2024 جىلعى 12-14 ماۋسىم ارالىعىندا قازاقستان, قىرعىزستان جانە وزبەكستاننىڭ ورتالىق, وبلىستىق جانە اۋداندىق ارحيۆتەرىنەن جاس ماماندار, «ارحيۆتانۋ جانە قۇجاتتانۋ» ماماندىعى بويىنشا وقيتىن ۋنيۆەرسيتەت ستۋدەنتتەرى, ماگيسترانتتارى مەن دوكتورانتتارى, سونىڭ ىشىندە يتاليا, قىتاي, تانزانيا جانە فرانتسيا ەلدەرىنەن الماسۋ بويىنشا ءبىلىم الۋشىلار دارىستەرگە, سەمينارلارعا جانە شەبەرلىك سىنىپتارىنا قاتىستى.
ۋنيۆەرسيتەت تورىندەگى جاس ارحيۆشىلەر جيىنىن پرەزيدەنت ءارحيۆىنىڭ ديرەكتورى ءاليا مۇستافينا اشتى.
– وسى جىلداردا جازعى مەكتەپتە 1 000-نان اسا جاس ءارحيۆشى بىلىكتىلىگىن ارتتىردى. العاشىندا فورۋم جۇمىسىنا تمد ەلدەرى ارحيۆتەرىنىڭ جاس ماماندارى قاتىسقان بولسا, جازعى مەكتەپ جىل وتكەن سايىن ءوزىنىڭ گەوگرافيالىق اۋقىمىن كەڭەيتىپ كەلەدى. قازىرگى ۋاقىتتا مەملەكەت باسشىسى تاراپىنان وتاندىق ارحيۆ سالاسىنىڭ دامۋىنا ەرەكشە نازار اۋدارىلىپ وتىر. داستۇرگە اينالعان فورۋمنىڭ بيىلعى تاقىرىبى «تسيفرلى ترانسفورماتسيا جاعدايىنداعى ارحيۆتەردى جيناقتاۋ ماسەلەلەرىنە» ارنالادى, – دەدى ءاليا قۇسايىنقىزى.
ارحيۆ ديرەكتورى فورۋم قاتىسۋشىلارىنا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتى كەڭسەسىنىڭ باسشىسى باقىتجان ساريەۆتىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىن وقىپ بەردى. «قازىرگى تسيفرلىق تەحنولوگيالاردىڭ قارقىندى دامىعان ۋاقىتىندا ارحيۆ ءىسىنىڭ دە ماڭىزدىلىعى ارتىپ جاتىر. ءداستۇرلى قاعاز نەگىزدەگى قۇجاتتارمەن قاتار ەلەكتروندىق قۇجات اينالىمىنا باسىمدىق بەرىلىپ وتىر. بۇل تۇرعىدا ارحيۆتەردىڭ جۇمىسىن قايتا قاراۋ, قاعاز قۇجاتتارمەن قاتار ەلەكتروندىق قۇجاتتاردى قالىپتاستىرۋدىڭ جاڭا تالاپتارى مەن ستاندارتتارىن جەتىلدىرۋ قاجەتتىلىگى تۋىنداپ وتىر. وسىعان وراي بيىلعى جازعى مەكتەپ تاقىرىبى ارحيۆ سالاسىنىڭ ماڭىزدى باعىتتارىنىڭ ءبىرى – قۇجاتتاردى جيناقتاۋ مەن قالىپتاستىرۋدىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىنە ارنالادى. ارحيۆ ماماندارى ۇلتتىق ارحيۆ قورىنا مەملەكەتتىك ساقتاۋعا قابىلداناتىن قۇجاتتاردى ىرىكتەۋ, ولاردىڭ قۇندىلىعىن ساراپتاۋ, سيپاتتاۋدا وزدەرىنىڭ جوعارى جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنۋى قاجەت», دەلىنگەن باقىتجان ءشومىشباي ۇلىنىڭ قۇتتىقتاۋ حاتىندا.
سونداي-اق جاس ارحيۆشىلەر فورۋمىنىڭ جۇمىسىنا تابىستى سەرىكتەس بولىپ كەلە جاتقان دوستاستىق ەلدەرى ارحيۆ ءىسىنىڭ باسشىلارى مەن جەتەكشى وكىلدەرى ونلاين فورماتتا قاتىسىپ, فورۋم جۇمىسىنا ساتتىلىك تىلەدى. رەسەي مەملەكەتتىك گۋمانيتارلىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پرەزيدەنتى, تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ەفيم پيۆوۆار, قازۇۋ-دىڭ عىلىم جانە يننوۆاتسيالىق قىزمەت جونىندەگى دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى مارعۇلان يبرايموۆ, تمد اتقارۋ كوميتەتى ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق دەپارتامەنتىنىڭ كەڭەسشىسى مارينا كۋلاگينا, وزبەكستان رەسپۋبليكاسى ادىلەت مينيسترلىگى جانىنداعى ء«وزارحيۆ» اگەنتتىگىنىڭ ديرەكتورى ۋلۋگبەك يۋسۋپوۆ, بۇكىلرەسەيلىك قۇجاتتانۋ مەن ارحيۆتانۋ عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى پاۆەل كيۋنگ, بەلارۋس قۇجاتتانۋ جانە ارحيۆ ءىسى عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى اندرەي رىباكوۆ حالىقارالىق جيىننىڭ ماڭىزىن اتاپ ءوتىپ, تسيفرلاندىرۋ داۋىرىندە ارحيۆ ءىسىن ۇيىمداستىرۋدىڭ ءتيىمدى تۇسى تۋرالى ءوز پىكىرىن جەتكىزدى. تسيفرلاندىرۋ – اقپاراتتىق قوعامنىڭ اجىراماس ءبىر بولشەگى. ارحيۆ – وسى قوعامنىڭ ماڭىزدى ەلەمەنتى. جاڭا, تسيفرلىق الەمدى قابىلداۋ ارحيۆ ءىسىنىڭ ستراتەگياسىن, قۇرىلىمىن, قىزمەتى مەن ناتيجەسىن قايتا قاراۋدى مىندەتتەيدى. ال ارحيۆ اقپاراتتارىنىڭ قولجەتىمدى بولۋىن تسيفرلىق تەحنولوگيانى پايدالانۋ جولىمەن قامتاماسىز ەتۋ بۇكىل ارحيۆشىلەردىڭ ورتاق مۇراتى بولۋعا ءتيىس. قازاقستاننىڭ ارحيۆ ءىسى سالاسىنا «تسيفرلاندىرۋ» دەگەن ۇعىم 2017 جىلى «تسيفرلى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلاماسىنىڭ بەكىتىلۋىمەن بىرگە مىقتاپ ورنىققانىن ايتقان پرەزيدەنت ورتالىعى ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى دۋلات جۇكەنوۆ ءوز ويىن بىلايشا ساباقتادى:
– ارىپتەستەردىڭ نازارىن مىنا ماسەلەگە ەرەكشە اۋدارۋ قاجەت. ساندىق تەحنولوگيا جاعدايىندا ارحيۆتەردى ساپالى جيناقتاۋعا قۇجاتتارمەن جۇمىس ىستەۋدىڭ بارشا تەحنولوگيالىق تىزبەگى بايلانىستى, ولاردى ىزدەۋ ىڭعايلى بولۋ ماقساتىندا عىلىمي-انىقتامالىق اپپارات جاساۋ جانە ەڭ اقىرىندا قۇجاتتاردى پايدالانۋشىعا ۇسىنۋ. وسىعان وراي قايسىبىر تۇعىرنامالاردى ازىرلەۋدىڭ باستاپقى كەزەڭىندە جۇيە جولاقتارىن دۇرىس ءارى انىق بەلگىلەۋ اسا ماڭىزدى, سودان ءارى قاراي ساپالى جانە قولايلى ىزدەۋ تۋىندايدى, سول ارقىلى قاجەت قۇجاتتى تابادى. سونىمەن بىرگە ىزدەۋ تەك ارحيۆ ءىسىنىڭ ماماندارىنا عانا ەمەس, باسقا ادامدارعا دا قولايلى ءارى تۇسىنىكتى بولۋى قاجەت. سونىمەن قاتار نەيروتوراپتىڭ قارىشتاپ دامىپ بارا جاتقانىن ەسەپكە الا وتىرىپ, قاجەتتى قۇجاتتى جاساندى ينتەللەكت وڭاي تابا الۋى كەرەك.
كەيىنگى جىلدارى ەلدەگى ارحيۆ مەكەمەلەرىندە تسيفرلاندىرۋ ۇدەرىسى بەلسەندى جۇرگىزىلە باستادى, سوعان سايكەس ارحيۆ سالاسى وركەنيەتتى دامۋ كەزەڭىنە قاراي قادام باستى. الايدا ەكونوميكانى تسيفرلى تەحنولوگياعا كوشىرۋدىڭ بۇگىنگى جاعدايىندا ساپالى ەلەكتروندى قۇجاتتاردى پايدالانۋ مەن ساقتاۋ ماسەلەسى اسا وزەكتى ەكەنىن اتاپ وتكەن دە ماڭىزدى. سونداي-اق بۇگىنگى كۇنى ارحيۆ قۇجاتتارىن ساقتاۋدىڭ بىرنەشە جۇيەسى جۇمىس ىستەيدى. الايدا ارحيۆتەردى جيناقتاۋ-تولىقتىرۋ ۇدەرىسى ءالى دە بولسا قولمەن جاسالادى, ال بۇل – ۋاقىت شىعىندايتىن ءتيىمسىز جۇيە. بۇل ءارتۇرلى توپتاعى پايدالانۋشىلار ءۇشىن ارحيۆ قۇجاتتارىن ءتيىمدى باسقارۋ مەن اقپاراتقا قولجەتىمدىلىكتى ارتتىرۋدى قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, قازاقستان ارحيۆتەرىن تولىقتىرۋدى ساپالى اۆتوماتتاندىرۋ ۇدەرىسىن جەڭىلدەتىپ, جەدەلدەتە تۇسەدى.
بۇل شارانىڭ ءبارى دە بارلىق دەڭگەيدەگى پايدالانۋشىلاردى – سالا مەكەمەلەرىنىڭ ماماندارىن دا, ارحيۆ سالاسىنا قاتىسى جوق قاراپايىم ازاماتتاردىڭ دا ارحيۆ قۇجاتتارىن يگىلىككە پايدالانۋىنا مۇرسات بەرەدى. ياعني مەملەكەت باسشىسى اتاپ وتكەندەي, ءارحيۆتى تەك ساقتاۋ ءۇشىن عانا ساقتاماۋ كەرەك, بۇكىل قوعامنىڭ ساپالى پايدالانۋى ءۇشىن ساقتاۋ كەرەك.
قازىرگى كەزەڭدەگى ارحيۆ جۇمىسىن جەتىلدىرۋ بويىنشا جازعى مەكتەپ باعدارلاماسى ءتۇرلى ماڭىزدى تاقىرىپتاردى قامتىپ, قاتىسۋشىلاردى توپتارعا ءبولىپ, ءوز الدىنا جەكە كىرىسپە ءدارىس, شەبەرلىك ساباقتارىن ۇيىمداستىردى. نەگىزگى دارىسكەرلەر پرەزيدەنت ءارحيۆىنىڭ قىزمەت پەن ورتالىقتارىنىڭ باسشىلارى, رمگۋ مەن ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ عالىمدارى مەن وقىتۋشىلارى بولدى. «ۆەدومستۆولىق ارحيۆتەردىڭ جۇمىسىن ۇيىمداستىرۋدىڭ كەيبىر ماسەلەلەرى», «جيناقتاۋ كوزدەرى – مەملەكەتتىك ۇيىمداردىڭ ۆەدومستۆولىق ارحيۆتەرى قىزمەتىنىڭ تيىمدىلىك رەيتينگى», «ەلەكتروندىق قۇجاتتارمەن جۇمىستى ۇيىمداستىرۋ. ەلەكتروندىق قۇجاتتاردى ارحيۆتىك ساقتاۋ جۇيەسى», «ارحيۆتەردى ەلەكتروندىق قۇجاتتارمەن جيناقتاۋدىڭ ماسەلەلەرى», «ارحيۆ ءىسىن ادىستەمەلىك قامتاماسىز ەتۋدى ازىرلەۋدىڭ تەوريالىق نەگىزدەرى», «جيناقتاۋ كوزدەرى ۇيىمدارىنىڭ ۇلتتىق ارحيۆ قورىنىڭ قۇرامىنا كىرەتىن ارحيۆ قۇجاتتارىن قالىپتاستىرۋداعى جانە ولاردى مەملەكەتتىك ارحيۆتەرگە تاپسىرۋداعى مەملەكەتتىك باقىلاۋدىڭ ءرولى», «تسيفرلىق ترانسفورماتسيا جاعدايىندا ارحيۆتەردى تولىقتىرۋ كەزىندە قۇجاتتاردى ەسەپكە الۋ», «ارحيۆتەر جانە مۋزەيلەر: جەكە تەكتى قۇجاتتاردى جيناقتاۋ جانە پايدالانۋداعى جاڭاشىلدىق», تاعى باسقا وزەكتى تاقىرىپتاردا باياندامالار جاسالىپ, قازاقستان جانە دوستاستىق ەلدەرى ارحيۆ سالاسىنىڭ لاۋازىمدى تۇلعالارى ماسەلەلەردى بىرگە تالقىلاپ, ءوز ەلى مەكەمەسىنىڭ تاجىريبەسى نەگىزىندە وي-پىكىر الماستى.
فورۋم اياسىندا وتاندىق جانە شەتەلدىك عالىمداردىڭ, ارحيۆ سالاسىنىڭ تاجىريبەلى ماماندارى مەن جاس ارحيۆشىلەردىڭ اراسىندا اتالعان تاقىرىپ اياسىندا سىندارلى ديالوگ قۇرىلىپ, عىلىمي ىزدەنىس جولىنداعى قاتىسۋشىلار ءوز جوبالارىن قورعادى.
الماتى
