دەيل كارنەگي
ادام مەن حايۋاندى ايىراتىن تۇس – مادەنيەت. مۇسىلمانشا ايتساق, ادەپ. عۇلاما رۋمي «ادەپ دەگەن ءبىر ءتاج ەكەن» دەپ, ادەپسىز ادامعا ءبىلىم قونبايتىنىن بايان ەتەدى. ياعني ءىلىم-ءبىلىمدى ساقتاپ تۇراتىن ادەپ ساۋىتى بولۋعا ءتيىس. ايتپەگەندە ءبىرشاما جيعان ءبىلىم ءبىر اشۋمەن, ءبىر ولاق ارەكەتپەن زايا كەتۋى مۇمكىن. وتكەن جىلعى گەرمانياعا ساپارىمىزدا ەۋروپا جۇرتىنىڭ مادەنيەتكە ەرەكشە كوڭىل بولەتىنىن اڭعاردىق. ك ۇلىمدەپ سالەم بەرۋ, كىسىگە شىنايى ىقىلاس تانىتۋ, قارىم-قاتىناستاعى سىپايىلىق, سويلەسۋدەگى قۇرمەت مانەرى – وسىنىڭ ءبارى كوڭىلگە جاعىمدى اسەر سىيلايدى. قازىرگى قازاق ورتاسىندا ءتىلى ايتقاندى قولى قىلمايتىن تۇراقسىزدىق, اقىلىنا تۋرا كەلمەگەندى تىلدەي سالار دورەكىلىك, سىڭارجاق پىكىرلى عىلىمسىز دىنشىلدىك سىندى تەرىس مىنەزدەر بىلىنەدى. ءتىپتى كىسىنىڭ ۇياتىن اشقاندى ماقتان كورەر مادەنيەتسىز حابارلار, كورسەتىلىمگە جارىسىپ كورگەنسىزدىكتى جارنامالار قۇبىجىق مىنەزدى سايتتار قاۋلاپ وسۋدە. بۇل قاۋىپتى تەندەنتسيا. ۇلت مادەنيەتىن جاڭعىرتۋدىڭ جولى – تەلەارنالار, بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى ارقىلى مادەني باعدارلامالاردى كوبەيتۋ. سولايشا جاستاردى ادامدىق مادەنيەتتى ساقتاۋعا ىنتالاندىرۋ.
دەيل كارنەگيدىڭ 1937 جىلى جارىق كورگەن «دوس تابۋ جانە ادامدارعا ىقپال ەتۋ ونەرى» كىتابى الەم وقىرماندارىنا وي سالدى. پەداگوگ, لەكتور, قالامگەر, پسيحولوگ كارنەگي جان-جاقتى ءبىلىم سالالارىن مەڭگەرۋ ارقىلى ادامدارمەن ءتىل تابىسۋ قۇپياسى, ولارعا ۇنامدى اسەر قالدىرۋدىڭ قاراپايىم امالىن ۇسىنادى. كىتاپتىڭ «سوكرات ءادىسى» بولىمىندە الەمنىڭ ويلاۋ جۇيەسىنە اسەر ەتكەن فيلوسوفتىڭ تىڭداۋشىسىنا ء«يا» دەپ ايتقىزار قۋاتى باياندالادى. عيبراتتى بولىمدە كىسىمەن قارىم-قاتىناستا سىپايىلىق ساقتاۋ, باسقانىڭ قاتەلىگىن بەتىنە باسىپ دورەكىلىك تانىتۋدىڭ ورنىنا, دانا سوكرات سەكىلدى ءسوزدى الدىمەن ءوز كىناسىن ايتۋدان باستاۋ جونىندە ايتىلادى. تىڭداۋشىنىڭ كوڭىلىنە تيمەي سۇراق قويا ءبىلۋ ونەرىن ۇيرەتەدى. ال كىتاپتىڭ سەگىزىنشى بولىمىندە ادامداردى قاتەلەسكەنى ءۇشىن سىناي جونەلۋدىڭ تەرىستىگىن ءسوز ەتەدى. پسيحولوگ: ء«ار ادامنىڭ ويى مەن ءىسىنىڭ وزىندىك سەبەبى بار. سول سەبەپتى تۇسىنگەن كەزدە عانا ءسىز كەز كەلگەن كىسىنىڭ ءىس-ارەكەتىن وزىڭىزگە قاجەتتى باعىتقا بۇرىپ, ادامنىڭ جان دۇنيەسىن ۇعاتىن بولاسىز. وزىڭىزدەن «ونىڭ ورنىندا بولعاندا مەن قايتەر ەدىم؟» دەپ سۇراي الساڭىز عانا ۋاقىتىڭدى ۇنەمدەپ, اشۋعا جول بەرمەيسىز, ويتكەنى سەبەبىن ءبىلۋ ارقىلى سالداردىڭ الدىن الا الاسىز» دەيدى. كارنەگي ۇيرەتكەن تۇلعالىق مادەنيەت, ادامدىق ادەپ اربىرىمىزدەن تابىلسا, ۇلتتىق تۇرعىدان جاڭا شىڭعا بەت الارىمىز ءسوزسىز.
لاروشفۋكو
فيلوسوف ءوزىن تانۋ بارىسىندا ءارتۇرلى سىناققا تولى رۋحاني جولداردان وتكەنى بايقالادى. قاشان دا ىشكى كۇرەسكە ءتۇسىپ, ۇدەرىستەردى دانالىق تۇيىنمەن جالعاپ وتىرادى. ء«وز-وزىنەن تىنىشتىق تاپپاعان ادام ەندى ونى ەش جەردەن تاپپايدى» دەيدى فيلوسوف. ادام جان دۇنيەسىن ۇنەمى باقىلاپ, قالىپقا كەلتىرىپ وتىرماسا «تىكەندەر» ءوسىپ, ىشكى الەمدى توزاققا اينالدىرۋى عاجاپ ەمەس. لاروشفۋكو ادامدى تىنىشتىقتان ايىرىپ, اۋىر ازاپقا دۋشار ەتەتىن ەكى دەرت – ماقتانقۇمارلىق پەن قىزعانشاقتىق ەكەنىن ايتادى. ءتىپتى شالقىعان بايلىعى, ەسەلەنگەن مەدالى بولسا دا ىشكى تىنىشتىعى جوق ادام باقىتتى بولا الماق ەمەس. «جاقسى ىستەردى شىن جۇرەكتەن ماقتاۋ – بەلگىلى ءبىر مولشەردە وسى ىسكە اتسالىسۋ بولىپ تابىلادى» دەيدى فيلوسوف. ەندى بىردە «كوپتەگەن ادامدار جاقىندارىن بايلىعىنا نە قوعامداعى جەتىستىكتەرىنە قاراپ باعالايدى» دەيدى. شىن مانىندە, ادام قولىمەن جاسالعان ۇراندار مەن ماداقتامالار ارقىلى ادامدىقتى ولشەۋ كۇلكى شاقىرارلىق. ادامدار تۋعىزعان الىپ ۇعىمدار ۋاقىت قاريانىڭ الدىندا ىسكە العىسىز بولۋى مۇمكىن. ءبارىن بۇگىنگى اتاقپەن ولشەۋ – تار ورىستىلىك. «اناۋ-مىناۋ ادام اقىل تەرەڭىنە سۇڭگي العانىمەن, جۇرەك تەرەڭىنە بويلاي المايدى». قانداي دانالىق! اقىل ولشەۋلى, جۇرەك ولشەۋسىز. جۇرەككە سۇڭگۋ ءۇشىن سىرتقى ادەپ, سالماقتى مىنەز, كىردەن تازارعان اقىل, تەرەڭ وي كەرەك. «جۇرەگىڭە سۇڭگى دە ءتۇبىن كوزدە» دەگەن حاكىم جۇرەك ۇلىلىعىنىڭ ماعىناسىن اشۋدا. اقپارات تاسقىنى اعىلعان كەزەڭدە ءوز ىشىڭە سۇڭگۋ, جۇرەك الەمىن بارلاۋ ساناۋلىلارعا بۇيىرىپ تۇر. مۇنسىز ىشكى تىنىشتىقتى تابۋ مۇمكىن ەمەس.
لاروشفۋكو ىزدەنىسكە باس قويعان ءاربىر تالاپتى ەردىڭ ويىن قوزعاپ, ىنتاسىن ارتتىرادى.
