– شىعارمالارىڭىزدان التايدىڭ ەتنوميستيكالىق سارىنى بايقالادى. بۇل تاربيەدەن, تۋعان توپىراقتان كەلگەن رۋحاني قۇنار ءتارىزدى. بىزگە بەيمالىم تۋعان جەر اۋراسى تۋرالى نە دەر ەدىڭىز؟
– اتا-بابام جايلاعان جەر – عۇلاما مۇحتار اۋەزوۆتىڭ «اباي جولى» رومان-ەپوپەياسىندا سۋرەتتەلگەن شىڭعىستاۋ ءوڭىرى. اسقاق التاي تاۋى ءبىزدىڭ ەلدەن 700 كم-دەي ارىراق جاتىر. كىندىك قانىم تامعان جەر – قاراۋىل, وسكەن ورتام – قۇندىزدى اۋىلى. شەجىرەلىك سارىن, توپونيمدەر پروزامدا مول كەزدەسەدى. ءبىر شىعارمادان ەكىنشى, ءۇشىنشى, ءتورتىنشى شىعارماعا كوشىپ وتىراتىن ورتاق كەيىپكەرلەرىم بار. بۇل ءادىستى اتاقتى بالزاك دجەيمس كۋپەردەن ۇيرەنگەن. مۇنى قازاق ادەبيەتىندە مەن قولداندىم. ءبىر شىعارماعا سىيماعان تاقىرىپ, يدەيا, وقيعالار باسقا تۋىندىعا كوشەتىنى – تابيعي نارسە. جاساندى ەشتەڭەسى جوق. تۇتاس السا, جازبالارىمنىڭ مازمۇنى ءبىرتۇتاس قازاق كەڭىستىگىن قامتيدى, وقيعالارى التاي, اتىراۋ, سارىارقا, قاراتاۋ, سىر, ەدىل-جايىق, الاتاۋ اراسىندا وتەدى.
– «قوڭىرقاز» اڭگىمەسىن 22 جاسىڭىزدا جازىپسىز. قولعا قالام الۋعا سەبەپ بولعان قانداي كۇش؟
– «قوڭىرقاز» اتتى اڭگىمەم كوزى قاراقتى جۇرت نازارىنا ءجيى تۇسەتىنى راس. قاپيادا كوكتەن قۇيىلعان ساۋلەدەي تولقىپ, سەل ءجۇرىپ, نوسەر جاۋعانداي ەكستاز كۇيدە جازىلعان سوڭ ەنەرگەتيكاسى بولەك. ءبىر كۇندە جازىلدى, وڭدەپ جارىتپادىم, دايار ءماتىن وپ-وڭاي تۋا سالدى. 1987 جىلى 7 قازاندا. «7» سانى قوسارلى تۇر. 1988 جىلى الماتىعا «جىگەر» فەستيۆالىنە مەدەۋ اعا سارسەكە سەمەي جازۋشىلار وداعى فيليالىنان مەنى قاتىسۋشى قىلىپ جىبەردى. ۇشاق باعاسى 18 سوم تۇرعانى ءالى ەسىمدە. سول جولى اڭگىمەمدى «قازاق ادەبيەتى» گازەتىنە, «جۇلدىز» جۋرنالىنا شىعارا الماي كەتكەنمىن. ءبىر-ءبىر قولجازبا سول رەداكتسيالاردا قالدى. ءبىر جازۋشى, ارۋاعىن شۋلاتىپ, اتىن ايتپاي-اق قويايىن, «بەسىكتەن بەلىڭ شىقپاي جاتىپ كلاسسيك اتانعىڭ كەلدى مە؟» دەپ ۇرسىپ قويا بەرگەنى ەستە قالدى. بەس جىل بۇرىن رەسپۋبليكالىق جابىق كونكۋرستا جارق ەتىپ اتىم شىققان جاس اۆتور بولعان سوڭ, ارينە, ىشىمدە وكپە-رەنىش كەتتى. 1989 جىلى ماسكەۋدىڭ م.گوركي اتىنداعى ادەبيەت ينستيتۋتىنا وقۋعا تۇسەردە «قوڭىرقاز» جانە ءبىر پوۆەسىمدى ورىس تىلىنە اۋدارتىپ قابىلداۋ كوميسسياسىنا جىبەردىم. سوندا بەلگىلى جازۋشى روللان سەيسەنباەۆ سۋرەتكەرلىك تالانتىمەن, ەلارالىق بەدەلىمەن, اعالىق قامقورلىقپەن شىعارماشىلىق كونكۋرستان مەنى وتكىزىپ جىبەردى. «قوڭىرقاز» – «قازاق ادەبيەتى» گازەتىندە اراعا جەتى جىل سالىپ جارىق كوردى. «7» سانى كيەلى عوي. جۋىقتا عانا العاشقى ەكى پوۆەستەن سوڭ تۋعان «قوڭىرقاز» – تىرناقالدى اڭگىمەمنىڭ نەلىكتەن تارتىمدىلىعىن, ميستيكالىق سىرىن سەزگەندەي بولدىم. وقىرمان قاۋىمعا ءبىر جوسىن اسەر ەتەتىنى, ونىڭ باقسىلىق ينيتسياتسياسى, كونە جاراتىلىستانۋ, ءتىرى تابيعاتتى ارداقتاۋ بولار. 2018 جىلى جازعان «اقساق قۇلان» اتتى اڭىزدىق-ۆارياتسيالىق اڭگىمەمدە بۇل يدەيانىڭ ۇشىعىن ءدارۋىش-باقسى وبرازىمەن بىلايشا بەرگەن ەكەنمىن: «بۇرىن توعاي كەزگەن بۇلان, تاقىردا ويناق سالعان قۇلان, سۋدا ويناعان الابۇعا, قايىڭ جاپىراقتان سۋ ىشەردە سايراعان بۇلبۇل قۇس مەن ەدىم عوي!».
– كوزگە ءجيى جاس الاسىز با؟
– جوق. بالا كەزدەن ەركىن وسكەنمىن. ءۇي ىشىندە ۇرىس-كەرىس دەگەندى بىلمەي تاربيەلەندىم. انام مۇعالىم, مىنەزى وتە جۇمساق, بيازى ادام بولاتىن. اۋزىنان جامان ءسوز شىقپايتىن. ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ ادامدارى بۇل سۇحباتىمىزدى وقىسا, مەنىڭ شىندىققا قيانات قىلماعانىمدى راستايدى.
– ەگەر عايىپتان قۇدىرەتتى سيقىرشىعا اينالساڭىز, ەڭ الدىمەن نەنى وزگەرتەر ەدىڭىز؟
– سيقىر مەن ماگيا ەرتەگى ەمەس, ناعىز شىندىق. عىلىمي ادەبيەتپەن ءبىرشاما تانىس ادام ادامزات تاريحى تەك ءبىرىن-ءبىرى جاۋلاۋ, قاندى سوعىستاردان تۇرمايتىنىن, ونىڭ الحيميالىق ىزدەنىستەرمەن, قۇپيا قولجازبالار, ەزوتەريكالىق قۇبىلىستار جانە ۇزدىكسىز ماگيالىق وزبىرلىقتار ەكەنىن ۇعىنار ەدى. شەكسپير سومداعان گاملەت: «دوستىم گوراتسيو, دۇنيەدە ءبىزدىڭ دانىشپانداردىڭ تۇسىنە كىرمەگەن كوپتەگەن نارسەلەر بار» دەۋى مەتافيزيكالىق, فيزيكالىق زاڭدىلىقتاردى, ءسوز قۇدىرەتىن تەرەڭ بىلگەنىنەن ايتىلىپ تۇر. تۇرمىستىق ماگيا ومىردە ءجيى بولادى ەكەن. بۇرىن ءمان بەرمەيتىن, جوققا ساناپ سەنبەيتىن قيعاش, كولەڭكەلى نارسەلەر ءومىرىڭدى ۋلاعاندا, بولارى بولىپ, بوياۋى سىڭگەندە بارىپ امالسىزدان مۇنى تۇيسىنەسىڭ. قارا سيقىرعا قۇربان بولماۋ ءۇشىن رۋح, جان تازالىعى اسا ماڭىزدى. بۇل سانا-سەزىم جوعارى تەربەلىستە بولسا, تومەنگى ۆيبراتسيانىڭ قارا توزاڭىنا الدىرمايتىن كۇش-قۋاتقا يە بولاسىڭ دەگەن ءسوز.
ەگەر سيقىرشى بولسام, نيكولا تەسلانىڭ عارىش ساۋلەلەرىن پايدالانۋ يدەياسى سياقتى قازاقستان, كىندىك ازيا, قارا تەڭىز, كاسپي اۋماعىن, تۇركى مەملەكەتتەرىن ءبىرتۇتاس جۇيەمەن كورىنبەيتىن ەلەكتروماگنيتتى ساۋلەمەن قورشاپ تاستار ەدىم. ءتىپتى الەمدەگى ءار مەملەكەت وسىلاي الدىرماس قامال جاساپ السا, ءبىر-بىرىنە رۇقساتسىز سۇعىنباس ەدى. نيكولا تەسلانىڭ يدەياسىن وقىماي تۇرىپ-اق مۇنداي قيال ميىمدا تۋعانىنا قايرانمىن. سوندا گەوساياسات, سىرتقى وزبىر قارا كۇشتەر, جاساندى ينتەللەكت, ءىرى حالىقتاردىڭ سانى از ۇلتتاردى جۇتىپ الۋعا قۇلشىنىسى بىزگە سوقىر ۇرەي تۋدىرماس ەدى.
جان-جانۋارلار دۇنيەسىن بولەك ءبىر تايپالار ءتارىزدى سانايمىن. ءار وبلىستان ءىرى كەڭىستىكتى ادام اياعى باسا المايتىن تىلسىم جەرلەر جاساپ, تاۋلار مەن وزەن-كولدەردىڭ, اڭدار مەن قۇستاردىڭ, وسىمدىكتەردىڭ جەكە مەنشىگىنە, ءوسىپ-ونۋىنە دارا قالدىرار ەدىم. كوشپەلى وركەنيەتتىڭ ارەالىنا لايىقتاپ كوپ جەرلەردى ەكولوگيالىق تازا مەكەن رەتىندە ەلسىز قالدىرسا نەسى بار؟ 20 جىل بۇرىن جارىق كورگەن «مۇنارا» رومانىمنىڭ «سوڭعى جولبارىس» اتتى ەكىنشى جارتىسىندا بۇل ايقىن يدەيا بار. اينالامىز تابيعات شىرايى قۇلپىرىپ تازارعاندا – سانا داعدارىسى, جالپاق ەلدى قۇردىمعا سۇيرەيتىن تەرىس قۇبىلىستار, لاستىق-ناس باسقاندىق ۇزاق تۇرمايدى.
– «تىرناق» اڭگىمەسىندە «قۇدايدىڭ جارىعى ادامدى الىپ جۇرەدى. تەك سوقىر, مىلقاۋ, انتۇرعان ساۋلەگە ەرمەي قاسارىسادى» دەگەن قۇندى يدەيا قوزعايسىز. ءومىر سوقپاعىندا ءوز ەركىڭىزدەن تىس قۇپيا كۇشتىڭ اسەرىمەن بۇرىلعان جولدارىڭىز بولدى ما؟
– جازۋشىلىق فەنومەن – قۇپيا كۇشتەردىڭ اسەرىنە مۇلتىكسىز باعىنۋدان ءارى تابيعي ۇيلەسىمدى, قۇداي جاراتقان كوركەمدىكتى سۇيۋدەن تۋادى. ء«ماجنۇن جۇرەك» اتتى ەسسەمدە (2007) سوپىلىق ىلىمدە اڭىزعا اينالعان ءماجنۇن بەينەسى ادام ەمەس, ادامنىڭ ءتاڭىرىنى, اللا تاعالانى ىزدەگەن اسىل جۇرەگىنىڭ تۇلعالانۋى دەپ زەردەلەپ جازعانمىن. قۇپيا كۇشتىڭ اسەرى مەن تۋعان ساتتەن باستالعان. قاراپايىم مىسال, ۇلكەن اپكەم ورىس, نەمىس بالالارى بارعان بالاباقشاعا بارىپ, قاراعاندى جاقتا, كەنشىلەر كەنتىندە تۋىپ وسكەن, مەن تۋاردا ءۇي-ءىشىمىز ەلگە كوشكەن. ءاۋ باستان انا ءتىلىمدى شالا بىلەتىن بولسام قايتەر ەدىم, جازۋشىنىڭ باستى قۇرالى ءتىل, ۋىزىنان جارىپ وسكەنگە ەشتەڭە جەتپەيدى.
– سىزگە ۇنايتىن جازۋشىلار تىزىمىندە ايگۇل كەمەلباەۆا بار ما؟
– ارينە, ونسىز بەكەرگە ساندالماي, باسقا ماماندىققا باسى ءبۇتىن اۋىپ كەتپەيمىن بە؟ ادەبيەتكە اداسىپ كەلگەن, وتىرىككە مالدانعان, سيمۋلياكرگە باعىنىشتى, قۋلىعىن اقىل ساناعان, بىرەۋدى ارقالانعان جان مەن ەمەس. «ازات باسىڭ بولسىن قۇل, قولدان كەلمەس ىسكە ۇمتىل!» دەپ قارعانىڭ بۇركىتكە ەلىكتەۋىن مىسقىلداپ اباي كرىلوۆتان مىسال اۋدارعان, ناعىز فيلوسوفيالىق فورمۋلا عوي.
– ومىرىڭىزدەگى توسىن وقيعا تۋرالى ايتىپ بەرەسىز بە؟
– تالاي مارتە كوكتەن كۇتكەن دۇنيە جەردەن تابىلعان قۇپيا مەزەتتەرگە قايران قالعانمىن.
– ادەبي بايقاۋلارعا ءجيى قاتىساسىز. ادىلەتتى شەشىم ءۇشىن قۋانعان كەزىڭىز كوپ پە؟
– ادىلەت دەگەندە سىنشى زەينوللا سەرىكقاليەۆتى ەسكە الامىن. مارقۇم زەينوللا اعانىڭ ءبىر ەمەس, ەكى بىردەي جابىق بايگەدە اۆتورىن بىلمەي تۇرىپ, سۇيەگىنە بىتكەن دەگدارلىق, تەكتىلىك, ادالدىعىنا باعىپ, ەكى مارتە قولداعانىن ايتايىن. 2002 جىلى «سوروس-قازاقستان» قورى ۇيىمداستىرعان, يدەيالىق وزەگىن مۇرات اۋەزوۆ بەرگەن «قازىرگى زامانعى قازاقستاندىق رومان» جابىق بايگەسىندە قازىلىق جاساپ, جوبا يدەيالارىن ەكشەپ, قاتال سىننان وتكىزگەن سول كىسى بولدى. العاشقى قولداۋىن اتىمەن بىلمەيدى ەكەنمىن. 2022 جىلى كوكتەمدە قازىرگى قازاق ادەبيەتىن جۇرتقا تانىتىپ جۇرگەن بەلگىلى جازۋشى, ادەبيەتتانۋشى جۇسىپبەك قورعاسبەك «ۇركەر» حابارىنا شاقىرعان. سول جەردە ۇلكەن جازۋشى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى كادىربەك سەگىزباەۆ اعادان ەستىدىم. زەينوللا اعانىڭ ارۋاعى ريزا بولسىن, جاقسىلىعىن ايتپاي كەتۋگە بولماس, جاراتىلىسى ادال, پاراسات يەلەرىن اسا قادىر تۇتامىن. 1983 جىلى «جالىن» باسپاسىنىڭ بالالار ادەبيەتىنە ارنالعان رەسپۋبليكالىق جابىق كونكۋرسىندا ماشينكادا باسىلماي, قارا تۋشپەن جازىلعان قولجازبامدى ءبىر كىسىلەر وقىمايمىز, جارىسقا قاتىستىرماۋ كەرەك دەپ باس تارتقان ەكەن. ءىرى بايقاۋدا حاتشى بولعان كادىربەك سەگىزباەۆ باستاپ, زەينوللا سەرىكقاليەۆ, ءابىلماجىن جۇماباەۆ, توراعا شەريازدان ەلەۋكەنوۆ تۋىندىمدى اراشالاپ, قورعاپ قالىپتى. بىردەن الاستالماي, قىزۋ تالاسقا تۇسكەن ادەبي ۇدەرىستە ماعان باق سىناۋ مۇمكىندىگىنە رۇقسات بەرگەن اقىن-جازۋشىلارعا قارىزدارمىن. وسى بايگەدەن سوڭ بارىپ مەنى تانىعان ءوز اعالارىم ساپار بايجانوۆ, سۇلتان ورازالين, ىرىسحان مۇسا ۇلىنىڭ باۋىرمالدىعىن كوپ كوردىم. ونسىز قوعام تۇبىرىمەن وزگەرگەن ءولىارادا جازۋعا مۇمكىندىك بولماي قالار ەدى. جازۋشىلار وداعىن باسقارعان ۋاقىتتا نۇرلان ورازالين اعانىڭ ۇلكەن جاقسىلىعىنا, تالانتتى جاستارعا قامقورلىعىنا العىسىم شىنايى. ول كەزەڭدە ءبىزدىڭ بۋىننان بىرقاتارى ەڭسەسىن تىكتەي الماي, وتباسىن اسىراۋ ءۇشىن تىرمىسىپ, جازۋدى اتىمەن تاستاپ كەتپەس ءۇشىن ازعا قاناعات ەتىپ, قالاماقىسىز, جۇدەپ-جاداپ, ىشتەن تىنىپ قور بولىپ جۇرگەنبىز. قازىر كىتاپقا تولەنەتىن قالاماقى ساياساتى وڭدالىپ كەلەدى. وتكەن قىستاعى «ايبوز» ۇلتتىق بايگەسىنىڭ قاز باسقان قادامى ادال وتكەنىنە العىسىم شەكسىز. قۇدايعا شۇكىر, پوەزيادان مىنا سەن, پروزادان مەن جارىپ شىقتىق, بىزگە ۇلكەن ادەبيەتكە قيانات جاسادى دەپ ەشكىم داۋ ايتا المايدى.
– تولستوي ء«تاڭىرى تەكتەس سەزىم شىراعى العاش رەت كوكىرەگىڭدە جارق ەتىپ تۇتانعان كيەلى شاقتاعى, ءاۋ باستاعى, ادال شاقتاعى مىنا وزىڭە سەن» دەيدى. ءسىز العاشقى پاك شىراعىڭىزدى ءومىردىڭ قىم-قۋات سوقپاقتارىنان قورعاپ, بۇگىنگى كۇنگە جەتكىزە الدىڭىز با؟ العاش ادەبي سىيلىق العان 18 جاستاعى ايگۇل مەن قازىرگى ايگۇلدىڭ اراسىندا قانشالىقتى ايىرماشىلىق بار؟
– باتىرحان, ءوزىڭ وتكەندەگى ءبىر سۇحباتىڭدا «ادەبيەت – وتەلگەن ومىرمەن ولشەنەدى» دەدىڭ عوي, وتە بيىك تۇسىنىك, بۇل تاعدىردى تاڭداۋ, مۇنىڭ استارى تۇڭعيىققا تارتىپ كەتەدى. قۇداي بۇيىرتقان شىعارماشىلىق جازمىشتى ريزاشىلىقپەن قابىل الۋ ءارى مۇقيات يەمدەنۋ كەرەك. قازىر پسەۆدوينتەللەكتۋالدار مەن وتىرىك كوۋچتار كوبەيگەن. ولار ادالدىق تۋرالى كوسىلىپ ايتا قويمايدى, ەڭبەك ەتپەي وڭاي بايۋدى ۋاعىزدايدى. جالعان ۋاعىز. شىعارماشىلىق قۋات, قۇپيا جارىق ولىمسىرەپ بارىپ ءبىرجولا سونبەۋ ءۇشىن رۋحاني ازىپ-توزۋدان ساقتانىپ, جۇرەك كوزىنە ساۋلە قۇياتىن ادالدىقتان استە ايرىلماۋ كەرەك. ابايشا: ء«تىل جۇرەكتىڭ ايتقانىنا كونسە, جالعان شىقپايدى». نە ىستەپ, نەمەن اينالىسقانىڭدى سىرتتان باعىپ وتىراتىن جۇمباق قۇبىلىس بار. اتاۋىن ايتۋ شارت ەمەس, ءدىن مەن فيلوسوفيا سارالايدى. ءبىزدى ينتۋيتسيا, تۇيسىك, تازا پسيحولوگيا قۇتقارادى. ءسوز ونەرىندە فالسيفيكاتسيا جاساۋدان جيرەنۋ كەرەك, بولماساڭ دا بولعانسىپ كورىنۋ ماعان جات. ادەبيەتتە جاساندىلىق ەڭ اۋەلى ءوزىن-ءوزى الداۋسىراتۋ عوي.
– فولكنەر نوبەلدىك لەكتسياسىندا جازۋدىڭ مۇراتى جونىندە «ادامزاتتىڭ وتكەن تاريحتاعى بار قازىنا – داڭق, سەس-ايبارىن قايتا وياتىپ, ادامنىڭ تىزە بۇكپەۋىنە قول ۇشىن بەرۋ» دەيدى. وسى پىكىرمەن كەلىسەسىز بە؟ ءسىزدى قولعا قالام ۇستاۋعا يتەرمەلەيتىن مۇرات قانداي؟
– فولكنەردەن سوڭ حەمينگۋەي بۇل ءسوزدى ءسال قۇبىلتىپ, «ادام جەڭەدى» دەپ ايتقان. زامانداس قوس كلاسسيك – فولكنەر بارعان سايىن تولىسىپ جازۋى زورايا تۇسكەن, حەمينگۋەيدىڭ عاجاپ تالانتى كەمي بەرگەن. «كليماندجارو قارلارى» اتتى پوۆەستە جازۋشى سول قۇساسىن بەينەلەپ جازعان.
اباي 24-سوزىندە: ء«بىزدىڭ قازاقتىڭ دوستىعى, دۇشپاندىعى, ماقتانى, مىقتىلىعى, مال ىزدەۋى, ونەر ىزدەۋى, جۇرت تانۋى ەشبىر حالىققا ۇقسامايدى» دەپ وكىنىشپەن كەيىپ ايتتى. ول وتكەن زامان, ودان بەرى ەكى عاسىر اۋدى. ەندى تۇزەلسەك بولار. قازاق بولۋدىڭ استارىن جارتى الەمگە ايقارا تانىتۋ اسىل مۇرات, حالقىمىزدىڭ ەشكىمگە ۇقسامايتىن ۇلتتىق دۇنيەتانىمى ماعان اسا قىمبات. مەن قازاقتىڭ تەكتىلىگى, ءوزىن-ءوزى ساقتاۋ تۇيسىگى, دانالىعى, باۋىرمالدىعى, كىسىلىگى ءبىرجولا جوعالماعانىن جازامىن.
– بالالارىڭىز شىعارماشىلىق جولىڭىزدى جالعادى ما؟
– قىزدارىمنىڭ شىعارماشىلىق جولدى تاڭداۋىنا اسا ق ۇلىقتى بولمادىم. كىتاپ وقۋدىڭ قاسيەتىن سەزسە بولعانى, ماتەريالدىق دۇنيەگە قۇل كوپ ناداننىڭ ءبىرى بولماسىن, زەردەلى, ءبىلىمدى بولسا جەتەدى, كادىمگى قاراپايىم باقىتتى جاندار بولسا دەپ ويلادىم. بىراق ەكى قىزىم دا ءوز قالاۋىمەن ونەر جولىنا ءتۇستى. بالنۇر كينورەجيسسۋرانى ءبىتىردى. قىسقا مەتراجدى فيلمدەرى بار. ستسەناريدى ءوزى جازادى. لوگيكاسىنا, فيلمدەردى تالداۋىنا ۇنەمى سۇيسىنەمىن. نەگىزىنەن جازۋعا يكەمى بار. الايدا ونىڭ جازۋشى بولعانىن قالامايمىن. بەلگىلى رەجيسسەر سەرىك اپرىموۆتىڭ «اۋىل» ءفيلمىنىڭ كومەكشى رەجيسسەرى بولدى. ول كىسى جاستاردىڭ اراسىنان قازاق ءتىلىن جەتىك بىلەتىندەردى ىزدەستىرگەن ەكەن, كينورەجيسسۋرانى بىتىرگەن بالالاردىڭ كوبى ورىس ءتىلدى بولىپ شىققان. سونىڭ الدىندا قىزىم ءبىر جوباعا قاتىسقان بولاتىن, سول ارقىلى تاپقان.
بالنۇر مەكتەپتە وقىپ جۇرگەندە بالالارعا ارنالعان ءبىر بايقاۋعا قاتىسقىسى كەلگەن. «قازپوشتا» جاريالاپتى, سىيعا نوۋتبۋك بەرىلەدى ەكەن. بالا عوي, ول ماعان: «ماما, سەن جازىپ بەرشى» دەپ قالدى. مەن «جوق, جازىپ بەرمەيمىن, ءوزىڭ جاز, بولمايدى!» دەدىم. ولاي جاساسام تەرىس جولعا ءتۇسىپ كەتەر دەپ ۇقتىم. ياعني, بىرەۋدىڭ وي ەڭبەگىن يەمدەنۋگە يكەم بولادى. قىزىم تىيىمدى بىردەن ءتۇسىندى. كىشكەنتايىنان ەكەۋىن ۇساق-تۇيەكتە دە وتىرىك ايتپاۋعا ۇيرەتتىم. ءبىر زات ب ۇلىنسە ودان تراگەديا جاسامايمىن. شىنىن ايتسا بولدى, ەكەۋى دە ارتىق اڭگىمەنى قابىلدامايدى. انام ءوزىمدى قالاي ءوسىردى, بالالارىما مەن دە سولايمىن.
2019 جىلى 14 ناۋرىزدا قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ستسەنوگرافيا فاكۋلتەتىنىڭ 5-كۋرس ستۋدەنتى نازەركەنىڭ جەكە سۋرەت كورمەسى ءوتتى. كورمەنى يۋنۋس ەمرە اتىنداعى تۇرىك مادەني ورتالىعىنىڭ باسشىلىعى ۇيىمداستىرىپ, تۇركيانىڭ ەلشىسى نەۆزات ۋيانىك مىرزا اشىپ بەردى. «حان شاتىردا» وتكەن كورمەگە قويىلعان 37 سۋرەت ءتۇرلى-ءتۇستى Faber-Castell قارىنداشتارىمەن سالىندى. نازەركە تۇركيا الەمىن بەينەلەيتىن 37 سۋرەتتى سالۋعا 9 اي جۇمسادى, ستۋدەنتتىك وقۋىمەن قوسا ءتۇن ورتاسىنا, كەيدە تاڭعا دەيىن تاباندى, تياناقتى جۇمىس ىستەگەنى بولمەسىنە كىرە قالعان ساتتە كوز الدىمدا ءوتتى. قىزىم İstanbul Gelişim ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماگيستراتۋراسىن گرافيكالىق ديزاين بويىنشا وقىپ ءبىتىردى. ول – كاسىبي سۋرەتشى-يلليۋستراتور. جاس اقىن باۋىرجان قاراعىز ۇلىنىڭ جىرمەن جازىلعان «كەر قۇلا اتتى كەندەباي» ەرتەگىسىنە يلليۋستراتسيا سالدى.
نازەركەنىڭ سۋرەت ونەرىندەگى تۇساۋىن كەسكەن – بەلگىلى جازۋشى جۇسىپبەك قورعاسبەك. «اقجەلكەن» جۋرنالىنىڭ 2018 جىلعى №4 سانىندا «بەرلين كۇندەلىگى» تۋرالى جولساپار ەسسەم جارىق كوردى. سوندا العاش رەت نازەركەنىڭ 9 جاستا سالعان «قىزىل تەلپەك», «ەتىك كيگەن ەركەك مىسىق», استانادا «بالالار سۋرەت مەكتەبى. يۋنەسكو كلۋبى» اتتى مەكتەپتە قوسىمشا سۋرەت ونەرىن وقي باستاعاندا ۇستازدارى ۇيرەتكەن, باعالى مەتالدى قورىتىپ, كەسىپ جاساعان «ايۋ» كۇمىس ءمۇسىنى جاريالاندى. بۇل سۋرەتتەردىڭ گەرمانيا تاقىرىبىنا قاتىسى بار, اعايىندى ياكوۆ پەن ۆيلگەلم گريممنىڭ قوس ەرتەگىسىنە سالعان يلليۋستراتسيا, بەرليننىڭ لوگوتيپىنە ارنالعان ايۋ بەينەسى مەن ءۇشىن شىعارماشىلىق تارتىلىس كۇشىن تانىتقانداي بولدى. ۇقساس قۇبىلىستار ءبىرىن-ءبىرى تارتادى. جەر بەتىندە كوزگە كورىنبەس رۋحاني بايلانىس ۇنەمى سالتانات قۇرادى. ونەر – ءبىرتۇتاس قۇدىرەت.
نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى تۇرىك جازۋشىسى ورحان پامۋكتىڭ «مەنىڭ اتىم – قىزىل» اتتى رومانى بەينەلەۋ ونەرى, شىعىس مينياتيۋراسى تۋرالى تۇڭعيىق تانىم-دەرەككە قۇرىلعان. ءال-ءبۇحاريدىڭ حاديسىندە ايتىلعان ءسوز: «قيامەت قايىم كۇنى پۇت جاساۋشىلار جازاعا تارتىلادى». سۋرەتشىلەر ەمەس, پۇت جاساۋشىلار دەلىنگەن. پۇتقا تابىنۋ زور كۇنا سانالادى. پۇتقا تابىنۋ مەن سۋرەت ونەرىنىڭ اراسى جەر مەن كوكتەي, ءوزارا قابىسپايتىن ۇعىمدار. بەينەلەۋ ونەرى – عاجاپ بيىك ونەر! يسلام دىنىندە سۋرەت ونەرىنە ەش قارسىلىق جوق. ورحان پامۋكتىڭ رومانىنىڭ لەيتموتيۆى وسى.
– ...جالىعۋ سەزىمى بولا ما؟
– «مايا» اتتى پوۆەسىمدە مەن وسى تاقىرىپتى تەرەڭ قوزعادىم. ول 1994 جىلى جازىلدى, ماسكەۋدەگى ادەبيەت ينستيتۋتىندا ديپلوم قورعاۋ جۇمىسىم بولدى. جالىعۋ مەن دەپرەسسيانى شاتاستىرماۋ كەرەك. «سپلين. «ىشىندە كەتكەن قۇساسى...». ميكەلاندجەلو انتونيونيدەن نۇرلان ماۋكەن ۇلىنا دەيىن» اتتى ەسسەمدە («جۇلدىز», №4. 2012) مەن بۇل تاقىرىپتىڭ ءتۇپ سەبەبىن اشۋعا ەرەكشە تىرىستىم. دارىندى ادامدار قورعانسىز بولادى, ولارعا كوپ سۇقتانۋدان, كۇنشىلدەردىڭ نالاسىنان ەنەرگەتيكالىق قورعانىسى السىرەيدى. ماقساتىم جاس تالانتتاردى قورعانۋعا ۇيرەتكىم كەلدى. سەبەبى ءوزىم سول كەسەلدەن كوپ قينالدىم.
– ءجيى وقيتىن اقىنىڭىز بار ما؟
– «اباي جانە الەم ادەبيەتى» دەگەن سەريالى ەسسەلەر جازىپ جۇرگەنىمە ءبىراز بولدى. كلاسسيك اتاۋلىعا قىزىعامىن. كىم شىن دارىن, سونىڭ ءبارىن دە جاقسى كورەمىن. قازىرگى زامانعى جاس قازاق اقىندارىنىڭ ىشىنەن ينتەللەكتۋالدىق قۋاتى سەزىلىپ تۇراتىن ءبىر توپ كەلدى. ۇلت بولعان سوڭ ادەبيەت وركەندەي بەرۋى زاڭدى قۇبىلىس.
– ونەر ونەر ءۇشىن دەگەن ۇعىمعا كەلىسەسىز بە؟
– ونەر تەك ونەر ءۇشىن ەمەس. وندا ول ادامداردى الالاۋعا باستايدى. مىسالى, وقىماي-اق قابىلداۋعا بولاتىن بەينەلەۋ ونەرى مەن تەاتر ونەرىنىڭ قۇدىرەتى ەرەكشە. ءالىپتى تاياق دەپ بىلمەيتىن, ساۋاتسىز ادامنىڭ وزىنە ەستەتيكالىق تانىم سىيلايدى. سوندىقتان ەرتە زاماندا بيىك ونەردى قارا حالىقتان جاسىرعان كەزەڭ دە بولعان. ونەر قۇدايدىڭ قۇدىرەتىن تانۋعا باستايدى, رۋح دۇنيەسىنىڭ ماتەريالدىق دۇنيەدەن باسىمدىعىن سەزدىرەدى.
اڭگىمەلەسكەن
باتىرحان سارسەنحان,
«Egemen Qazaqstan»
