سۋرەت: aqiqat.kazgazeta.kz
كوشپەلىلەر دالاسى حاقىندا بىرەگەي جازبا قالدىرعان ۆەنەتسيالىق ساياحاتشى ماركو پولونىڭ ءومىرى قىزىق تا شىتىرمان. اعايىندى نيكولا مەن ماتۆەي پولو جانە نيكولانىڭ ۇلى ماركو پولو 1250 جىلى تاۋارلارىمەن كونستانتينوپولگە كەلەدى دە, بۇدان ءارى شىعىس, ازيا ەلدەرىن بەتكە الادى. ماركو پولونىڭ ساياحاتتارىندا كوشپەلىلەر ەلى تۇرعىندارىنىڭ مىنەزدەرى, تۇرمىس-تىرشىلىگى, قىتايدىڭ يۋان اۋلەتى, ونىڭ يمپەراتورى قۇبىلاي حان تۋراسىندا قىزىقتى مالامەتتەر كەلتىرىلگەن. ساياحاتشى قازاق جەرىندە قونىستانعان كوشپەلىلەردىڭ مەنتاليتەتىن بايانداي كەلە, سيپاتتاما بەرەدى. «مەن سىزگە ايتايىن, ولار بيە ءسۇتىن اق شاراپ ءتارىزدى ىشەدى, شەميۋس (قىمىز) دەپ اتايدى جانە وتە ءدامدى. قارۋلارى ساداق, سەمسەر جانە شوقپار, ساداق تارتۋدىڭ شەبەرى بولعاندىقتان ونى ءجيى قولدانادى. وزگەلەرگە قاراعاندا كەزبە كەلەدى, قاجەت بولسا ايلىق جولعا ەشبىر ازىقسىز شىعا بەرەدى, ءوزى بيە سۇتىمەن, اڭ ەتىمەن قورەكتەنسە, اتى جولداعى شوپپەن وتىعادى. قاجەت بولسا, قارۋ-جاراعىمەن ءتۇندى ات ۇستىندە وتكىزۋگە بار. قيىندىق پەن مۇقتاجدىقتا كىمنەن بولسا ءتوزىمدى».
قۇبىلاي حاننىڭ قول استىندا 15 جىل قىزمەت ەتكەن جيھانگەر قاعاننىڭ قولعا ۇيرەتكەن 500 سۇڭقار مەن وزگە دە قىران قۇسى بولعانىن, ولاردى باپتايتىن 10 مىڭ قۇسبەگىسى بولعانىن تامسانا جازادى. ياعني قۇسبەگىلىك ونەر كوشپەلىلەر دالاسىندا ءاۋ باستان-اق كەڭىنەن ەتەك جايعانىن اڭعارۋعا بولادى.
ءبىر قىزىعى, ماركو پولو ەڭبەكتەرىندە شىڭعىس حاننىڭ موڭعول ەمەستىگى ايتىلادى. جيھانگەر دەرەكتەرىندە موڭعول حالقىنىڭ اتاۋى بىردە-ءبىر رەت كەزدەسپەيدى. كوشپەلى حالىقتاردى جالپىلاما «تاتارلار» دەپ اتاپ وتەدى. ءارى حان شىڭعىس بەينەسى تۋرالى قانىشەر, وزبىر دەگەن سوزدەر كەزدەسپەيدى, كەرىسىنشە «شىڭعىس حان باتىل, اقىلدى جانە ەرجۇرەك ادام بولعان» دەپ ۇلى قاعاندى دارىپتەيدى.
ساياحاتشى ەڭبەكتەرىندە كوشپەلىلەردىڭ ءبىر تاڭىرگە سەنەتىنىن, ولار ەركىندىك پەن ازاتتىقتى باستى ورىنعا قوياتىنى ايتىلعان. ءيا, ءاۋ باستان دارقان دالامىز بەن وندا تۋعان ەرلەر رۋحى تاۋەلسىزدىك اتتى ۇلى ۇعىممەن شەكتەسىپ جاتقانى تالاسسىز اقيقات. بۇل رۋحىمىزدىڭ باستى دارالىعىنداي.
