جاڭا ورتالىق ۇلتتىق فتيزيوپۋلمونولوگيا عىلىمي ورتالىعىنىڭ بازاسىندا قۇرىلعاندىقتان, وسى مەكەمەنىڭ ديرەكتورى مالىك ادەنوۆپەن ەندىگى ماقسات-مىندەتتەر تۋرالى اڭگىمە وربىتكەن ەدىك.
– مالىك مولدابەك ۇلى, الدىمەن وقىرماندارمىزدى تۋبەركۋلەزدىڭ جالپى ەپيدەميولوگيالىق احۋالىنان حاباردار ەتىپ وتسەڭىز؟
– سوڭعى دەرەكتەر ەلىمىزدە تۋبەركۋلەزبەن كۇرەس وڭدى ناتيجە كورسەتىپ جاتقانىن ايعاقتايدى. مىسالى, 2025 جىلى وكپە كەسەلىنە شالدىققاندار سانى 2024 جىلمەن سالىستىرعاندا 9,9%-عا تومەندەدى. تۋبەركۋلەزدىڭ تارالۋى ءبىر جىل ىشىندە 12,8%-عا ازايىپ, ءولىم-ءجىتىم دەڭگەيى دە 2024 جىلمەن سالىستىرعاندا 10%-عا تومەندەدى.
ەڭ باستىسى, تۋبەركۋلەزدى ەمدەۋدە ايتارلىقتاي ناتيجە بار. دارىگە سەزىمتال تۋبەركۋلەزدى ءساتتى ەمدەۋدىڭ كورسەتكىشى 90,5%-عا جەتتى, دەمەك بۇل ددۇ ستاندارتتارىنا ساي. دارىگە ءتوزىمدى تۋبەركۋلەزدى ەمدەۋ كورسەتكىشى 85,3%-عا كوتەرىلسە, بۇل دا ددۇ ستاندارتتارىنا سايكەس كەلەدى. تەز ءورشيتىن تۇرىنە شالدىققاندار قاتارى دا 15,4%-عا تومەندەدى. بۇل اراداعى باستى ماسەلە اتالعان دەرتتى اسقىندىرماي, بىردەن انىقتاۋ – ەلدەگى ەپيدەميولوگيالىق احۋالدى باقىلاۋدا ۇستاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
– ءسىز كوبىنەسە كورسەتكىشتەرگە سۇيەنىپ وتىرسىز, تۋبەركۋلەزدەن كەلەتىن ءولىم-ءجىتىمدى ازايتۋدا قانداي زاماناۋي ەم-دوم قولدانىلادى؟
– الدىمەن مىنا فاكتورلارعا نازار اۋدارعىم كەلەدى. مەملەكەتتىڭ ناقتى قولداۋىنىڭ ارقاسىندا تۋبەركۋلەزدى جەدەل, ءدال انىقتاۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن زاماناۋي جەدەل دياگنوستيكالىق ادىستەردى ەنگىزىپ وتىرمىز.
ەم-دومنىڭ شيپاسىن ارتتىرۋ ءۇشىن ددۇ ۇسىناتىن جاڭا ءدارى-دارمەكتەر مەن ەمدەۋ رەجيمدەرىن قولدانىپ, ناۋقاستاردىڭ ەرەكشەلىگىنە بەيىمدەلگەن تاسىلدەردى ەنگىزدىك. قازىر تۋبەركۋلەزگە قارسى پرەپاراتتار تاعايىندالعان كۇننەن باستاپ باكتەريا بولمەيتىن ەمدەلۋشىلەرگە امبۋلاتوريالىق باقىلاۋ, سمارتفون, پلانشەتتەر ارقىلى بەينەباقىلاۋ جۇرگىزىلەدى. وعان قوسا جەرگىلىكتى بيلىك امبۋلاتوريالىق ناۋقاستارعا الەۋمەتتىك قولداۋ كورسەتىپ جاتىر. مۇنداي تاسىلدەر تەراپيا كۋرسىن تولىق الۋعا, ناتيجەلى بولۋىنا كومەكتەسەدى.
– بىراق قازاقستان دارىگە ءتوزىمدى تۋبەركۋلەز اۋىرتپالىعى جوعارى ەلدىڭ قاتارىنان شىعا الماي وتىر عوي؟
– ءيا, قازاقستان دارىگە ءتوزىمدى تۋبەركۋلەزدىڭ اۋىرتپالىعىنان ءالى ارىلعان جوق. بۇعان ءبىرىنشى كەزەكتە بۇرىنعى جىلداردان كەلە جاتقان اۋرۋلاردىڭ سالدارى, ناۋقاستاردىڭ ەمىن ءۇزىپ جىبەرۋى ينفەكتسيانىڭ دارىگە ءتوزىمدى شتامدارىنىڭ تارالۋى سەبەپشى. وعان قوسا بەلسەندى كوشى-قون ۇدەرىسى, حالىقتىڭ قويان-قولتىق ارالاسۋى, جاعىمسىز الەۋمەتتىك فاكتورلار مەن تۋبەركۋلەزبەن اۋىراتىن ناۋقاستارعا ىلەسە جۇرەتىن ايتۆ, قانت ديابەتى سياقتى كەسەلدەر دە جاعدايدى ۋشىقتىرىپ وتىر. سوندىقتان ساپالى مەديتسينالىق كومەككە قول جەتكىزۋ جاعىنان الەۋمەتتىك, ياكي باسقا دا كەدەرگىلەرگە تاپ بولاتىن حالىقتىڭ وسال توپتارىندا تۋبەركۋلەزدىڭ ەپيدەميولوگيالىق اۋىرتپالىعى ساقتالىپ وتىر.
سوندىقتان تۋبەركۋلەزدىڭ دارىگە ءتوزىمدى تۇرلەرىن ەرتە انىقتاۋ, قاتاڭ دا ۇزدىكسىز تەرپايا, ەمدەلۋشىلەرگە الەۋمەتتىك قولداۋ كورسەتۋ, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمداردىڭ جۇمىسىن قولداۋ, تۋبەركۋلەز, مەديتسينالىق-سانيتارلىق العاشقى كومەك پەن ايتۆ قىزمەتتەرىن ۇيلەستىرۋ, تۋبەركۋلەزبەن اۋىراتىن ناۋقاستارعا كوپسالالى ءتاسىلدى ۇستانۋ بۇگىنگى تاڭدا دەنساۋلىق ساقتاۋ جۇيەسىنىڭ الدىندا تۇرعان باستى مىندەتتەردىڭ قاتارىندا. ءوز كەزەگىندە دسۇ ۇسىناتىن كەشەندى, ەمدەلۋشىگە باعىتتالعان ءتاسىل دارىگە ءتوزىمدى تۋبەركۋلەزدىڭ تارالۋىن بىرتىندەپ ازايتىپ كەلەدى.
– قازىر ەلىمىزدە تۋبەركۋلەزدى دياگنوستيكالاۋدىڭ وزىق ادىستەرى قولدانىلاتىنىن ايتىپ وتىرسىز, بىراق بۇل حالىققا قانشالىقتى قولجەتىمدى؟
– قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا مەديتسينالىق-سانيتارلىق العاشقى كومەك (مساك) دەڭگەيىندە تۋبەركۋلەزدى دياگنوستيكالاۋدىڭ ەڭ سوڭعى جىلدام مولەكۋلالىق-گەنەتيكالىق ادىستەرى ەنگىزىلگەن. بۇل ءتاسىل تۋبەركۋلەزدى 2 ساعاتتا انىقتاپ, دارىگە سەزىمتالدىقتى تەكسەرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار, بارلىق ايماقتىق فتيزيوپۋلمونولوگيا ورتالىقتارىندا حالىقارالىق ستاندارتتارعا سايكەس كەلەتىن تۋبەركۋلەزدى دياگنوستيكالاۋدىڭ بارلىق زەرتحانالىق تەحنولوگيالارىمەن تولىق قامتاماسىز ەتىلگەن. ۇلتتىق رەفەرەنس زەرتحاناسىندا گەنومدى تولىق سەكۆەنيرلەۋ بار.
ەلىمىزدە تۋبەركۋلەز ينفەكتسياسى مەن تۋبەركۋلەزدى دياگنوستيكالاۋدا مانتۋ سىناعى, ATر سىناعى (رەكومبينانتتى تۋبەركۋلەز اللەرگەنىنە تەست – دياسكينتەست) مەن كۆانتيفەرون (IGRA سىناعى) ادىستەرى دە قولدانىلادى.
– ءبىزدىڭ زامانىمىزدا وكپە قۇرتىمەن كۇرەسۋدە قانداي تۇبەگەيلى وزگەرىستەر ءجۇرىپ جاتىر؟ قازىرگى ەم-دوم ناۋقاستارعا شيپالى ءارى قاۋىپسىز ەكەندىگىن نەدەن بىلىنەدى؟
– ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىز تۋبەركۋلەزدى ەمدەۋ مەن انىقتاۋ ءىسىن تەگىن مەديتسينالىق كومەكتىڭ كەپىلدەندىرىلگەن كولەمىنىڭ اياسىندا تەگىن جۇرگىزەدى.
تۋبەركۋلەزگە شالدىققاندارعا ينەكتسيالىق دارىلەردى قولدانباي ءتيىمدى ەمدەۋ رەجيمدەرىنە تولىق قول جەتكىزۋ مۇمكىندىگى بەرىلگەن جانە ەمدەۋ ۇزاقتىعى 24 ايدان 9-12 ايعا دەيىن قىسقارتىلدى.
پرەتومانيدتى قولدانا وتىرىپ, دارىگە ءتوزىمدى تۋبەركۋلەزدى ەمدەۋدىڭ ددۇ ۇسىنعان جاڭا ەمدەۋ رەجيمىن ەنگىزۋدە قاناتقاقتى جوبا جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر, بۇل ءتىپتى, ەمدەۋ ۇزاقتىعىن 6-9 ايعا دەيىن قىسقارتادى.
– تۋبەركۋلەزدىڭ الدىن الۋدا ەكپە سالۋ مەن ونى قايتالاۋ ءالى دە وزەكتى مە؟
– اسىرەسە, بتسج ۆاكتسيناسى (كالمەتت-گەرەن باتسيللا ۆاكتسيناسى) جاڭا تۋعان نارەستەلەر مەن جاس بالالار ءۇشىن تۋبەركۋلەزدىڭ الدىن الۋدىڭ ماڭىزدى بولىگى بولىپ قالا بەرەدى.
ماسەلەن, ددۇ-نىڭ 2014-2022 جىلدارداعى ۇلتتىق باعدارلامالارداعى ۇسىنىمدارى جاڭا تۋعان نارەستەلەر مەن جاس بالالارعا ۆاكتسينانىڭ تيىمدىلىگىن, قازاقستاندى قوسا العاندا, اۋرۋ دەڭگەيى جوعارى ايماقتارداعى بالالارعا ءبىر رەتتىك بتسج ۆاكتسيناسى مەن بتسج ۆاكتسيناسىن (رەۆاكتسينالاۋ) قايتالاۋ قاجەتتىلىگى جوق ەكەندىگىن كورسەتتى.
ءاربىر مەملەكەت بتسج ۆاكتسيناسىن قايتالاۋدى توقتاتۋدى, دسۇ ۇسىنىمدارىن دەنساۋلىق ساقتاۋ ەرەجەلەرىنە ەنگىزۋ جونىندەگى شەشىمىن ەلدەگى ەپيدەميولوگيالىق جاعدايعا قاراي قابىلدايدى. ددۇ ۇسىنىمدارى تەك كەڭەس بەرۋ سيپاتىندا بولعاندىقتان, قازاقستان 2023 جىلدان بەرى تۋبەركۋلەزگە قارسى ەكپەنى قايتالاۋدى توقتاتتى. بۇل شەشىم ەپيدەميولوگيالىق دەرەكتەر مەن حالىقارالىق ۇسىنىمدارعا سۇيەنىپ قابىلداندى. ياعني, سىرقاتتىلىق كورسەتكىشى تومەندەپ, العاشقى ۆاكتسينا ەگۋ شاراسىمەن تولىق قامتىلعاندا قوسىمشا ەكپە سالۋدىڭ قاجەتى جوق.
قازىر بەلسەندى تۋبەركۋلەزدىڭ دامۋىنىڭ الدىن الۋداعى نەگىزگى شارا –
پروفيلاكتيكا. تۋبەركۋلەز ينفەكتسياسىن پروفيلاكتيكالىق ەمدەۋ حالىقتىڭ وسال توپتارى مەن ناۋقاسپەن بايلانىستا بولعاندار اراسىندا اۋرۋدىڭ بەلسەندى تارالۋى مەن دامۋىنىڭ الدىن الۋ جاعىنان ماڭىزدى ءرول اتقارادى. جوعارىدا اتاپ وتكەندەي, ەلدە تۋبەركۋلەز ينفەكتسياسىن پروفيلاكتيكالىق ەمدەۋدىڭ قىسقارعان رەجيمدەرى ەنگىزىلدى, بۇل ەمدەۋ ۇزاقتىعىن 6 ايدان 1-3 ايعا دەيىن قىسقارتتى.
– ءوزىڭىز باسقارىپ كەلگەن ۇفعو بازاسىندا ينفەكتسيالىق اۋرۋلار ۇلتتىق عىلىمي ورتالىعى اشىلدى. ەندىگى جەردە زەرتتەۋ ورتالىعى قانداي ماسەلەلەردى شەشە الادى؟
– مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا قۇرىلعان ورتالىق قازىرگى جۇقپالى قاۋىپتى دەرتتەرگە قارسى ەلىمىزدىڭ دايىندىعىن كۇشەيتۋگە دىڭگەك بولاتىن باستى مەكەمەگە اينالادى.
عاسىرعا جۋىق قىزمەت اتقارىپ كەلە جاتقان ءبىزدىڭ ورتالىقتا جەتكىلىكتى تاجىريبە, كادرلار قالىپتاسقان. توسەك-ورنىن 500-گە دەيىن كەڭەيتە الاتىن جاڭا ورتالىقتىڭ عىلىمي, زەرتحانالىق, گەنەتيكالىق زەرتتەۋلەرگە قوسا, وزىق تەحنولوگيالاردى مەڭگەرگەن كادرلار دايارلاپ, ەپيدەميولوگيالىق مونيتورينگ پەن بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىكتى ۇلتتىق دەڭگەيدە ۇشتاستىرا الاتىن مۇمكىندىگى بار.
ورتالىقتىڭ جۇمىسى كلينيكالىق عىلىم, عىلىم جانە تاجىريبە دەيتىن ۇشتاعاننىڭ كۇشىنە سۇيەنەدى. بۇل عىلىمي ازىرلەمەلەردى مەديتسينالىق كومەككە, باسقارۋ شەشىمدەرىنە تىكەلەي ەنگىزىپ, جۇقپالى اۋرۋلارمەن كۇرەستى كۇشەيتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ورتالىق جۇقپالى اۋرۋلار ماماندارىن, سونىڭ ىشىندە فتيزياترلاردى, ەپيدەميولوگتاردى, زەرتحانا ماماندارىن دايارلاۋ مەن بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋ ورتالىعىنا اينالادى.
– مەملەكەتىمىز دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا تۇيتكىلدەرى رەتتەپ, قوردالانعان ماسەلەلەردى رەتتەۋگە بۇرىنعىدان دا كوپ كۇش سالىپ وتىر. مۇنىڭ ۇلتتىق ورتالىققا ىقپالى قانداي؟
– بىزگە ارتىلعان ارتىلعان مىندەتتەردىڭ ىشىندە 2026 جىلى تسيفرلى ترانسفورماتسياعا ءوتۋ, مەديتسينالىق كومەك ساپاسىن جاقسارتىپ, تۋبەركۋلەزدىڭ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىنا تۇسەتىن سالماعىن ازايتۋ دا بار. كەشەندى زەرتتەۋ جۇمىستارىناي قوسا, كادرلار دايارلاۋ, وسال توپتارىمەن جۇمىس, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارعا مەملەكەتتىك الەۋمەتتىك تاپسىرىس بەرۋ, مەديتسينالىق-سانيتارلىق العاشقى كومەك جەلىلەرىندە جاساندى ينتەللەكتىنى پايدالانۋدى كۇشەيتۋ جۇمىستارى جالعاسادى.
– اڭگىمەڭىزگە راقمەت!
اڭگىمەلەسكەن –
ايناش ەسالى
