋى «ماڭگىلىك ەل» پاتريوتتىق اكتىسىن شىنايى بولمىسقا اينالدىرۋدا ءوزىنىڭ بار الەۋەتىن پايدالانۋىن كەرەك ەتەدى. بۇل رەتتە «ماڭگىلىك ەل» يدەياسى شىعارماشىل تۇلعالارعا – سازگەرلەرگە, سۋرەتشىلەرگە, اقىندار مەن جازۋشىلارعا, مۇراجاي قىزمەتكەرلەرىنە, كىتاپحاناشىلارعا ەكىنشى تىنىسى اشىلىپ, جاڭا موتيۆاتسيالار تاۋىپ, شىعارماشىلىق شابىتتارىن تاسقىنداتۋدىڭ قاينار بۇلاعىنا اينالادى. وسىنداي جاڭا قۇندىلىقتار مەن مادەني ءماندىلىك قازىنانى قالىپتاستىرۋ ۇدەرىسىندەگى ەرەن ەڭبەكتەرى ولاردىڭ قوعامداعى دارەجەلى ورنىن تانىتىپ, مورالدىق قاناعاتشىلدىق سەزىمىن قالىپتاستىرادى. ءبىزدىڭ كونستيتۋتسيامىزدىڭ شىعارماشىلىق ەڭبەك ەركىندىگىمەن بايلانىسى دەگەنىمىز – اتا زاڭىمىزدىڭ ءتۇرلى مادەني ونىمدەر جاساۋعا بەرىلگەن كەپىلدىگى ەكەنى وسىلاي تانىلادى.
تاريح پەن ءتىلدىڭ ورتاق بولمىسى – بارلىق دەڭگەيدەگى مادەنيەت قايراتكەرلەرىنىڭ شىعارماشىلىق ەڭبەكتەرىنىڭ اجىراماس بولشەگى رەتىندە تانىلاتىنى بەلگىلى. بۇل «ماڭگىلىك ەل» پاتريوتتىق اكتىسىنىڭ التىنشى قۇندىلىعى بولىپ تابىلادى. كونستيتۋتسيالىق دارەجەدە بەكىتىلگەن وسى قۇندىلىق قازاقستاندىق كوپۇلتتى قوعامدى ءبىر ماقسات پەن ورتاق قۇندىلىقتار اياسىنا بىرىكتىرىپ, ءبىر ۇلتتىڭ ەكىنشى ۇلتتىڭ مادەنيەتىن تۇتاستاي نەمەسە ۇزدىكتەپ قابىلداۋ ۇدەرىسىن, مادەني الماسۋلار ۇدەرىسىن وتكىزۋگە نەگىز قالايدى.
وسىلاي, تۇتاس مادەنيەت پەن ودان تۋىندايتىن ساياسي مادەنيەت دەگەنىمىز – قازاقستاندىق قوعامدا بەرىك ورىن تەۋىپ كەلە جاتقان الەۋمەتتىك سانادان وتكىزىلگەن جانە سەزىمنىڭ تەرەڭ يىرىمدەرىندە ورنەك سالعان قۇندىلىقتار مەن سوعان ساي كەلەتىن سەنىمدەردىڭ جيىنىن تانىتادى. ءوز كەزەگىندە, بۇل قاسيەتتەر, ارنايى مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ قىزمەتى سياقتى, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك پەن ەلىمىزدىڭ جالپىالەمدىك جانە وڭىرلىك ماسەلەلەردىڭ كۇرمەۋىن شەشۋگە قاتىسۋدىڭ جاھاندىق قادامىن دا قامتاماسىز ەتە الاتىن قۋاتقا يە بولىپ تابىلادى.
«ماڭگىلىك ەل» پاتريوتتىق اكتىسىنىڭ التىن قازىعى بولىپ سانالاتىن بارلىق قۇندىلىقتارىمىز قازاقستاندىق مادەنيەتتىڭ پاتريوتتىق ماندىلىگىن تانىتادى. وسى قۇندىلىقتاردىڭ ارقاسىندا قازاقستان, ءبىزدىڭ التىن ۇيامىز, تاريح ءۇشىن قىسقا ۋاقىتتىڭ بەرگەن مۇمكىندىكتەرىن ساناعا سالىپ, ءاربىر ءساتىن تارازىلاي پايدالانىپ, مول جەتىستىككە قول جەتكىزدى, كەمەل كەلبەتكە يە مەملەكەتتىلىك قۇردى.
قازاقستاندىق قوعامنىڭ ساياسي باعدارى مەن مادەني قۇندىلىقتارى قازاقستاندىق ساياسي مادەنيەتتىڭ بولمىسىن قۇرايدى. وسى قۇرىلىمداعى ءاربىر قۇراۋشى بولشەكتىڭ تۇتاس مەملەكەت ءۇشىن ماڭىزى زور بولىپ كەلەدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ اتا زاڭىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى سوندا, كونستيتۋتسيادا قازاقستاندا تۇراتىن جۇزدەن استام ۇلت وكىلدەرىنىڭ ءبىر «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىن ۇلىقتاپ, ول باعىتتى ءوزىنىڭ دامۋ باعدارى ەتىپ ءبىراۋىزدان قابىلداۋىنا جانە وسى جولدا سەنىممەن قارىشتاپ قادام جاساۋىنا كەپىل بەرەتىن سەنىمدى تىرەكتەر جازىلعان. مۇنداي سەنىممەن قارۋلانعان جەكە تۇلعالار وزدەرىنىڭ شىعارماشىلىق الەۋەتىن ەل پايداسىنا شەشىلەتىن قۇندىلىقتار تۋىنداتۋدا جاسامپازدىقپەن قىزمەت ەتەدى. مادەني قۇندىلىقتار, ەلدىڭ ساياسي قۇندىلىقتارىنا يگى ىقپالىن تيگىزىپ قانا قويماي, ۋاقىت وتە كەلە, «مادەني فورمۋلالارعا» اينالىپ, ەلدى الەمگە تانىتاتىن بەلگىلەرگە دە اينالادى.
وسىمەن قاتار, قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەردى بولاشاققا الىپ باراتىن سەنىمدى قادام دەپ ساناپ, العا قاراي دامۋ قارقىنىمىزدى باسەڭدەتىپ الماۋ جاعىن دا ءسات سايىن ءتۇسىنۋىمىز كەرەك. العا قاراي جۇرەتىن جولدى ءاردايىم وي جۇگىرتۋ ارقىلى سەزىپ وتىرۋ, ونىڭ قىرى مەن بۇرالاڭىنىڭ الدىن الۋ, قالاي بولعاندا دا اداسپايتىن تۋرا جول تابۋ – ساياسي مادەنيەتىمىزدىڭ دامۋ ۇردىستەرىن انىقتاۋدى ءبىلدىرەدى. قازاقستاننىڭ جەمىستى دامۋىنىڭ ماڭىزدى كريتەريلەرى رەتىندە مادەني دامۋ دەڭگەيىن, مادەني ينستيتۋتتار مەن مادەنيەت تەتىكتەرىنىڭ ينفراقۇرىلىمدارىنىڭ ءتيىمدى دە ساپالى قىزمەت ەتۋىن اتاۋعا بولادى. قازاقستان مادەنيەتى ءوزىنىڭ دامۋى مەن بيىك ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋى ارقىلى تەك ۇلتتىق قانا ەمەس, الەمدىك مادەني مۇرانى دامىتۋعا دا ءوز ۇلەسىن قوسىپ كەلەدى. ءوزىنىڭ ساپالى قىزمەتىن جۇيەلى جولعا قويۋ ارقىلى قازاقستاندىق مادەنيەت ساپالى مادەني قۇندىلىقتاردى جاساۋدا, ۇرپاقتان-ۇرپاققا, ەلدەن-ەلگە جەتكىزۋدە جانە پايدالانىپ, تۇتىنۋدا وزىق ۇلگى جول قالىپتاستىرۋدا. مادەني الماسۋلار مەن جەكە تۇلعانىڭ وزىندىك بولمىسىنداعى شىعارماشىلىق الەۋەتىن جۇزەگە اسىرا الۋىندا دا قازاقستاندىق مادەني ينستيتۋتتار جەمىستى ناتيجەلەرگە قول جەتكىزۋدە.
اتا زاڭىمىزدان ءنار العان كونستيتۋتسيالىق ەركىندىگىمىز بۇگىنگى جاقسى ءومىرىمىزدى دە قامتاماسىز ەتۋ كوزى بولىپ تابىلادى. قازىرگى ءبىزدىڭ ۋاقىتىمىز – باقىتتى مۇمكىندىكتەر مەن باقىتتى ساتتەر كەزى. مادەنيەت ارقىلى ءومىر ءسۇرۋ, ەلىڭدى ءسۇيۋ مەن جاسامپاز بولۋ, وسىناۋ جاھاننىڭ ءبىر ساپالى دا ماڭىزدى بولشەگىنە اينالۋ, قوعامدىق جانە ساياسي ومىرگە سانالىلىقپەن ارالاسۋ دا وسى كەزەڭنىڭ بىزگە بەرگەن باقىتى.
اتا زاڭىمىزدىڭ ارقاسىندا ءوزىنىڭ شىعارماشىلىق قىزمەتىنىڭ جوعارعى ساپاعا جەتۋىنە, ءسويتىپ الەمدە قازاقستاندىق مادەنيەت مارتەبەسىن تانىتۋعا, قازاقستاننىڭ اتىن تاريح پاراقتارىنا التىنمەن جازۋعا ۇلەس قوسۋعا بەرىلگەن مۇمكىندىكتەرىمىز وتە زور.
وسىنداي جارقىن ساتتەردىڭ ناتيجەسىندە, اعا ۇرپاقتىڭ ساياسي تاجىريبەسىن, قازاقستاندىق ساياسي-مادەني ماندىلىكتەر مەن قۇندىلىقتاردىڭ وسكەلەڭ ۇرپاققا ساباقتاستىقپەن جالعاسۋىنا بەرەتىن مول مۇمكىندىكتەرىن پايدالانۋدا قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كونستيتۋتسياسى اينىماس تىرەك بولىپ تابىلادى.
قۋاتجان ۋاليەۆ,
مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگىنىڭ جاۋاپتى حاتشىسى, زاڭ عىلىمدارىنىڭ دوكتورى