– ايداربەك سەيپىل ۇلى, بيىلعى ەگىن ناۋقانى تابىستى اياقتالىپ, قاتارىنان ەكىنشى جىل رەكوردتىق ءونىم جينالدى. وسىنداي ناتيجەگە قول جەتكىزۋدىڭ نەگىزگى سەبەبى قانداي؟
– رەكوردتىق ءونىمنىڭ باستى سىرى – مەملەكەتتىڭ قولداۋى مەن شارۋالاردىڭ ەسەلى ەڭبەگى. بىلتىر ەل بويىنشا 26,7 ملن توننا استىق جينالسا, بيىل بۇل كورسەتكىش 27,1 ملن تونناعا جەتتى. مايلى داقىلداردان 4,8 ملن توننا ءونىم الىنىپ, جاڭا رەكورد تىركەلدى. سونىمەن قاتار, 428 مىڭ توننا ماقتا تەرىلىپ, بۇل كەيىنگى 18 جىلداعى ەڭ جوعارى ناتيجە بولدى.
پرەزيدەنت تاپسىرماسىنا سايكەس – اۋىل شارۋاشىلىعىنا جەڭىلدەتىلگەن كرەديت تۇرىندە كورسەتىلگەن مەملەكەتتىك قولداۋ كولەمى بيىل العاش رەت 1 ترلن تەڭگەگە جەتتى. ونىڭ 750 ملرد تەڭگەسى 5 پايىزدىق مولشەرلەمەمەن كوكتەمگى جانە كۇزگى ناۋقانعا باعىتتالسا, 250 ملرد تەڭگە تەحنيكا الۋعا ارنالعان ليزينگكە ءبولىندى. بۇل شارالار شارۋالاردىڭ تۇقىم, تىڭايتقىش, جانار-جاعارماي, تەحنيكامەن تولىق قامتىلۋىنا مۇمكىندىك بەردى. ماسەلەن, مينەرالدى تىڭايتقىشتار ەنگىزۋ دەڭگەيى العاش رەت عىلىمي نەگىزدەلگەن قاجەتتىلىكتىڭ 56%-ىن (1,8 ملن توننا) قۇرادى. ەليتالىق تۇقىم ۇلەسى دە 9,5%-دان 11,5%-عا دەيىن ارتتى. كەلەسى جىلى بۇل كورسەتكىشتەر ودان ءارى جاقسارادى دەگەن ءۇمىت بار.
– ءتورت جىل بۇرىن اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكالارىنىڭ 90 پايىزى توزعان كۇيدە بولاتىن. بيىل بۇل كورسەتكىش 70 پايىزعا دەيىن تومەندەدى. وسى وڭ وزگەرىس تەحنيكا ساتىپ الۋعا ارنالعان جەڭىلدەتىلگەن ليزينگ باعدارلاماسىنىڭ جەمىسى دەۋگە بولا ما؟
– اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى تەحنيكانى جاڭارتۋ – قازىرگى باستى ماسەلەنىڭ ءبىرى. وسىعان بايلانىستى مينيسترلىك ءۇش قولداۋ تەتىگىن ۇسىنادى: ساتىپ الىنعان تەحنيكانىڭ 15–30%-ىن ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديالاۋ, تەحنيكانى كرەديت نەمەسە ليزينگ ارقىلى الۋ كەزىندە سىياقى مولشەرلەمەسىنىڭ ءبىر بولىگىن جابۋ, سونداي-اق وتاندىق تەحنيكانى جەڭىلدەتىلگەن ليزينگپەن ساتىپ الۋ. بيىل مەملەكەتتەن بولىنگەن 1 ترلن تەڭگەنىڭ 250 ملرد-ى جەڭىلدەتىلگەن ليزينگكە باعىتتالدى, بۇل بىلتىرعى 120 ملرد تەڭگەگە قاراعاندا ەكى ەسە كوپ. ناتيجەسىندە, جىل باسىنان بەرى شارۋالار 25 مىڭ تەحنيكا العان, ونىڭ 8,7 مىڭى ليزينگ ارقىلى الىنعان, بۇل تەحنيكانى جاڭارتۋ قارقىنىن 6,5%-عا دەيىن ارتتىردى.
– بيىل قامبامىز استىققا تولدى. ەندىگى مىندەت – ونى ساپالى تۇردە ساقتاپ, ءتيىمدى باعامەن وتكىزۋ. بۇل باعىتتا مينيسترلىك قانداي ءىس-شارالاردى قولعا الىپ وتىر؟ سونداي-اق ەكسپورت بويىنشا الداعى جوسپارلار قانداي؟
– وندىرىلگەن استىق كولەمى ىشكى قاجەتتىلىكتى تولىعىمەن قامتاماسىز ەتەدى جانە ەكسپورتتىق الەۋەت ساقتالادى. وتكەن ماۋسىمدا استىق ەكسپورتى 13,4 ملن توننانى قۇراپ, الدىڭعى جىلعا قاراعاندا 47%-عا ءوستى. ەكسپورتتىق گەوگرافيا 45-تەن استام ەلدى قامتيدى. بيىل وتاندىق استىق بەلگيا, پورتۋگاليا, پولشا, نورۆەگيا, ۇلىبريتانيا, ۆەتنام, ءباا, ماروككو, الجير, ەگيپەت سياقتى ەلدەرگە جەتكىزىلدى. سونىمەن قاتار يران, ازەربايجان, ارمەنيا, گرۋزياعا دا جەتكىزىلىمدەر جاڭارتىلدى. جاڭا ەگىننەن شامامەن 3,9 ملن توننا استىق ەكسپورتتالىپ, بۇل وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 13,6%-عا ارتىق. جاڭا ماۋسىمدا استىق پەن ۇن ەكسپورتى 13 ملن توننا دەڭگەيىندە ساقتالماق.
– ەكسپورت تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا, اگروحابتار مەن لوگيستيكا تۋرالى ايتپاسقا بولمايدى. مەملەكەت باسشىسى بيىلعى جولداۋىندا: «قازىرگى تاڭدا ەڭ وزەكتى مىندەتتىڭ ءبىرى – اگروحابتار جانە لوگيستيكا ورتالىقتارىن دامىتۋ», دەدى. بۇل باعىتتاعى ەلىمىزدىڭ قازىرگى جاي-كۇيى قالاي ءارى الدا قانداي وزگەرىستەر كۇتىپ تۇر؟
– مينيسترلىك مەملەكەت باسشىسىنىڭ جولداۋىن ىسكە اسىرۋ بويىنشا جالپىۇلتتىق ءىس-شارالار جوسپارىنا سايكەس ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مينيسترلىگىمەن جانە باسقا مۇددەلى ورگاندارمەن بىرلەسە جۇمىس جۇرگىزىپ وتىر. قازىر 5 ترانسشەكارالىق ساۋدا-لوگيستيكا حابىن دامىتۋ قولعا الىندى: جامبىل وبلىسىنداعى قىرعىزستانمەن شەكارالاس يندۋستريالىق كەشەن, تۇركىستان وبلىسىنداعى وزبەكستانمەن شەكاراداعى «ورتالىق ازيا» كووپەراتسيا ورتالىعى, باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى رەسەيمەن شەكارالاس «ەۋرازيا» ترانسپورتتىق ورتالىعى, ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى «كاسپي تورابى» جانە جەتىسۋ وبلىسىنداعى قىتايمەن شەكاراداعى «قورعاس تورابى».
اگروحابتار ازىق-ت ۇلىك باعاسىن تۇراقتاندىرۋعا, ەلدەر اراسىنداعى تاۋار اينالىمىن جاقسارتۋعا جانە ينۆەستيتسيا تارتۋعا ىقپال ەتەدى, بۇل وندىرۋشىلەر مەن ەكسپورتتاۋشىلارعا ءتيىمدى جاعداي جاسايدى. مىسالى, جامبىل وبلىسىنداعى اگروحابتا مايلى تۇقىمدار مەن بيدايدى قايتا وڭدەۋ كەشەنى, اۋىل شارۋاشىلىعى تەحنيكاسى مەن تىڭايتقىشتار زاۋىتىنا ينۆەستورلاردان وتىنىمدەر ءتۇستى. جەتىسۋ وبلىسىنداعى «قورعاس تورابى» ماڭىندا اۋىل شارۋاشىلىعى جانۋارلارى مەن بالىقتارعا ارنالعان قۇراماجەم وندىرەتىن كاسىپورىندار جۇمىس ىستەيدى. تۇركىستان وبلىسىندا وزبەكستانعا ەكسپورتقا ارنالعان ماقتا, كۇرىش جانە باسقا دا ونىمدەردى قايتا وڭدەۋ جوباسى جوسپارلانىپ وتىر. ماڭعىستاۋ وبلىسىنداعى «كاسپي تورابىنىڭ» دامۋى وتاندىق استىقتىڭ ەو مەن ورتالىق ازياعا ەكسپورتىن ارتتىرادى.
– پرەزيدەنت اۋىل شارۋاشىلىعى ەڭبەككەرلەرىنىڭ ەكىنشى فورۋمىندا سويلەگەن سوزىندە «تەرەڭ وڭدەلگەن ءونىم شىعارۋعا باسىمدىق بەرۋ قاجەت» دەگەن ەدى. ءتىپتى كەلەسى جىلى وڭدەلگەن ءونىم ۇلەسىن 70%-عا دەيىن جەتكىزۋدى مىندەتتەدى. سونداي-اق تەرەڭ وڭدەۋگە باسىمدىق بەرۋ جايىن دا ايتتى. مىندەت مەجەسىنەن كورىنۋ ءۇشىن قايتپەك كەرەك؟
– بىزدە 2024–2028 جىلدارعا ارنالعان اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمىن جانە تاماق ونەركاسىبىن قايتا وڭدەۋدى دامىتۋ جونىندەگى كەشەندى جوسپار بار. وندا قايتا وڭدەۋگە تاپسىرىلعان اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن, اينالىم قاراجاتىن تولىقتىرۋعا ارنالعان كرەديتتەر بويىنشا سىياقى مولشەرلەمەسىن سۋبسيديالاۋ, جەڭىلدەتىلگەن كرەديتتەر بەرۋ جانە ىشكى نارىقتا وتاندىق قايتا وڭدەلگەن ءونىمنىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرۋ, جاڭا نارىق كوزدەرىن اشۋ ارقىلى قايتا وڭدەۋ ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ءوسىرۋ كوزدەلگەن.
ۇلتتىق دامۋ جوسپارىندا بەكىتىلگەن التى تاۋار بويىنشا (ەت, ءسۇت, مايلى داقىلدار تۇقىمى, كۇرىش, جۇگەرى, قاراقۇمىق – رەد.) 2024 جىلى قايتا وڭدەلگەن ءونىم ۇلەسى 40 پايىزدىڭ ورنىنا 50 پايىزدى كورسەتتى. بيىل ونى 55 پايىزعا جەتكىزۋ جوسپارلانعان. جوعارىدا اتالعان باعىتتا جۇمىستى جەتىلدىرۋ ارقىلى كەلەسى جىلى پرەزيدەنت جۇكتەگەن مەجەنى ەڭسەرەمىز دەپ سەنەمىن.
– مەملەكەت باسشىسى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارۋدى دا تاپسىردى. قازىر بۇل سالا بويىنشا ارنايى جوسپار ازىرلەنىپ جاتقانىنان حاباردارمىز. وسىعان بايلانىستى تولىعىراق توقتالىپ وتسەڭىز, مينيسترلىك مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن قانداي قادامداردى قولعا الماق؟
– راسىندا, قازاقتىڭ قانىمەن بىتە قايناسىپ, سۇيەگىنە سىڭگەن اتاكاسىپتى دامىتۋ بۇگىندە مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باسىمدىعىنا اينالدى. بۇگىندە ازىرلەنگەن كەشەندى جوسپار اياسىندا مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋدىڭ بىرقاتار ناقتى ءىس-شارالارىن ىسكە اسىرۋ كوزدەلگەن. ماسەلەن, بارلىق جانۋار تۇرلەرى بويىنشا اسىل تۇقىمدى مال باسىن ساتىپ الۋعا 6% مولشەرلەمەمەن ۇزاقمەرزىمدى جەڭىلدەتىلگەن كرەديت بەرۋ باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلادى. ەكىنشىدەن, يگەرىلمەگەن جايىلىمدىق جەرلەردى ءتيىمدى پايدالانۋ ماقساتىندا 6% مولشەرلەمەمەن بىرىڭعاي كرەديتتىك ءونىم ىسكە قوسىلادى. بۇل قۇرال جايىلىم ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋعا باعىتتالعان قوسىمشا شىعىنداردى قارجىلاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. اتالعان كرەديتتىك ونىمدەردى تابىستى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن «دامۋ» قورى ارقىلى 85%-عا دەيىن كەپىلدەندىرۋ تەتىگىن ەنگىزۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. ۇشىنشىدەن, سالانى كادرلارمەن قامتاماسىز ەتۋ جانە مال شارۋاشىلىعى قىزمەتكەرلەرى ءۇشىن قاجەتتى الەۋمەتتىك جاعدايلاردى قالىپتاستىرۋ جونىندەگى شارالار پىسىقتالىپ جاتىر. تورتىنشىدەن, مال شارۋاشىلىعىنىڭ بارلىق باعىتى بويىنشا اينالىم قاراجاتىن تولىقتىرۋعا ارنالعان 5%-دىق جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەندىرۋ جايى جولعا قويىلىپ وتىر. بيىلعى قىركۇيەكتەن بۇل نەسيەلەندىرۋ باعدارلاماسى بورداقىلاۋ الاڭدارىنا باعىتتالىپ ىسكە قوسىلدى. ەندىگى كەزەكتەگى نەگىزگى مىندەت – اتالعان باعدارلامانىڭ اياسىن كەڭەيتۋ. قازىر بۇل پروتسەستەرگە قاجەتتى ەسەپتەر جۇرگىزىلىپ جاتىر. شىعىندار بەلگىلى بولعان سوڭ, قۇجات مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگاندارمەن كەلىسۋگە جولدانادى.
– مال شارۋاشىلىعى تۋرالى ءسوز بولعاندا, تەرى وڭدەۋ ماسەلەسى دە نازاردان تىس قالمايدى. بۇگىندە ءىرى قارا مەن ۇساق مال تەرىلەرىنىڭ كادەگە جاراماي, بوسقا ءراسۋا بولۋى الاڭداتادى. وسى تۇيتكىلدى شەشۋدىڭ ۋاقىتى جەتكەن جوق پا؟ مينيسترلىك بۇل ماسەلەنى قالاي رەتتەۋدى جوسپارلاپ وتىر؟
– دۇرىس ايتاسىز, مال تەرىسىن كادەگە جاراتۋ ماسەلەسى وتە وزەكتى. بۇگىندە رەسپۋبليكا بويىنشا جانۋارلار ءجۇنىن وڭدەۋدە قۋاتتىلىعى جىلىنا 29 مىڭ توننانى قۇرايتىن 9 كاسىپورىن, 3,3 ملن دانا ءىرى-قارا مەن 3,1 ملن دانا ۇساق مال تەرىسىن وڭدەيتىن 12 كاسىپورىن جۇمىس ىستەيدى. بۇل, ارينە, ازدىق ەتەدى. سوندىقتان قازىر ءجۇن-تەرى ءوندىرىسىن جەتىلدىرۋ ماقساتىندا ينۆەستيتسيا تارتۋ باعىتىندا كەشەندى جۇمىس جۇرگىزىلۋدە. ناتيجەسىندە, جۋىردا عانا اقتوبە وبلىسىندا «KazFeltec» جشس-نىڭ العاشقى توقىما ەمەس ماتەريالدار جانە ءجۇن وڭدەۋ زاۋىتى ىسكە قوسىلدى. كاسىپورىن جىلىنا 2,2 مىڭ توننا دايىن ءونىم شىعارا الادى. جوبانىڭ ينۆەستيتسيالىق قۇنى – 5,3 ملرد تەڭگە. سونىمەن قاتار ءار ايماقتان تەرى قابىلداۋ پۋنكتتەرىن اشۋ دا قولعا الىندى. بۇگىندە ءدال وسىنداي بىرقاتار ينۆەستورلارمەن كەلىسسوز جۇرگىزىلىپ جاتىر. ءتىپتى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى مەملەكەت تاراپىنان سۋبسيديالاۋ دا كوزدەلگەن. سونداي-اق وسى سالاعا بەت العان كاسىپكەرلەرگە 2,5% مولشەرلەمەمەن 10 جىلعا دەيىنگى مەرزىمگە كرەديت بەرۋ, تەحنيكالىق جابدىعىن ساتىپ الۋعا ليزينگ قاراستىرۋ بويىنشا شەشىم قابىلداندى.
– ىشكى نارىقتى وتاندىق ەتپەن قامتىپ, ەت ونىمدەرىنىڭ ەكسپورتتىق الەۋەتىن ارتتىرۋ دا ماڭىزدى مىندەت ەكەنى انىق. ەندەشە, ەتتى «قىزىل التىنعا» اينالدىرۋ ءۇشىن قانداي ناقتى قادامدار قاجەت؟ بۇل باعىتتا وتاندىق شارۋالاردىڭ مۇمكىندىگى قانداي؟
– ەلىمىزدەگى شارۋالاردىڭ وعان الەۋەتى جەتەدى. بۇگىندە شارۋالارىمىز ىشكى نارىقتى سيىر, قوي, جىلقى ەتىمەن جانە جۇمىرتقامەن تولىق قامتيدى. ال قۇس ەتى بويىنشا قامتۋ دەڭگەيى 79 پايىزدان 82 پايىزعا جەتتى. ەكسپورتتا ءوسۋ ديناميكاسى ايقىن سەزىلەدى. ايتالىق, ىرگەلەس جاتقان وزبەكستانعا 2024 جىلى 17 مىڭ توننا ەت ەكسپورتتالسا, بيىل بۇل كورسەتكىش 27 مىڭ تونناعا جۋىقتادى. Cول سەكىلدى تاجىكستان, قىرعىزستان, قىتاي, ءباا, قاتار, گرۋزيا, يران, بەلارۋس ەلدەرىنەن وتاندىق ەتكە دەگەن سۇرانىس جوعارى. بۇگىندە وسى ءوسىمدى تۇراقتى ساقتاۋ ماقساتىندا اسىل تۇقىمدى مال شارۋاشىلىعىن دامىتۋ, زاماناۋي بورداقىلاۋ الاڭدارى مەن ەت وڭدەۋ كاسىپورىندارىن ىسكە قوسۋ, تسيفرلىق باقىلاۋ جانە ۆەتەريناريالىق قاۋىپسىزدىك جۇيەلەرىن دامىتۋ جولعا قويىلدى.
– ۆەتەريناريا سالاسىنداعى ماسەلەلەر كوپتەن بەرى كوتەرىلىپ كەلەدى. بۇگىندە بۇل باعىتتا ناقتى قانداي جۇمىس اتقارىلدى؟ سالانى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جابدىقتاۋ, ۆەتەرينار مامانداردىڭ جاعدايىن جاقسارتۋ, كادرلىق الەۋەتتى ارتتىرۋ بويىنشا الدا قانداي جوسپار بار؟
– «دارىگەر ادامدى, ۆەتەرينار ادامزاتتى ەمدەيدى» دەگەن ءسوزدىڭ وزەكتىلىگى ارتىپ كەلەدى. قازىرگى جاعدايدا ۆەتەرينارلىق قاداعالاۋدىڭ ۇلت ساۋلىعى ءۇشىن ماڭىزى زور. پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس اگروونەركاسىپتىك كەشەندى دامىتۋدىڭ 2030 جىلعا دەيىنگى تۇجىرىمداماسى اياسىندا ۆەتەريناريا سالاسى جاڭعىرتىلۋدا. كەيىنگى ەكى جىلدا 400 ۆەتەريناريالىق نىسان سالىندى, تاعى 235 نىساننىڭ قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتىر. 892 ارنايى اۆتوكولىك الۋعا 3,4 ملرد تەڭگە جۇمسالدى. الداعى ەكى جىلدا ۆەتەريناريالىق ينفراقۇرىلىمدى نىعايتۋعا 66,2 ملرد تەڭگە ءبولىنىپ, 1049 مال قورىمى, 72 ستانسا مەن 1278 پۋنكت سالىنباق. سونداي-اق اسا قاۋىپتى اۋرۋلارعا قارسى ۆاكتسيناتسيا ناتيجەسىندە جانۋارلار اۋرۋىنىڭ وشاقتارى 51%-عا ازايدى.
ۆەتەريناريا سالاسىن جەتىلدىرۋ اياسىندا بىرقاتار ماڭىزدى شارالار اتقارىلىپ وتىر. حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن جۇمىس توبى قۇرىلىپ, برۋتسەللەز, اۋسىل جانە وزگە دە قاۋىپتى اۋرۋلارعا قارسى كۇرەس تاسىلدەرى قايتا قارالۋدا. سونىمەن قاتار وتاندىق ەكپە ۇلەسى 34%-دان 78%-عا دەيىن ارتتى. ۆەتەريناريالىق باقىلاۋدى كۇشەيتۋ ءۇشىن تولىق تسيفرلىق قاداعالاۋ جۇيەسى ەنگىزىلىپ, مالدىڭ تۋعان ساتىنەن باستاپ, ءونىمنىڭ تۇتىنۋشىعا جەتكەنگە دەيىنگى بارىسى اۆتوماتتاندىرىلدى. ەكسپورتقا ارنالعان كارانتيندىك باقىلاۋ دا تسيفرلىق فورماتقا كوشىرىلدى. زەرتحانالىق مۇمكىندىكتەردى ارتتىرۋ ماقساتىندا 3,8 ملرد تەڭگەگە 70-تەن استام قالدىقتى انىقتايتىن 9 جوعارى ءتيىمدى سۇيىقتىقتىق حروماتوگراف ساتىپ الىندى. بۇل – ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي باقىلاۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ۆەتەرينار مامانداردىڭ باستى ماسەلەسى – ەڭبەكاقىنىڭ ازدىعى. ونى جاقسى بىلەمىن. بۇل تۇيتكىلدىڭ ءتۇيىنىن تارقاتۋ ماقساتىندا دا كەشەندى جۇمىس جۇرگىزىلىپ جاتىر. قازىر سالا كادرلارىن قولداۋ ماقساتىنا قوسىمشا 22 ملرد تەڭگە قارجى سۇراتىلدى. ول ءۇشىن ءتيىستى زاڭناماعا دا وزگەرىس ەنگىزىلىپ جاتىر. بۇل جوسپار جۇزەگە اسسا, 2027 جىلدان باستاپ مامانداردىڭ جالاقىلارى وسەدى.
– قازىر كوپتەگەن يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيا ارقىلى زاماناۋي فەرمالار سالىنىپ جاتقانىن جاقسى بىلەمىز. دەمەك, سالانى تسيفرلاندىرۋ ۇدەرىسىن جالعاستىرۋدا قانداي جاڭاشىلدىقتار شارۋالاردىڭ جۇمىسىن جەڭىلدەتەدى؟
– سالانى تسيفرلاندىرۋ تەك شارۋالاردىڭ جۇمىسىن جەڭىلدەتىپ قويماي, شىعىندى ازايتىپ, ونىمدىلىكتى ارتتىرۋعا جول اشادى. سوندىقتان مەملەكەت باسشىسى جولداۋدا تسيفرلىق تەحنولوگيالار مەن جاساندى ينتەللەكتىنى ەنگىزۋدى تاپسىردى. قازىر مۇنداي شەشىمدەردى قولداناتىن اۋىل شارۋاشىلىعى وندىرۋشىلەرىنىڭ سانى 600-دەن استى. وسىمدىك شارۋاشىلىعىندا GPS-ناۆيگاتسيا, درون, سەنسور جانە اناليتيكالىق پلاتفورمالارعا نەگىزدەلگەن دالمە-ءدال ەگىنشىلىك جۇيەلەرى ەنگىزىلىپ جاتىر. بۇل ەگىس جۇمىسىن اۆتوماتتاندىرىپ, تىڭايتقىش پەن وسىمدىكتى قورعاۋ قۇرالدارىن ءتيىمدى ءارى ۇنەمدى پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. تسيفرلاندىرۋ مال شارۋاشىلىعىنا دا ەنگىزىلىپ جاتىر. ماسەلەن, ازىقتاندىرۋدى, جانۋارلاردىڭ دەنساۋلىق جاعدايىن, ميكروكليماتتى جانە تابىننىڭ ونىمدىلىگىن باسقارۋ پروتسەستەرى قازىر اۆتوماتتاندىرىلىپ كەلەدى.
ەلىمىزدە 104 زاماناۋي ءسۇت-تاۋارلى فەرماسى مەن 30-دان اسا بورداقىلاۋ الاڭىندا IT-جۇيەلەر ەنگىزىلگەن. وندا جانۋارلاردىڭ ومىرلىك كورسەتكىشتەرىن اۆتوماتتى تۇردە مونيتورينگىلەۋ, ازىقتاندىرۋ ءمازىرىن رەتتەۋ جۇزەگە اسىرىلۋدا. بۇل تەحنولوگيالار ونىمدىلىكتىڭ ارتۋىنا جانە ءونىم ساپاسىنىڭ جاقسارۋىنا ىقپال ەتەدى.
اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن قايتا وڭدەۋدە دە وندىرىستىك پروتسەستەردى باسقارۋدىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەلەرى ەنگىزىلىپ جاتىر. بۇگىندە ەلىمىزدە 200-دەن استام كاسىپورىن سمارت-فەرما ساناتىنا جاتادى. وندا دالمە-ءدال ەگىنشىلىكتەن باستاپ, دەرەكتەردى ينتەللەكتۋالدى تالداۋعا دەيىنگى تسيفرلىق شەشىمدەر كەشەندى تۇردە قولدانىلادى. تسيفرلاندىرۋ دەڭگەيى جوعارى وڭىرلەر – اقمولا, سولتۇستىك قازاقستان, جەتىسۋ, پاۆلودار جانە قوستاناي وبلىستارى. بۇل ايماقتاردا اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن ءوندىرۋ مەن قايتا وڭدەۋدە اۆتوماتتاندىرۋ مەن تسيفرلىق تەحنولوگيالاردى قولدانۋ تۇراقتى تاجىريبەگە اينالعان. الداعى ماقسات – تولىق تسيفرلاندىرىلعان اگرووندىرىسكە كەزەڭ-كەزەڭىمەن كوشۋ.
– دامۋدى عىلىم-ءبىلىمسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. اگروسالاداعى عىلىمدا نەندەي جەتىستىكتەر بار؟
– شىن مانىندە, اگروونەركاسىپتىك كەشەننىڭ تۇراقتى دامۋىنىڭ ماڭىزدى فاكتورلارىنىڭ ءبىرى – عىلىمي جانە كادرلىق قامتاماسىز ەتۋ. قازىر اگرارلىق عىلىمنىڭ كورسەتكىشتەرى الدىڭعى قاتارلى اگروتەحنولوگيالاردى قولداناتىن شارۋاشىلىقتاردان ارتتا قالىپ كەلەدى. مۇنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار. بىرىنشىدەن, اگرارلىق عىلىمدى قارجىلاندىرۋ جۇيەسى ءالسىز ءارى ۋاقتىلى ەمەس. دامىعان ەلدەر اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ جالپى ونىمىنەن عىلىمي زەرتتەۋلەرگە 1%-دان 3%-عا دەيىن قارجى بولەدى, ال ەلىمىزدە بۇل كورسەتكىش 0,3%–0,4%-دى قۇرايدى. سونىڭ سالدارىنان بۇگىندە عيماراتتار مەن قۇرىلىمدار 85%-عا, تەحنيكا 70%-عا, زەرتحانالىق جابدىقتار 66%-عا ەسكىرگەن. سايكەسىنشە, كادرلار تۇراقتامايدى. قازىر عىلىمي زەرتتەۋلەردىڭ وندىرىسكە ەنگىزىلۋ ۇلەسى 22%-دى قۇرايدى, ال 2030 جىلعا دەيىن 40%-عا جەتكىزۋ جوسپاردا. مىسالى, اقش-تا بۇل كورسەتكىش 50–60%, ەۋروپالىق وداقتا 40–55%, قىتايدا 45–50%, ال يزرايلدە 70%-دى قۇرايدى.
2030 جىلعا دەيىن اگرارلىق عىلىمدى قارجىلاندىرۋ كولەمىن ۇلعايتۋ كوزدەلىپ وتىر. 2026 جىلعى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق بازانى جاڭارتۋ ءۇشىن 16,8 ميلليارد تەڭگە قاراستىرىلدى.
سونداي-اق س.سەيفۋللين اتىنداعى قازاق اگروتەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ بازاسىندا 2025 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن اگروونەركاسىپ سالاسىنداعى العاشقى ايماقتىق تەحنوپارك قۇرىلماق. بۇل تەحنوپارك ستارتاپتار مەن شاعىن بيزنەسكە عىلىمي جانە تەحنولوگيالىق قولداۋ كورسەتەتىن بولادى, سول ارقىلى ورگانيكالىق اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتۋ ءۇشىن ەرەكشە ەكوجۇيە قالىپتاسادى. اتالعان ماقساتتا «ا.ي.باراەۆ اتىنداعى استىق شارۋاشىلىعى عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعى» جشس بازاسىندا وندىرىستىك-تەحنولوگيالىق ءبولىم قۇرىلىپ, ەۋروپالىق ستاندارتتارعا سايكەس ورگانيكالىق ءوندىرىس تالاپتارىنا سايكەستىگى راستالدى.
2025 جىلى قازاندا ەلىمىزدەگى العاشقى اگروەكولوگيالىق-كليماتتىق كاربوندى پوليگون اشىلدى. پوليگون زاماناۋي قۇرال-جابدىقتارمەن جابدىقتالعان. بۇل ەكوجۇيە جاعدايلارىنا جىل بويى مونيتورينگ جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
– اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ەڭبەك كۇشى تاپشىلىعى ءجيى كوتەرىلەتىن ماسەلەگە اينالدى. اسىرەسە قوجالىق يەلەرى مالشى سياقتى مامانداردىڭ جوقتىعىن ايتىپ دابىل قاعىپ وتىر. بۇل تۇيتكىلدى شەشۋ ءۇشىن مينيسترلىك قانداي ناقتى قادامدار جاساپ جاتىر؟
– بۇل – وتە وزەكتى ءارى كۇن تارتىبىندەگى ماسەلە. سەبەبى قىتىمىر قىستىڭ ايازىندا, جازدىڭ اپتاپ ىستىعىندا مال سوڭىندا ءجۇرۋ – ەرىككەننىڭ ەرمەگى ەمەس. ءتىپتى جانۋارلاردى ۇرى-قارىدان, ءتۇز تاعىسىنان قورعاۋ قاجەت. بۇل – ەرلىككە پارا-پار ەڭبەك. وسىنداي بەينەتتى جۇمىسقا جاستار بارمايدى دەسەم, قاتەلىك ەمەس شىعار. مۇنىڭ باستى سەبەبى – شوپانداردىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىنىڭ تومەندىگى, ماماندىققا دەگەن تەرىس كوزقاراس. وسىناۋ ولقىلىقتاردىڭ ورنىن تولتىرۋ ماقساتىندا 2026–2030 جىلدارعا ارنالعان مال شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى اگروبيزنەستى قولداۋ جانە دامىتۋ جونىندەگى كەشەندى جوسپاردىڭ جوباسى ازىرلەندى. وندا شوپاندار مەن مالشىلاردىڭ بالالارىنا تەگىن جوعارى ءبىلىم بەرۋ, وتار باعاتىن مالشىلاردى ىنتالاندىرۋ جاردەماقىسىن ەنگىزۋ, شوپانداردىڭ بالالارىنا تەگىن تاماقپەن, كولىكپەن قامتىلاتىن مەملەكەتتىك ينتەرناتتار سالۋ, ولاردىڭ زەينەتكەرلىك جاسىن وزگەرتۋ ماسەلەسى قارالىپ, مالشى, ساۋىنشى جانە تراكتورشى-مەحانيزاتور ماماندىقتارىنىڭ بەدەلىن ارتتىرۋ, شوپاندار مەن مالشىلاردىڭ بالالارىن اسكەري قىزمەتتەن بوساتۋ سەكىلدى بىرقاتار ناقتى مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى قاراستىرىلىپ جاتىر. اتالعان شارالاردى ىسكە اسىرۋ سالاداعى كادرلىق ماسەلەلەردى كەشەندى شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
– بيىل پرەزيدەنتتىڭ قولىنان مەحانيزاتور, تراكتورشى, ساۋىنشى سىندى قاراپايىم ەڭبەك ادامدارى جوعارى مەملەكەتتىك ناگرادالار الدى. كوپشىلىك بۇل قادامدى اۋىل ەڭبەككەرلەرىنە دەگەن شىنايى قۇرمەتتىڭ بەلگىسى دەپ قابىلدادى. وسى يگى باستاما الداعى ۋاقىتتا دا جالعاسىن تابا ما؟
– پرەزيدەنت اقمولا وبلىسى فەرمەرلەرىمەن كەزدەسۋىندە: «اگروفورۋم وتكىزۋ داستۇرگە اينالادى. جىل سايىن جينالىپ, اگروسالاداعى قوردالانعان ماسەلەلەردىڭ شەشىمىن بىرگە ىزدەيمىز», دەپ ناقتى ايتتى. شىن مانىندە, اۋىل شارۋاشىلىعىندا ەڭبەك ەتىپ جۇرگەن ءار ادام – ديقان, مالشى, مەحانيزاتور نە ساۋىنشى بولسىن – قۇرمەتكە لايىق. بۇل – ساياسي تۇرعىدان دا, ادامي تۇرعىدان دا ادىلەتتى شەشىم. «كەلىسىپ پىشكەن تون كەلتە بولماس» دەمەكشى, تاجىريبەلى ەڭبەك ادامىمەن بەتپە-بەت پىكىرلەسىپ بارىپ قابىلدانعان شەشىم قوعام ءۇشىن ءاردايىم ءتيىمدى بولماق. ەڭبەك ادامدارىنا قۇرمەت ءبىر جىلمەن شەكتەلمەي, تۇراقتى داستۇرگە اينالارى ءسوزسىز.
اڭگىمەلەسكەن –
قۋات اۋەسباي,
«Egemen Qazaqstan»
