ءتىل جاناشىرى اللا گاۆرينا وسىنى زامانداستارىنا ىسىمەن ۇيرەتكىسى كەلەدى
وسى جاقىندا عانا قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ باستاماسىمەن «ماڭگىلىك ەل» پاتريوتتىق اكتىسىنە ارنالىپ ەلىمىز بويىنشا بارلىق وبلىستىق, قالالىق جانە اۋداندىق كىتاپحانالاردا, جوعارى وقۋ ورىندارى مەن دوستىق ۇيلەرىندە ءبىر مەزگىلدە مەملەكەتتىك تىلدە جالپى, قازاقستاندىق اشىق ديكتانت جازۋ شاراسى وتكەنى بەلگىلى. بۇل يگى ءىس-شارا قازاق ءتىلىن قادىرلەپ, قاستەرلەيتىن, بويلارىن شىن مانىندەگى وتانشىل, پاراساتتى سەزىم كەرنەگەن الۋان ەتنوستاردىڭ كوپ ەكەنىن ايعاقتادى. مەملەكەتتىڭ ءتىلدىڭ مەرەيىن اسىرعان سونداي عيبرات جانداردىڭ ءبىرى – بۇگىنگى اڭگىمە ارقاۋى.
قوستانايلىق كورەرمەندەر وبلىستىق «قازاقستان-قوستاناي» تەلەديدارىنا كەلگەن جاڭا ديكتوردى بىردەن بايقاعان. كورەرمەننىڭ كوزىن تويدىرىپ, ەكرانداعى ادەمى ورىس قىزىنىڭ قازاق ءتىلىندە مۇدىرمەي سويلەپ وتىرعانى ودان سايىن ءىشىڭدى جىلىتاتىن. ىلعي ىزدەنىستە جۇرەتىن اللا ديكتورلىقپەن شەكتەلىپ قالعان جوق, اۆتورلىق حابارلار ۇيىمداستىرۋعا كىرىستى. ونىڭ ورىس جانە قازاق تىلدەرىندە ءبىردەي ءجۇرگىزگەن «بويتۇمار» دەگەن حابارى تەك ءتىلدى دارىپتەۋ عانا ەمەس, قايىرىمدىلىعىمەن دە, ىزگى ىسىمەن دە كورەرمەننىڭ كوزايىمىنا اينالدى. بارلىعى 40-تان اسا سانى ەكرانعا شىققان حاباردىڭ كەيىپكەرلەرى اراسىنان 8 بەن 15 جاس ارالىعىنداعى 15 بالا ءوزىنىڭ جاڭا وتباسىن, جاڭا اتا-اناسىن تاۋىپ, مەيىرىمگە بولەندى. مۇندا جاس ءجۋرناليستىڭ شەبەرلىگى, ۇيىمداستىرۋشىلىعى باستى ورىن العان بولاتىن. اللا حابارىنا قاتىسقان بالا ورىس نەمەسە جالپى سلاۆيان حالىقتارى ۇلتىنان بولسا ورىس تىلىندە, قازاق نەمەسە تۇركىتىلدەس حالىقتان بولسا قازاق تىلىندە سويلەدى. سونىسىمەن حاباردىڭ بارلىق بوياۋى, مازمۇنى كورەرمەن جۇرەگىنە جەتىپ وتىردى.
– مەن حاباردا بالانى جان-جاقتى اشۋدى ماقسات تۇتتىم. ولارمەن ەكراننان تىس جۇمىس ىستەدىم, بارلىق ونەرىن, ىشكى تۇپ-تۇنىق جان دۇنيەسىن, تاعدىرىن كورەرمەنگە جەتكىزدىم. سودان ءبىزدىڭ ستۋدياعا تەلەفون قوڭىراۋلارى ءجيى شىرىلداپ, اتا-انالار بالالار ۇيىنە بارىپ, ولارمەن تانىسىپ, ۇيىنە الىپ كەتىپ جاتتى. ەڭ سوڭعى حابارىما 9-11 جاستاعى اپالى-ءىنىلى ءاسيا, الماس اتتى جەتىم بالالاردى قاتىستىرعان ەدىم. ءبىزدىڭ حابارىمىزدى تاماشالاعان تاراز قالاسىنىڭ تۇرعىندارى تەلەفون شالدى. قوستاناي وبلىسىنىڭ تۇرعىندارى دا الگى سۇيكىمدى, ونەرلى ەكى بالانى سۇراستىرۋمەن بولدى. قازىر بالالار قارابالىق اۋدانىنان ءوزىنىڭ جاڭا اتا-اناسىن تاۋىپ, تۇرىپ جاتىر, قۇجاتتارىن رەسىمدەدى, – دەيدى اللا نيكولاەۆنا.
وبلىستىق تەلەديداردان بەرىلەتىن «پوليگلوت» حابارى دا اللا ىزدەنىستەرىنىڭ مازمۇندى جەمىسى بولاتىن. وندا جۋرناليست ءۇش تۇعىرلى ءتىلدى ناسيحاتتايدى. حابارعا قازاقشا, اعىلشىنشا بىلمەيتىن ءبىر ورىس نەمەسە باسقا ۇلت وكىلى, ورىس تىلىنە شورقاق, اعىلشىنشا بىلمەيتىن قازاق, سونىمەن قاتار, قازاق, ورىس ءتىلدەرىن بىلمەيتىن شەتەلدىك ءبىر كىسى شاقىرىلادى. حاباردا وسى ءۇش كەيىپكەر ورتاق اڭگىمەگە شاقىرىلادى. ال ءجۇرگىزۋشى اللا گاۆرينا بولسا كەيىپكەردىڭ ۇشەۋىمەن دە ءۇش تىلدە ەركىن سويلەسەدى.
– كورەرمەن ءبىرى ءبىرىنىڭ ءتىلىن بىلمەيتىن ءۇش كەيىپكەردىڭ ءبىر ساتتىك ىزدەنىسىنە كۋا بولادى. ولار سوزدىكتى قولدانادى, قولدارىمەن سىلتەپ كورسەتەدى, ءبىر ءسوزدىڭ ءۇش تىلدە قالاي اتالاتىنىن تابادى.اقىرىندا, جارتى ساعاتتىق حاباردا ورتاق تاقىرىپتى ءۇش كىسى دە ءتۇسىنىپ, سويلەسۋگە دەيىن بارادى, – دەيدى اللا. – سونىمەن قاتار, حابارعا ءتىل مامانى قاتىسىپ, اعىلشىن ءتىلىنىڭ گرامماتيكاسى تۋرالى ايتىپ وتىرادى.
اللا قازىر قازاق, ورىس, اعىلشىن جانە فرانتسۋز تىلدەرىندە ەركىن سويلەيدى. رەسەيدە ورىس مەكتەبىنىڭ ەسىگىن اتتادى, بىراق كوپ ۇزاماي قوستاناي وبلىسىنا قونىس اۋدارعان سوڭ, كىشكەنتاي ءبۇلدىرشىن قىز ءوز قالاۋىمەن قازاق سىنىبىنا باراتىنىن ايتتى.
– قازىر ويلاپ وتىرسام, قازاق مەكتەبىن بىتىرسەم دە, ءتىلدى تەرەڭ بىلەم دەۋىم استامشىلىق ەكەن. تەلەجۋرناليستيكاعا كەلگەلى قازاق ءتىلىنىڭ نارىنە سۋسىندادىم, ءوستىم دەپ ويلايمىن. الدىما كەلگەن جاڭالىقتاردى قاراپ شىققاندا ايدىن دەگەن جۋرناليست جىگىتتىڭ ءسوز ساپتاۋىنا تاڭعالىپ ءجۇردىم, باسقالاردان بولەكشە, ءتىلدىڭ بوياۋىن كەلتىرىپ جازادى. ءىشىمنەن ونىڭ ءسوز ساپتاۋىن ۇمىتپاۋعا تىرىسىپ, سويلەگەندە ءوزىم دە پايدالانىپ وتىردىم. كىتاپتار وقيمىن, ماعان كوبىنە جازۋشىلاردىڭ اڭگىمەلەرى ۇنايدى. شىركىن, ورالحان ءبوكەەۆتىڭ, شەرحان مۇرتازانىڭ, تاعى باسقالاردىڭ اڭگىمەلەرىن وقىعاندا ءتىل جۇماعىنا بارىپ كەلگەندەي اسەردە بولامىن. دەگەنمەن, كۇندەلىكتى تىرلىكتەگى ءسوز قولدانىسىمىزدا قازاق ءتىلىنىڭ قۇنارىنا, كەرەمەت بوياۋىنا ءمان بەرە بەرمەيمىز, – دەپ تولعانادى اللا.
ول قوستاناي مەملەكەتتىك پەداگوگيكالىق ينستيتۋتىنىڭ شەت ءتىلدەر فاكۋلتەتىنە ءتۇسىپ, اعىلشىن-فرانتسۋز تىلدەرى ماماندىعىن مەڭگەردى.
– وسى ماماندىقتى تاڭداۋعا ناعاشى اعامنىڭ ىقپالى تيگەن ەدى. ول كىسى: «قازاق, ورىس ءتىلدەرىنە اعىپ تۇرسىڭ, ەندى شەتەل تىلدەرىن مەڭگەرۋىڭ كەرەك» دەگەن بولاتىن بالا كەزىمدە. قازىر كەرەك بولعان جاعدايدا ءتورت تىلدە دە سويلەسە الامىن. بىراق ورىس ءتىلىن انا ءتىلىم دەپ ۇققانىممەن, قازاق ءتىلى جانىما جاقىن. ءوزىم ورىس قىزىمىن, بىراق جانىم قازاق. مۇمكىن, ناعاشىلارىم قازاق بولعاندىقتان, ناعاشى اجەمنىڭ قولىندا وسكەندىگىمنىڭ دە اسەرى بار شىعار, – دەيدى اللا.
اللا ءتىل ۇيرەنۋگە ەڭبەكپەن قاتار, ۇلتتىق نامىس تا كەرەك ەكەنىن ايتىپ جۇرەدى. ونى بۇلاي ويلانتاتىن دا, ايتقىزاتىن دا قازاق ءتىلىنىڭ جايى. وسىدان ەكى جىل بۇرىن, ستۋدەنت كەزىندە فرانتسيادا ءبىر اي بولىپ كەلدى. سوندا فرانتسۋزداردىڭ ءوز ءتىلىنىڭ پاتريوتى ەكەندىگىنە تاڭعالعان ءارى قىزىققان.
– فرانتسيادا ەكى ءتىل – اعىلشىن ءتىلى مەن فرانتسۋز ءتىلى قاتار جۇرەدى. بىراق ءبىز بولعان پاريجدە فرانتسۋزدار نەگىزىنەن ءوزىنىڭ مەملەكەتتىك تىلىندە – فرانتسۋزشا سويلەسەدى. ولارعا قاراپ ءبىز سەكىلدى سىرتتان بارعان وزگە ۇلت وكىلدەرى دە فرانتسۋزشا سويلەۋگە تىرىسادى ەكەن. فرانتسۋز حالقى ءوز ەلىنىڭ, ءتىلىنىڭ پاتريوتى ەكەن, – دەيدى اللا. بۇل ساپار ونىڭ ساناسىندا «ءتىل پاتريوتى» دەگەن ۇعىمدى ورنىقتىردى.
– مەن اعىلشىن ءتىلىنىڭ حالىقارالىق تىلگە اينالىپ كەتكەنىن, دۇنيەجۇزىندە عىلىمنىڭ دا باسىمى وسى تىلدە دامىپ جاتقانىن بىلەمىن, تۇسىنەمىن. ۋاقىتتىڭ تالابىنا قاراي ونى دا بىلگەنىمىز دۇرىس بولار. بىراق قوعام مەن عىلىم وزگە تىلدەردە دە دامىپ جاتىر عوي. مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدە ءبىز سويلەمەسەك, كىم سويلەۋى قاجەت؟ وتاندى, ەلدى, حالقىمىزدى مەملەكەتتىك ءتىلسىز قالاي ەلەستەتەمىز؟ – دەيدى اللا.
راسىندا, «انا ءتىلىڭدى قۇرمەتتە» دەگەن اتالى ءسوز قازىر جاۋىر بوپ بارا جاتقانداي. قالاي قۇرمەتتەۋ كەرەك؟ اڭگىمە سوندا ەمەس پە؟ بالانى اناسى جاقسى كورگەندە ونى تەك شولپىلداتىپ سۇيە بەرۋى كەرەك پە؟ بالانى ماپەلەپ ءوسىرىپ, تاربيەلەگەندە عانا اتا-انانىڭ بالاعا دەگەن ماحابباتى كورىنىس تاپپاق. ال بالانىڭ اتا-اناعا دەگەن قۇرمەتى ءتىپتى, بولەك بولماۋشى ما ەدى؟ انا ءتىلدىڭ جاعدايىن دا ءومىردىڭ وسى كورىنىستەرىنە بالاسا ءلازىم.
– بىزدە جاستار مەملەكەتتىك تىلىمىزدە سويلەۋى قاجەت. ءتىلدىڭ شىراعى سوندا جانادى. ءبىز ستۋدەنت كەزدە كوبىنە ورىس تىلىندە سويلەدىك. مەن تەلەديدارعا قىزمەتكە كەلگەنىمدە وسىنىڭ قاتەلىك ەكەنىن سەزىندىم. ويتكەنى, وزگە تىلدە سويلەپ, ءوز انا تىلىنە وگەيسىپ قاراعان جان ءوزىنىڭ انا ءتىلىنىڭ نارىنەن ايىرىلادى ەكەن. تىلگە قۇرمەت قۇر ءسوز بولماۋى ءتيىس, قۇرمەتىڭ – سول تىلدە سويلەۋىڭ. جالپى, ءتىل ۇيرەنۋدىڭ ەڭبەك ەكەنىن ايتقىم كەلەدى, – دەپ ءتۇيدى اللا قىز.
قازىر اللا گاۆرينا جۋرناليستىك ىزدەنىستەر ۇستىندە. قوعامدىق جۇمىستارعا دا بەلسەنە قاتىسادى, ىسكە كىرىسىپ كەتكەندە توپتى جارىپ جۇرەتىن قاسيەتى دە بار. ونىڭ سۇيىكتى تاقىرىبى – ءتىل ماسەلەسى. مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ مارتەبەسىن اسپانداتىپ, ادىمىن جازۋدى, ەلباسى ايتقان ءۇش تۇعىرلى ءتىلدىڭ تالايلى بولۋىنا قارلىعاشتىڭ قاناتىمەن سۋ سەپكەندەي ءوز ۇلەسىن قوسىپ ءجۇر. سوزبەن ەمەس, ارينە, ىسپەن.
ءنازيرا جارىمبەتوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان»
قوستاناي