– قالي اعا, حالقىمىز حاكىم ابايدى رۋحاني قۇبىلانامامىز دەپ ءجۇرمىز. ال ءسىز ءۇشىن اباي كىم؟
– ابايدىڭ ء«بىرىڭدى, قازاق, ءبىرىڭ دوس, كورمەسەڭ, ءىستىڭ ءبارى بوس!» دەگەن ءسوزىن «قازاق ادەبيەتى» گازەتى ماڭدايشاسىنا بەكەر جازعان جوق. اقىل-ويدىڭ الىبى تەك ادامنىڭ عانا ەمەس, ادامزاتتىڭ دا دوسى. ەگەر ادام ويى ءبىر ساتىعا تومەندەسە, اباي سونى تولىقتىرۋشى. قازاقتا دانا كوپ, بىراق ابايدىڭ ءجونى باسقا. ء«وز ءمىنىمدى ساناسام, تاۋ تاسىنان از ەمەس» دەيدى دانىشپان. دەمەك اباي ءوز بويىنداعى كەمشىلىكتى قازاقتىڭ دا كەمشىلىگى ساناپ, ء«وز ءسوزىم وزىمدىكى» دەپ جازا بەرگەن. سويتكەن ابايدى قازىر ءبىز قالاي ءتۇسىنىپ ءجۇرمىز؟ بىردەڭەگە نازالى بولساق, كۇيىپ-پىسسەك ء«اي, ءبىز وڭبايمىز, ءاي وسى ءبىز ەل بولمايمىز», «اباي اتامىز ايتقان عوي» دەپ وتىرامىز. ءبارىن اباي ءبۇلدىرىپ كەتكەن ءتارىزدى, ابايدان جاقسى ءسوز قالماعان سىڭايلى. ءار جەرگە ورىنسىز تىقپالايتىن بولدىق. ورىستىڭ ءمىنىن باسقاسىن بىلاي قويعاندا, چااداەۆتان ارتىق ايتقان بار ما؟ سولاي ەكەن دەپ, ونىڭ جەر-جەبىرىنە جەتىپ جاتقان ورىستى تاباسىز با؟ ءبىزدىڭ اتاعىنان ات ۇركەتىن كەيبىر اكادەميكتەرىمىزدىڭ ءوزى ابايدى ايتقاندا تىكسىنىپ, جەر تەپسىنىپ سويلەيتىنىن دە كوردىك. وت باسى, وشاق قاسىندا, بالا-شاعا الدىندا دا ايتاتىنىمىز ابايدىڭ سىني سوزدەرى. ابايدى ءوز ىڭعايىمىزعا بۇرىپ العانبىز. اتا ساقالى اۋزىنا تۇسكەن اقساقالدىڭ نەمەرەسىنىڭ الدىندا دا ايتاتىن ءسوزى وسى. ول نەمەڭىز ەرتەڭ «ە, اباي جامان كىسى بولعان ەكەن عوي, اتامىز وسىلاي دەگەن», دەپ وسپەسىنە كىم كەپىل؟ سوندىقتان ءار قازاق ابايدى دوس كورەتىن سانا بيىگىنە جەتپەي, ونى ءتۇسىندىم دەۋ بەكەر. اۋەزوۆ «مەنىڭ تىلىمدە اباي ءتىلىنىڭ مادەنيەتى بار» دەگەندە دانانىڭ ءتىلىن عانا ايتىپ وتىرعان جوق قوي. اباي اكادەميا عوي. سوندىقتان ەڭ الدىمەن ابايدى وقۋ, وقىتۋ مادەنيەتىن قولعا الۋ كەرەك.
– اقىن باقىت بەدەلحاننىڭ ءسىز تۋرالى «امانات ارقالاعان اعا» اتتى جىرىن بىلەمىز. جالپى, قوعامداعى قايبىر ماسەلەگە دە ەنجار قاراي المايسىز. بۇل قانعا سىڭگەن ادەت پە, الدە ۇلت الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك پە؟
–قايسىبىر جىلى «ەگەمەن قازاقستاندا» جارىق كورگەن «رۋعا ەمەس – رۋحقا, اعاعا ەمەس, الاشقا قىزمەت ەتەتىن كەزدەرىڭ. مەيرامبەك بەسپاەۆقا حات نەمەسە اقاڭنىڭ اماناتى, الاڭداۋى تۋرالى» دەگەن تاقىرىپتاعى حات ۇلگىسىندەگى ماقالام عوي. حات قوعامدا ۇلكەن ءدۇمپۋ تۋعىزدى. بەلگىلى تەلەارنالار حابارىن وسى حاتتان باستادى. كوپتەگەن باسىلىمداردا قولداۋ ماتەريالدار بەرىلدى. كوشىرىپ باسقاندار دا بولدى. ءوزىڭ ايتقانداي باقىت بەدەلحان عاجاپ تولعاۋ جازىپ, «جاس قازاقتا» جاريالادى. ەندى ادەت پە, جاۋاپكەرشىلىك پە دەۋىڭ وسى ويمەن ۇندەسەدى.
ءوز تاجىريبەمدە كوزىم جەتكەنى — اركىم ءوز ىسىمەن اينالىسسا, سول ۇلتقا, قوعامعا پايدا اكەلەدى. كەڭەس زامانىندا جازۋشىلار وداعىندا ەڭبەك تاقىرىبىنا ارنالعان پلەنۋم وتەدى. وعان اتاقتى ەڭبەك ارداگەرلەرى ىبىراي جاقاەۆ, جازىلبەك قۋانىشباەۆ تا قاتىسادى. سوندا ىبىراي اقساقالعا ءسوز بەرىلگەندە «شوپان, تاياعىڭا يە بول, ديقان, كەتپەنىڭە يە بول, جازۋشى, قالامىڭا يە بول» دەپ ءۇش-اق اۋىز ءسوز ايتادى دا, مىنبەدەن ءتۇسىپ جۇرە بەرەدى. وسى ءسوز كۇنىبويعى كوپ سوزگە نۇكتە قويادى. بۇل نە دەگەن ءسوز؟ قوعامدا پوپۋليزم, بەرەكەسىزدىك قايدان تۋادى؟ اركىم ءوز ىسىمەن اينالىسپاعاننان. داڭقتى ديقان سونىڭ دياگنوزىن ءدال قويىپ بەرگەن جوق پا؟
ماسەلەن, مەن ءجۋرناليسپىن. قوعام, ياعني وقىرمان مەنەن وتكىر, سىن ماقالا نەمەسە ءبىر ادەمى ەسىلگەن ەسسە كۇتەدى. سولاي عوي. جاۋاپكەرشىلىك دەگەن وسى. شەراعاڭ «الدىمەن ەلگە تيگىزەر پايدانى ويلا, ءوز پايداڭ سونىڭ ىشىندە» دەۋشى ەدى. ءوزىڭ دە جەردە قالمايسىڭ دەگەنى عوي. سونسوڭ بىزگە ءبىر جەتىسپەيتىنى – مىنەز. ءبىلىم مەن مىنەز بىرىككەن جەردە الىنبايتىن قامال جوق. مىنەز ءبىلىمدى العا اپارۋشى قوزعاۋشى كۇش, گەنەراتور. كوبىمىزگە ءمالىم ءاليحان بوكەيحاننىڭ «ۇلتقا قىزمەت ەتۋ – بىلىمنەن ەمەس, مىنەزدەن» دەگەن اتاقتى ءسوزى بار. ال ەندى وسى ءسوزدى تارقاتىپ ايتساق, كوپ ماعىناسىنىڭ ءبىرى بىلاي: سەنىڭ كوپ وقىعانىڭنان, بىلگەنىڭنەن نە پايدا, ەلگە قىزمەت ەتپەسەڭ؟ ءبىلىمى ۇشان-تەڭىز بولا تۇرا, ءبارىن دالەلدەي تۇرا, ماسەلەنى ءتيىستى جەرىنە جەتكىزە الماي جىگەرسىزدىك, جالتاقتىق تانىتىپ پۇشايمان بولعانداردى دا كورگەنبىز. جۇرتتىڭ ءبارى سالىق زيمانوۆ, شەرحان مۇرتازا ەمەس قوي. ال ەندى حان دا, حاكىم دە, قارا دا قانداي تيران بولسا دا مۇنداي تۇلعالاردىڭ الدىندا دارمەنسىز. كەشەگى حالىققا 20 جىل بويىنا اعارتۋشىلىق جۇمىستارىن جۇرگىزىپ, الدىمەن كوكىرەك كوزىن اشقان الاشورداشىلاردىڭ قارۋى وسى ءبىلىم مەن مىنەز بولدى. سول تۇستا ورتا ازيا, كاۆكاز ايماعىندا مۇنداي ءبىلىمدى, مىنەزدى قايراتكەرلەر شوعىرى بولعان ەمەس.
ماقتانعا سەنىپ قالۋ وڭاي, ال ودان شىعۋ قيىن
– «شال مەن شىندىق» اتتى كىتابىڭىزدا «ماقتاۋ تاۋدان قۇلاعان تاسقىن سەكىلدى» دەيسىز دە, ەلدىك, قوعامدىق ماسەلەلەرگە تەرەڭدەيسىز. جالپى اتاققا ۇمتىلعان, ماقتان سوزدەن پايدا كورگەن كەزىڭىز بار ما؟
– بۇل ساۋالعا ءومىردىڭ وزىنەن دالەل ىزدەسەك, ءوزىمىز ونەرى مەن ورەسىنە ءسۇيىنىپ وسكەن تالاي تالانتتاردى توي-تومالاق, كوڭىلجىقپاستىق, ماقتاۋ-ماداق جۇتىپ جىبەرگەن كەزدىڭ كۋاسى بولعانبىز. تاعدىرىن توي شەشكەن تالانتتار دا بولدى. توي دەگەن نە؟ ءىشۋ, اسىرا سويلەۋ, وتىرىك ماقتان ەستۋ, ت.ت. ماقتان – بۇل بىرتىندەپ بۋىنعا قالاي تۇسكەنىن بىلدىرمەيتىن دەرت. اقان سەرى ايتقانداي, جاماندى اسا ماقتاپ, ادام قىلىپ, ءوزىمىز وسى كۇندى تىلەدىك قوي دەگەن اڭگىمەنىڭ ءبىر گابى. بىرەۋلەر ودان ومىرباقي ارىلماي, ەس جيماي كەتۋى مۇمكىن. ماقتانعا سەنىپ قالۋ وڭاي, ال ودان شىعۋ قيىن. ءسويتىپ, ءتاڭىردىڭ بەرگەن كول-كوسىر سيىنان ماقتاننىڭ كەسىرىنەن ايىرىلىپ قالعاندار دا بار. «ماقتاۋ قيراتادى, بوقتاۋ شيراتادى» دەگەن ءسوز بار قادىردا. دەمەك ماقتاندى كوتەرىپ تۇرۋ ءۇشىن دە تالانتقا تالانت كەرەك. ادام پەندە عوي. ماقتاسا ەكەن دەپ تە تۇرادى. اسىرەسە اقىلىڭ ءالى تولىسپاعان جاس كۇنىڭدە ماقتاسا ەكەن, ەرتەرەك تانىمال بولسام ەكەن دەگەن وي باسىم بولادى. بۇل ەڭ قاۋىپتى كەزەڭ. مىنە وسى كەزەڭنەن امان وتكەن ادام ءارى قاراي قانداي ماقتاۋعا دا باس بەرمەي, ونى قالىپتى جاعداي رەتىندە قابىلدايدى.
ماقتان بۇل اسىرەسە دارىندى ادامداردى قۇلاتۋ ءۇشىن ويلاپ تابىلعان قۇدىرەتتى ينسترۋمەنت. كەڭەس جۇيەسى بۇنىڭ ادام ويى جەتپەس ءتۇرلى ءتاسىلىن ويلاپ تاپقان. اتاق بەرۋ دە وسى ءتاسىلدىڭ ەڭ جەتىلگەن ءتۇرى.
اتاقتىڭ جاقسى جاعى دا, جامان جاعى دا بولدى. جامانى ارينە ادىلەتسىز بەرىلۋى, بەلگىلى ادامداردىڭ اراسىندا الاۋىزدىق تۋدىرۋى. ءسىز ارينە اقش-تىڭ حالىق ءارتىسى, فرانتسيانىڭ حالىق ءارتىسى ت.ت اتاقتى ەستىگەن جوقسىز. ال كسرو حالىق ءارتىسى دەگەن اتاق بولدى. بۇل اتاق سوكپ ورتالىق كوميتەتىنىڭ ساياسي بيۋروسىندا بەكىتىلىپ, وعان ءار بيۋرو مۇشەسى جەكە داۋىس بەرەتىن بولعان. سول شىركىندەر احمەت جۇبانوۆقا «بۇل ءوزى تەك ۇلتتىق مۋزىكانى زەرتتەگەن ادام ەكەن عوي», دەپ وسى اتاقتى بەرگىزبەگەن. وعان قازاقستاننىڭ يدەولوگتەرى باستاپ جازعان ارىز دا سەبەپ بولعان. ەندى ءبىر قىزىق دەرەك ەرىكسىز نازار اۋدارتادى. اعايىندى ريشات, ءمۇسىلىم ابدۋليندەر قازاق ءانىن كوپ ناسيحاتتاعان, تۇرار رىسقۇلوۆتىڭ الدىندا ءان سالعان. ريشات مۇسىلىمنەن ون مينۋت كەيىن تۋعان ەگىزدەر. ريشاتقا كسرو حالىق ءارتىسى, مۇسىلىمگە قازاق كسر حالىق ءارتىسى اتاعى بەرىلگەن. اللا ايىرماعان ەكەۋىن ادام ايىرعان. ءتىپتى اعايىندى قوڭىر قازدىڭ اراسى دا وسى الالاۋدىڭ كەسىرىنەن اجىراپ كەتە جازداعان دەگەن دە اڭگىمە بار. كۇنى كەشە عانا 85 جاسقا كەلىپ ومىردەن وتكەن يسرايل ساپاربايدىڭ ولەڭدەرىن بىلاي قويعاندا, اندەرىن كىم ايتپايدى؟ ال سول كىسى دە مەملەكەتتىك سىيلىق العان جوق. سوندىقتان بۇل اتاق دەگەنىڭ شارتتى نارسە. اتاقسىز دا اتاقتى بولۋعا بولادى عوي. شامشىگە اتاق بەرگەننەن كەيىن اتاقتى بولىپ كەتكەن جوق قوي. ماسەلەن, شەراعا, گەراعا, قالاعا... وسى كىسىلەردىڭ اتاعىن كىم ايتىپ وتىرادى. ايرىقشا تالانتى, ەلگە ەتكەن ەرەن قىزمەتىنىڭ ارقاسىندا ۇلكەنگە دە, كىشىگە دە اعا بولىپ قالدى. «اعا» دەگەن مارتەبەلى اتاقتى حالىقتىڭ ءوزى بەردى. بۇدان ارتىق اتاق بولۋى مۇمكىن بە؟ بۇل كەز كەلگەن رەسمي اتاقتان جوعارى, حالىقتىڭ سۇيىسپەنشىلىگىمەن ساۋلەلەنگەن ارداقتى اتاق, تيتۋل. الدىمىزداعى وسىنداي ارىستان جالدى اعالارىمىزدىڭ دا ىقپالى بولعان شىعار, ءبىز تەك جۇمىستى بىلگەن جانكەشتى بولىپ وستىك. اتاق, قىزمەت, پاتەر سۇراپ, ەشكىمنىڭ الدىنا بارعان جوقپىز. ۇلى ۇستازدارىمىزدىڭ, جاقسى ادامداردىڭ ەڭبەگىڭدى ەسكەرىپ, باعاڭدى بىلگەنىنىڭ ارقاسى بولار.
بىردە قاسىم-جومارت توقاەۆ: «...مەنىڭ ماقتاۋ مەن ماداققا قارسى يممۋنيتەتىم بار», — دەپ ەدى. قىسقاسى, قوعامنىڭ ءار مۇشەسىنىڭ بويىندا وسى قارسى يممۋنيتەت كۇشەيمەسە, ءبىز جۇمىس ىستەمەيمىز.
– ءبىر سۇحباتىڭىزدا «جۋرناليستيكا دەگەن ۇلتتىڭ ءوزىن ءوزى جوعالتپاۋى جولىندا كۇرەسەتىن ماماندىق» دەيسىز. شەراعاڭنىڭ شەكپەنىنەن شىققان ءسىز بۇگىنگى قازاق باسپاسوزىنە قانداي باعا بەرەر ەدىڭىز؟
– وسىدان كوپ جىل بۇرىن, بىزدە قازىرگى جاڭاشىلدىقتاردىڭ ءيسى دە جوق كەزدە, جاپونيادا ىسكەر توپتاردىڭ ورتاسىنا ءتۇستىم. «جاڭا جاپوندىقتاردىڭ» ەسىل-دەرتى — بۇرىنعى جاپونيانىڭ كىسىلىگىن, بەكزاتتىعىن ساقتاپ قالۋ, سامۋرايلىق سانانىڭ ۇزدىك ۇردىستەرىن قورعاپ قالۋ, عاسىرلار بويى قالىپتاسقان اتا-بابا ونەگەسىنەن اجىراپ قالماۋ ءۇشىن, الداعى ىسىنە سونى التىن ارقاۋ, جەلى ەتىپ تارتۋ. اتالارىنىڭ اداستىرمايتىنىن جۇرەگىمەن سەزەدى. قىسقاسى, جاپونداردىڭ جۇرەگىندە جارىق كوپ. ءبىزدىڭ جاڭا قازاقستاننىڭ جاڭا جۋرناليستيكاسىندا وسىنداي جاستار كوبەيسە, ۇلتىمىزدىڭ ءوزىن ءوزى جوعالتپايتىنىنا ەشقانداي نەگىز قالمايدى.
انا زاماندا جوعارىدان كوبىرەك ءسوز ەستيتىن باسىلىمنىڭ ءبىرى «لەنينشىل جاس» ەدى. سوندايدا سەيداعاڭ, سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ «لەنينشىل جاس» ءبىر ءۇيدىڭ كەنجە بالاسى ءتارىزدى عوي. وعان جاراسا بەرەدى» دەۋشى ەدى. ايتپاعىمىز سول مىنەز عوي. باسپاسوزدەگى مىنەز شەراعاڭ, سەيداعاڭدارمەن, جۋرناليستيكاداعى جاسامپازدىق, جانكەشتىلىك جارىلقاپ بەيسەنباي ۇلى, جانبولات اۋپباەۆ اعالارمەن قالىپ قالماسا ەكەن دەگەن تىلەۋ عوي بىزدىكى. ءار باسىلىمنان اركىمنىڭ ءوز قولتاڭباسى, دەڭگەيى كوزگە ۇرىپ تۇرادى. ەگەر بەينەلى تىلمەن بەدەرلەۋگە بولسا, كەيدە ماعان گازەتتىڭ باس رەداكتورى باس رەجيسسەر سياقتى كورىنەدى. ءبىر ءنومىرى ءبىر سپەكتاكلدىڭ جۇگىن كوتەرىپ تۇرعان ءتارىزدى. ءوزىنىڭ ماعىناسى, مازمۇنى بولادى. وعان شىعارماشىلىق ۇجىم تۇگەل قاتىسادى. سوندا عانا ول تارتىمدى, تارتىستى بولادى. وسى تۇرعىدان قاراعاندا باسقا باسىلىمداردى بىلاي قويعاندا, ءوزىم ۇزبەي وقيتىن «Egemen Qazaqstan», «Ana tili»-ندە كوپ وزگەرىس بار. تەك احمەتشىل, ءاليحانشىل, تەمىربەكشىل, وزبەكالىشىلدەر...كوبەيۋى كەرەك.
شەراعا مەن وراعا...
– تۇتاس ومىرىڭىزگە ەرەكشە ىقپال ەتكەن وقيعا تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز؟
– ءبىر زاماندا الماتىدا «وركەن» – «گوريزونت» دەگەن ستۋدەنت-جاستار اپتالىعى جارىق كوردى. ماقسات ءتاج-مۇرات ەكەۋمىز سونىڭ العاشقى ون ەكى ءنومىرىن شىعاردىق. بۇل باسىلىمدا ۇلىورىستىق شوۆينيزم ءورتى ءورشىپ تۇر ەكەن. سونىمەن كۇرەستىڭ سوڭى جۇمىستان كەتۋىمىزبەن اياقتالدى. الماتى وبلىستىق «جەتىسۋ» گازەتىنە جاۋاپتى حاتشىنىڭ ورىنباسارى بولىپ ورنالاستىم. ءبىر كۇنى «قازاق ادەبيەتى» گازەتى رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى, وراعاڭ, ورالحان بوكەەۆ جۇمىسقا شاقىردى. كەلىسىپ, رەداكتورىمىز بايمولدا ءمۋسيننىڭ اتىنا قاتىناس-حات الىپ كەلدىم. سودان دۇيسەنبىدە «قازاق ادەبيەتىنە» بارۋىم كەرەك. «ەگەمەن قازاقستاننان» حاتشى اسەم اپاي تەلەفونداپ: «سەنى شەرحان اعا شاقىرىپ جاتىر», — دەدى. اۋەلدە سەنبەدىم. سەبەبى شەراعاڭدى سىرتتاي بىلەتىنىم بولماسا, قولىن العان ادامىم ەمەس. سىرتقى سۇسى سۇمدىق ەدى عوي. قازىر عوي, اكىممەن دە, مينيسترمەن دە تالتايىپ تۇرىپ سۋرەتكە ءتۇسىپ, الەۋجەلىدە جاريالايدى دا جاتادى. ول تۇستا مينيستر تۇگىلى باس رەداكتوردىڭ كابينەتىنە كىرە المايتىنسىڭ, سونادايدان قاشىپ جۇرەتىن ەدىك قوي. سالدەن سوڭ اپاي قايتا تەلەفونداپ: «اعا كۇتىپ وتىر عوي», — دەدى. سودان قۇستاي ۇشتىم. ءسوزدىڭ قىسقاسى, «بىزگە جۇمىسقا كەل, ءۇش اي سەكرەتارياتتا ىستەيسىڭ, سودان سوڭ ونەر بولىمىنە باراسىڭ» — دەدى. «قازاق ادەبيەتىن» ايتا باستاپ ەدىم, «جەتى ءجۇز جازۋشىدان بىرەۋ تابىلار», — دەدى. سودان, امال جوق, وراعاڭا: «ەگەمەن» ءۇي بەرەدى ەكەن», — دەپ وتىرىكتى سوعىپ جىبەردىم. ونىڭ ۇستىنە كەلىنشەگىم تاڭسۇلۋ دا سوندا جۇمىستا. ەكەۋمىزگە تەزىرەك ءۇي بەرە مە دەگەن وي عوي. سوندا قايران وراعاڭ: «بار. «قازاق ادەبيەتى» قايدا قاشار دەيسىڭ. ءۇيىڭدى الىپ ال», — دەدى. قازىر ويلايمىن عوي. باسقا بىرەۋ بولسا رەنجىر مە ەدى, ال مىنا كىسىنىڭ قازاقتىڭ ءبىر بالاسى بولسا دا ءۇي السىن دەپ ويلاۋى تۇلابويىمدى ەلجىرەتىپ جىبەردى. قۇداي اۋزىما سالدى ما, سودان كوپ ۇزاماي ءۇيلى بولدىق. ايتقانداي, شەراعاڭ مەنى ۇجىمعا تانىستىرىپ جاتقاندا ءبىر كىسى: «بىزدە كەلىنشەگى دە ىستەيدى عوي», — دەدى. سوندا شەراعاڭ: «نەمەنە كەلىنشەگى بۋحگالتەريادا ىستەي مە ەكەن, ەكەۋى بىرىگىپ اقشا جەيتىن», — دەپ گۇر ەتە قالدى. تاپتىشتەپ ايتىپ جاتقانىم, سوندا دەيمىن-اۋ, ءومىرى بەتبە-بەت كورمەگەن ادامنىڭ پاتەردەن پاتەرگە قاڭعىپ جۇرگەن مەنى جۇمىسقا شاقىرىپ, الگىندەي قورعاشتاۋى نەتكەن قامقورلىق!
ايتپاعىم, سول الاعاي-بۇلاعاي كەزدە سول كىسى قىزمەتكە شاقىرماعاندا, مەنىڭ تاعدىرىم قالاي بولار ەدى دەپ ويلاۋدىڭ ءوزى قازىر قانداي قورقىنىشتى. سودان جۋرناليستيكادا جولىم اشىلدى دەسە دە بولادى. ءومىرىڭدى تۇتاستاي وزگەرتىپ, باسقا ارناعا بۇرىپ جىبەرگەن مۇنداي وقيعانى ۇمىتۋعا بولا ما؟
ولار...
– شىعارماشىلىعىڭىزدان بايقالعان ءبىر ەرەكشەلىك, تانىمال تۇلعالاردىڭ قيىن, قىزىق تاعدىرى تۋرالى تاماشا ەسسەلەر, پورترەتتەر, تانىمدىق ماقالالاردى كوپ جازاسىز. بۇل ءوزى قاشاننان بەرى قالىپتاسقان ءۇردىس. «تۇلعاتانۋ» سەرياسىمەن «ابىز-اڭىز», «شەر-شىندىق», «انا تۋرالى جىر», «قازاقتىڭ قادىرى», ء«دۇلدۇل», «يماش», «كوريفەي» جانە تاياۋدا عانا «قارعاش» اتتى امانكەلدى سەمبين تۋرالى كىتابىڭىز جارىق كوردى. جالپى, الدىڭعى تولقىن اعالار تۋرالى ويلاعاندا كىمدى كوبىرەك ساعىناسىز؟
– وسىدان كوپ جىل بۇرىن «الماتى اقشامىندا» «تۇلعاتانۋ» دەگەن ايدار اشتىم. ودان بۇرىن دا باستاپ جۇرگەن تاقىرىپ قوي. بۇل جولى وعان دەندەپ كىرىستىك. تاريحتا نەبىر تۇلعالار وتكەن. سولاردىڭ ىشىندە اتاۋسىز, ۇمىت قالعاندار دا بار. الدىمەن سولاردىڭ ءتىزىمىن جاسادىق تا, جىگىتتەرگە ءبولىپ بەردىك. بىردە كورنەكتى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى كوپجاسار نارىباەۆ اعامىز حابارلاستى. بۇل كەزدە ول كىسى اباي اتىنداعى ۇلتتىق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتە كافەدرا باسقاراتىن. «قالي قاراعىم, مەن «تۇلعاتانۋ» ايدارى بويىنشا جاريالانىپ جاتقان ماقالالاردى ۇزبەي وقيمىن. ءتىپتى ستۋدەنتتەرگە وقىپ وتىرۋعا دا كەڭەس بەردىم. ءبىر اقىلداساتىن جاعداي, مەنىڭ كافەدرامنىڭ نەگىزگى باعىتى — ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى ۇلتتىق تۇلعالار تاعىلىمىمەن ۇشتاستىرا وتىرىپ, جۇمىس ىستەۋ. وسى ايداردى ءبىز دە كافەدرا اتاۋىنا قولاي كورىپ وتىرمىز. سوعان قارسى بولماساڭ», — دەدى. سودان باستاپ ول كىسىمەن تىعىز بايلانىستا جۇمىس ىستەدىك. بىرنەشە كىتاپتىڭ تۇساۋكەسەرىنە قاتىستىم. ايتپاعىم, كەيىننەن, ءالى كۇنگە بۇل ايدار باسقا باسىلىمداردا, ءتۇرلى پورتالدا, سايتتاردا قولدانىلىپ كەلەدى. بۇل قۋانىشتى جاعداي, ارينە.
مەنىڭ ءومىرىمدى وزگەشە رۋحتا نۇرلاندىراتىن, ۇزدىكسىز ساۋلەلەندىرەتىن ساتتەر بار. ەگەر بۇگىنگى كۇن رۋحاني قاجەتىڭدى, سۇرانىسىڭدى وتەمەي جاتسا, وتكەنمەن-اق ءومىر سۇرۋگە بولادى. ەندى قايتىپ تۋى ەكىتالاي تۇلعالارمەن تاعدىر تابىستىرعان كوركەم, كەمەل كۇندەردىڭ لەبى, بۇگىنگى كۇننەن كەزىكتىرە بەرمەيتىن رۋحاني ءلاززات ەندى قالعان عۇمىردا ەركىن تىنىستاۋعا جەتىپ جاتىر. مەن سولارمەن تىنىستاپ, سولارمەن ءومىر سۇرەمىن. دەمەك قازىرگىنىڭ كوركەم ويىنا اسا ءزارۋ ەمەسپىن. ولار سەنى ماعىناسىز, مازمۇنسىز ومىردەن قۇتقارادى. ولار تۋرالى ايتساڭ, ءوزىڭدى ادام سەزىنۋ, بار سەزىنۋ پروتسەسىن ارمانسىز, الاڭسىز باستان كەشەسىڭ. «تۇلعا — ءوز ۇلتىڭمەن ماڭگى بىرگە بولۋ» دەپتى عوي ايگىلى «كوگىلدىر دۋنايدى» جازعان شتراۋس.تۇلعانىڭ ويلاۋ كەڭىستىگىندەگى بۋىرقانىستار, سۇراپىل سەرپىلىستەر, سۇڭعىلا سوزدەر, ۇلىلىق نىشاندارى سەنى قاي كەزدە دە, قانداي جاعدايدان دا قۇتقارىپ, اراشالاپ الادى. ويىڭ دا, سەزىمىڭ دە ەشقاشان تىعىرىققا تىرەلمەيدى. دەمەك كەشەگى, بۇگىنگى ءبىرلى-جارىم تۇلعالارمەن تىلدەسۋ, ولار تۋرالى تولعانىپ, بۇرىن-سوڭدى بولا بەرمەيتىن جوعارى ەكستازدى كوڭىل كۇيدى باستان كەشىپ قالام تەربەۋ – مەنىڭ شىعارماشىلىعىمنىڭ شابىت تۇعىرىن بيىكتەتە تۇسەدى. ولار تۋرالى جازبالارىم كەيبىر كەمباعال ارىپتەستەردىڭ رۋحاني بەيشارالىعىنا, كەمىستىگىنە تۇسىنىستىكپەن قاراپ, كىسىلىك ويدىڭ بيىگىندە قالۋىڭا زور سەبەپشى, كومەكشى. سوندىقتان دا ولارسىز ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىن ەمەس. كىمدى ساعىناسىز دەگەندە ولاردى ءبولىپ جارۋ دا مۇمكىن ەمەس. ولارعا ءبىز ورالىپ وتىرۋىمىز كەرەك. بۇل ويىمدى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «ەل تاريحىندا ەرەكشە ورنى بار تۇلعالارعا قۇرمەت كورسەتۋ ءداستۇرى ەلىمىزدىڭ جالپى ۇلتتىق بىرەگەيلىگىن نىعايتا تۇسۋگە زور سەپتىگىن تيگىزەدى» دەگەن سوزىمەن قورىتۋعا بولاتىن شىعار. «تۇلعاتانۋ» سەرياسى دا وسى باعىتتا جالعاسا بەرەدى.
تاريحى تەرەڭ ەلمەن كىم-كىم دە ساناسادى
– بورحەس ەۋروپانىڭ دىڭگەگىندە گرەك مادەنيەتى مەن ءىنجىلدىڭ جاتقانىن ايتادى؟ ال قازاق وركەنيەتىنىڭ دىڭگەگىندە قاي دۇنيەلەر جاتىر؟
– قاي زاماننان بەرى تاريح تولقىنىندا شىعىس پەن باتىس جونىندەگى تۇسىنىكتەر, ءتۇرلى قايشىلىقتار, كەرەعار كوزقاراستار ءبىرلى-جارىم تاريحشىلاردىڭ ەڭبەگىندە سيپاي قامشىلاپ ايتىلاتىنى بولماسا, نەگىزىنەن يتجىعىس ءتۇسىپ وتىرعان. تۋراسىن ايتقاندا, تۇتاس تاريح ەۋروتسەنتريستىك, بەرتىندەگى يمپەريالىق رەسەيدىڭ كوزقاراسى ارقىلى جازىلىپ, باتىستىڭ ولاق ويلاۋ دەڭگەيىنە باسىم سيپات بەرىلگەنى جاسىرىن ەمەس. سول كوزقاراستىڭ ەل ساناسىنا ابدەن سىڭگەنى سونشا , كۇنى كەشەگە دەيىن ارعىسىن ايتپاعاندا سوڭعى ءۇش مىڭ جىلدىقتار اياسىنداعى سوناۋ قىتاي قورعانىنان جەرورتا تەڭىزىنە دەيىنگى ارالىقتاعى تۇركى تىلدەس حالىقتاردىڭ, كوشپەلىلەردىڭ ۇلى مادەنيەتىنىڭ عىلىمي ايادا تۇجىرىمدالىپ, اينالىسقا تۇسپەۋىنە تاڭعالۋعا بولا ما؟ بۇل تاريحتى ساق, عۇنداردى ايتپاعاندا ۇلى تۇركى قاعاناتىنان (Vl-Vlll) بەرمەن تاراتساق تا جەتىپ جاتىر. ونىڭ ءبىر بۇلتارتپاس دالەلى – تۇپكىلىكتى توپونيمدەردە, ەتيمولوگيادا. ماسەلەن, جاڭاشا جىل ساناۋعا دەيىن ەۋرازيانىڭ باتىسىنداعى كيپر ارالىن نەگە «الاش», ال شىعىسىنداعى تيبەت الابى نەگە ء«تۇبىت» دەپ اتالعان. ونى ايتاسىز, كاۆكازداعى ءۇش بىردەي وزەن «قازاق» دەلىنەدى؟ بولماسا تىۆانىڭ ولكە تانۋ مۇراجايىنداعى تاستاعى «قازاق قىزى» دەگەن رۋن جازۋىن قايدا قوياسىڭ؟ ءفيردوۋسيدىڭ جازبالارىنداعى, شىڭعىس حاننىڭ «قۇپيا شەجىرەسىندەگى» (Xlll) «قازاق», «قازاحيا», «قازاقى اربا», «كوسوگ» دەگەن ەتنونيمدەر شە؟ سوندىقتان توپونيمدەر, ەتيمولوگيالاردى ۇڭگىپ زەرتتەۋ ارقىلى دا كوپ جايعا كوز جەتكىزۋگە بولادى. و.سۇلەيمەنوۆتىڭ «مىڭ ءبىر ءسوزى», كەيىنگى ۋاقىتتا «اۆەستانى» ىندەتىپ زەرتتەپ جۇرگەن ر.الشانوۆتىڭ ەڭبەكتەرى وسى ويدىڭ ناتيجەسى.
وسى كۇنگە دەيىن قازاق جەرىنەن ون ءبىر «التىن ادام» تابىلدى. بۇل الەمدە انالوگى جوق جاعداي. «تاڭبالى تاستا» بەس مىڭعا جۋىق سۋرەت بولعان, قازىر ءۇش مىڭى قالعان. وسىنىڭ ءبارى كەزدەيسوقتىق دەيسىز بە؟ بۇل تۇركى قانىنداعى گەنەتيكالىق كودتىڭ ساقتالۋى. مىنە, سول تاريح كەشەگى التىن وردا زامانىنان, قازاقتىڭ حاڭدىق داۋىرىنە دەيىن شاشىلىپ جەتسە دە قازاق وركەنيەتىنىڭ التىن باستاۋى, دىڭگەگى رەتىندە قايتا جاڭعىرىپ, ۇلتتىڭ رۋحاني تەك تامىرى ۇلى رۋحپەن قايتا قاۋىشىپ, قالىپتاسقان تاريحتى بەرىك ورنىقتىرا ءتۇستى. بەس مىڭنان استام ءان, كۇيى, ەپوستىق مۇرالارى بار قازاقتاي حالىق الەمدە وتە سيرەك. مۇنداي اسا باي مۇرا تاريحى تەرەڭ ەلدە عانا بولادى. قازاقتىڭ جانى دا, جادى دا ونىڭ ونەرىندە قالعان. تاريحى تەرەڭ ەلدى ەشقانداي جاۋ الا المايدى, ونىمەن كىم-كىم دە ساناسادى. ونەرى بار ەلدىڭ ورەسى بيىكتەي بەرەدى.
– قازىر نە جازىپ, نەمەن شۇعىلدانىپ ءجۇرسىز؟
– وي مەن ونەر ادامى جاي ءومىر سۇرمەيدى. ونىڭ جان دۇنيەسى, تابيعاتى قاراما-قارسىلىقتارعا, قايشىلىقتارعا تولى بولادى. الداعى كىتاپ ءسىرا, سونىڭ ءبىر كەمەل كورىنىسى, ءومىرىمنىڭ بار مازمۇنى مەن ماعىناسى.
ارحيۆىمدەگى (ونشاقتى داپتەر) قىرۋار ماتەريالدىڭ, باعا جەتپەس قۇندىلىقتاردىڭ مۇرتىن بۇزا باستادىم. ءبىر باقىتىم — قازاقتىڭ قايتا تۋماس تۇلعالارىنىڭ كوبىسىمەن ارالاس-قۇرالاس بولدىم. سونىڭ ارقاسىندا رۋحاني كۇيزەلىس, داعدارىس دەگەندى ەش سەزىنبەپپىن. قاي كەزدە دە مەمۋارلىق ادەبيەت جاقسى وقىلادى عوي. بۇل دا سول باعىتتاعى باستالعان, تاستالعان كۇندەلىكتەر مەن جاريالانباعان جازبالاردىڭ, تۇلعالاردىڭ بۇرىن-سوڭدى ايتىلماعان قيىن دا قىزىق تاعدىرىنىڭ ابدەن سۇزگىدەن وتكەن ءنازيرا نۇسقاسى. ديالوگ, بايانداۋ, مونولوگى ارالاس قىسقا جازبالار, ءسوز سيمفونيەتتالارى, ياعني مۋزىكالىق مينياتيۋرالار ىسپەتتەس.
– جاراتۋشىدان قانداي تىلەگىڭىز بار؟
– دۇنيە تىنىش بولسىن. قازاقتى قۇداي ساقتاسىن!
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن –
باتىرحان سارسەنحان,
«Egemen Qazaqstan»
