التىن وردا ادەبيەتىنىڭ الىسقا داڭقى كەتكەن ايدارلى تۋىندىسىنىڭ ءبىرى – «سۋحەيل مەن گۇلدىرسىن». اقىن سايف ساراي ارال ماڭىنداعى كەردەرى جەرىندە تۋىپ-وسەدى. ەس جيىپ, ەر جەتكەن شاعى وردادا « ۇلى توڭكەرىس» باستالعان مەرزىمگە تۇس كەلەدى. «نار مويىنى بەردىبەكتە كەسىلىپ», بەردىبەك حاننان سوڭعى 20 جىلدا 16 حان تاققا وتىرىپ, ىشكى الاۋىزدىق ءورت تيگەن قۋرايداي قاۋلاپ ءوستى. وسى ۋاقىتتا مىسىرداعى قىپشاق ءتىلدى ماملۇكتەر اقىن-جازۋشىلارعا كەڭىنەن قۇرمەت كورسەتىپ, مۇسىلماندىق اندالۋسي, سولتۇستىك افريكادان كەلگەن ونەر ساڭلاقتارىنا ەسىك اشتى. مۇنى بىلگەن ءبىر توپ التىنوردالىق شايىر مەن عالىمدار قانداس باۋىرلارىنا ساپارلاپ, بەس مىڭ جىلدىق تاريحى بار قارت شاھارعا قونىس اۋداردى. سونىڭ ءبىرى – سايف ساراي ەدى.
قالاي دەسەك تە, اقىن ءوز تامىرىنىڭ جەمىسى. سايف ساراي دا ۇنەمى ەل جاققا ەلەڭدەپ, مىسىرلىق تۋتانحامون مەن رامزەستىڭ ەرلىگىن ەمەس, سىرداريا مەن ءنىل وزەنى اراسىندا «تۇركى تىلىندەگى گ ۇلىستان» ەڭبەگىن دۇنيەگە اكەلدى. ال «سۋحەيل مەن گۇلدۇرسىن» اتتى داستاندا اتى شۋلى ءامىر-تەمىردىڭ قىزى گۇلدىرسىن مەن التىنوردالىق توقتامىستىڭ ۇلى سۋيحەلدىڭ تراگەديالىق ماحابباتى باياندالادى.
تەمىرلان حورەزمگە قارماق سالدى,
قۇيىنداي «ۇرگەنىش!» دەپ العا اتتاندى.
ۋ دا شۋ, ايعاي-سۇرەڭ, ءبارى وسىندا,
قان اقتى قۇرىش مايدان اراسىندا.
توقتامىس توسەپ جانىن, ەل قورىدى,
سىلكىندى كۇڭىرەنىپ جەر قابىرى.
سۋحەيل تورعا ءتۇستى, جاۋ قولىنا,
كىم توزبەس ءتاڭىرىنىڭ سالعانىنا؟
سونىمەن, بۇيرا شاشى شەكەسىنە توگىلگەن, ءسوزى ءمىر, تۋمىسى ەر, ءوز ويىنان باسقا عاجاپتى كوزى كورمەس, نازعا ورانعان جانى ەش جۇبانباس ەر سۋحەيل زىندانعا تۇسەدى. الاۋلاعان رۋحىنا تار زىندان قاستىق قىلا الماي, ورشەلەنىپ, اسپاندا اينالعان اي مەن جۇلدىزعا قاراپ ىشتەن تىنادى. بىردە تالىپ كەتىپ تاڭ-تاماشا ءتۇس كورەدى, تۇسىندە شۋاقتى ءىس كورەدى. تۇسىندە اجارى اسقان سۇلۋ, الدەبىر پەرى قىزى سايرانباقتان گۇل جيناپ ءجۇر ەكەن. ەستەن تانعان سۋحەيل «بارلىق باق گ ۇلىنەن دە كوركەم سەن ەمەسسىڭ بە, و عاجاپ حانشا؟ كىمسىڭ سەن؟ ادامسىڭ با, جىنسىڭ با؟ ەسىمىڭ كىم, نەگە كوز الدىمدا كۇندەي جارق ەتتىڭ؟» دەيدى الاسۇرىپ. سيقىرلى سۇلۋ ەسى كەتكەن جىگىتكە ەمىنبەي, جالت ەتىپ جوق بولادى. سۋحەيل سوڭىنان ەرىپ, ايلى پاتشالىققا جەتە بەرە ۇيقىسىنان ويانىپ, زىندان تۇبىنە قايتا قۇلايدى.
سونىمەن, داستاندا كەلگەندەي قاتۋلى قاعاننىڭ جانى جارىق بۇلاقتاي, ءجۇز ايدىڭ ساۋلەسىن بويىنا جيعان گۇلدىرسىن ەسىمدى قىزى باق ارالاپ ءجۇر ەدى. باق جانىنان تەمىر قۇرسانعان كۇزەتشىلەر قول-اياعى شىنجىرعا ورانعان سۋحەيلدى الىپ وتەدى. مىنە, سوندا جاس حانشانىڭ جۇرەگىندە عاشىقتىق وتى تۇتانىپ قويا بەرەدى.
كورگەندە سۋحەيلدى جىلى لەپتى,
ىشىنەن ءبىر نايزاعاي ءجۇرىپ ءوتتى.
اينالدى سەزىم جاندى, بويدى العانداي,
كۇن شەتىن تولاعاي جەر اينالعانداي.
ەلەستەر اقىلىنا مىڭ ءبىر پايىم,
ءوزى – راۋشان, ال, جىگىت بۇلبۇلدايىن!
القيسسا, حاسا سۇلۋ «بۇلبۇل تەك ەركىندىكتە عانا شىرقاماي ما, ول توردا قالاي ءان سالماق؟» دەپ ويلايدى. اقىلىنان كوركى ساي ارۋ كۇزەتشىگە قولاقىسىن بەرىپ, سۋحەيلدى تاعى ءبىر كورۋدى مۇرات تۇتادى. قاراڭعى ءتۇندى قاق جارىپ, زىندانعا ەنگەن گۇلدۇرسىن الىپ ەرگە «مەن ساعان ءومىرىمدى قۇرباندىققا اكەلدىم!» دەيدى. ەر سۋحەيل تۇسىندە كورگەن پەريزاتىن وڭىندە كورىپ, قانى مەن جانىن جولىنا قۇربان ەتۋگە دايار ەكەنىن جەتكىزەدى. گۇلدىرسىن بولسا قارا تۇندەي ەرىنى دىردەكتەپ, ماڭگىلىك ماحابباتتىڭ مازداق وتى ءۇشىن قول ۇستاسىپ, باس اۋعانعا قاشۋعا بەيىل تانىتادى. مىنە, سولايشا ەكى جاس قىزىلقۇمدى بەتكە الىپ تارتىپ وتىرادى. جالعىز ءتۇيىر ازىق الۋدى دا ۇمىتقان, سەزىم كولىمەن جادىلانعان ەكەۋگە قۇم مەن جەل, قارساق جورتپاس قالىڭ, تۇلكى جورتپاس تۇلەي پانا بولا الا ما؟ ءتان كولىگىنىڭ ءوز زاڭى بار ەمەس پە؟ قاجىعان گۇلدىرسىننىڭ بويىنان قايرات ەتىپ, قۇمعا ەڭكەيىپ اقىرعى دەمى تاۋسىلادى... مۇنى كورگەن سۋحەيل «سۇيگەنىمسىز ءومىردىڭ ءمانى نە؟» دەپ ءوز-وزىنە قانجار سۇعىپ ءولىم قۇشادى.
ءسوندى ءومىر, كورگەن ءتۇستىڭ كولەمىندەي,
بايانسىز كەر ۋاقىتتىڭ دەرەگىندەي.
بۇل ءولىم سالماعى اۋىر, ءزىل باتپان-دى,
ولىممەن بىرگە ۇلى جۇمباق قالدى:
ادال جەت اق ساپارعا سەن دە الىڭشە,
ارسىزدىق سىبىرىمەن سەمگەنىڭشە!
قادىرلە سۇيگەنىڭدى, بەر ءومىردى,
لايلاتپا سايازدىقپەن تەرەڭىڭدى!
ايالا, سەنىم مەن سىر سازىنا ورا,
يە بول جۇرەگىندە قازىناعا!
مىنە, قايعىلى ماحاببات وقيعاسىنا قاۋىشتىرعان دانالىق داستاندى قال-قادىرىمىزشە نازيرالىق ۇلگىمەن اۋدارۋعا تىرىستىق. تۇپنۇسقاسى بۇدان ون ەسە, ءتىپتى ءجۇز ەسە تەرەڭ, ماعىنالى ەكەنى داۋسىز.
اينالدى سەزىم جاندى, بويدى العانداي,
كۇن شەتىن تولاعاي جەر اينالعانداي.
جوعارىدا كەلتىرگەن وسى ءبىر قوس تارماقتى عالىمدار كورىپكەلدىككە بالاپ, تۇركى مادەنيەتىنىڭ وزىق تانىمى رەتىندە جارىسا جازىپ كەلەدى. جەر مەن كۇن اينالىسى تۋرالى برۋنو مەن كوپەرنيكتەن 150 جىل بۇرىن ايتىپ كەتكەن تۇركى شايىرىنىڭ سۇڭعىلالىعى, جان-جاقتى بىلىمدارلىعى, راسىندا, ماقتانارلىق.
اراب-پارسىلانۋدان اۋلاق, تۇنىق قىپشاق ءتىلى ماقامىمەن جازىلعان ءتولتۋما داستان التىن وردانىڭ زاڭدى مۇراگەرى, ۇلى قازاق حالقىنىڭ باي مۇراسى, وشپەس شەجىرەسى بولىپ قالا بەرمەك.
