قازاقستان دەلەگاتسياسىنىڭ قۇرامىنا ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ۆيتسە-ءمينيسترى ءاليا شالابەكوۆا, حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق دەپارتامەنتىنىڭ ديرەكتورى ايگەرىم قۋات, ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى دانيار تۇرعامباەۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ رەسەي فەدەراتسياسىنداعى ەلشىلىگىنىڭ كەڭەسشىسى ماقسات سۇيىندىكوۆ جانە قازاقستانداعى دۇنيەجۇزىلىك جابايى تابيعات قورى وكىلدىگىنىڭ ديرەكتورى (WWF) گريگوري مازمانيانتس كىردى. دەلەگاتسيانىڭ قاتىسۋشىلارى جولبارىستى ساقتاۋ باعدارلاماسى, ونى جۇزەگە اسىرۋ كەزەڭدەرى, رەزەرۆات قۇرىلعان ساتتەن بەرگى اتقارىلعان جۇمىستار مەن جىرتقىشتىڭ كەلۋىنە دايىندىق جوسپارلارى تۋرالى ايتىپ بەردى.
سونىمەن قاتار فورۋم قوناقتارى ءۇشىن وڭتۇستىك بالقاش ماڭى اۋماعىنىڭ ءبىر بولىگىنىڭ ەگجەي-تەگجەيلى ەكسپوزيتسياسى دايىندالدى. كورمە جۇرتشىلىقتىڭ جولبارىستىڭ بولاشاق «مەكەنى» تۋرالى تۇسىنىگىن كەڭەيتۋگە جانە تولىعىراق تانىسۋعا مۇمكىندىك بەردى.
وسىدان 12 جىل بۇرىن, ياعني 2010 جىلى جەر بەتىندە جولبارىستى ساقتاپ قالۋعا بايلانىستى ماسەلەلەر بويىنشا العاشقى حالىقارالىق فورۋم وتكەن بولاتىن. اتالعان فورۋمدا قازاقستان جىرتقىش اڭدى تابيعات اياسىنا قايتارۋعا دايىن ەكەنىن جاريالادى. جەتى جىلدان كەيىن قازاقستان, رەسەي جانە باسقا دا ەلدەر عالىمدارىنىڭ كۇش-جىگەرىنىڭ ناتيجەسىندە حالىقارالىق تابيعاتتى قورعاۋ وداعىنىڭ جابايى مىسىقتار جونىندەگى ساراپشىلار توبىنىڭ قولداۋىمەن ەلدە جولبارىستى رەينترودۋكتسيالاۋ باعدارلاماسى ازىرلەندى. 2017 جىلعى قىركۇيەكتە دۇنيەجۇزىلىك جابايى تابيعات قورى (WWF) مەن قازاقستان ۇكىمەتى اراسىندا وسى باعدارلامانى ەلىمىزدە ىسكە اسىرۋ تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى.
2018 جىلى «ىلە-بالقاش» مەملەكەتتىك تابيعي رەزەرۆاتى قۇرىلعان ساتتەن باستاپ ءتورت جىل بويى ەكوجۇيەنى قالپىنا كەلتىرۋ بويىنشا بەلسەندى جۇمىس جۇرگىزىلدى. جولبارىستى رەينترودۋكتسيالاۋ باعدارلاماسى كەمىندە 35 جىلعا ەسەپتەلگەن جانە ءۇش نەگىزگى كەزەڭنەن تۇرادى: اۋماقتى دايىنداۋ, جىرتقىشتى شىعارۋ جانە پوپۋلياتسيا ءوسۋىنىڭ مونيتورينگى. قازىر باعدارلامانىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىنىڭ ورتاسىنا جەتكەن جاي بار. بۇل كەزەڭ بارىسىندا ەكوجۇيەنى قالپىنا كەلتىرۋ, اۋماقتى قورعاۋ جانە تۇياقتى جانۋارلار سانىن ارتتىرۋ بويىنشا جۇمىس تابىستى جۇرگىزىلۋدە.
كەلەسى جىلى «ىلە-بالقاش» رەزەرۆاتىنا بەس جىل تولادى. وسى ۋاقىت ىشىندە اۋقىمدى جۇمىس اتقارىلدى: كوردوندار سالىندى, بايلانىس قامتاماسىز ەتىلدى جانە اۋماقتى تولىق قورعاۋ ۇيىمداستىرىلدى. ىلە وزەنى مەن بالقاش كولىندە ءورت سالدارىنان زارداپ شەككەن توعايلى ورمانداردى قالپىنا كەلتىرۋ بويىنشا ءىس-شارالار جۇرگىزىلىپ جاتىر.
«رەزەرۆات اۋماعى شولەيت, جايىلما جانە سەكسەۋىل ورماندارىنان سۋلى-باتپاقتى القاپتارعا دەيىنگى الۋان ءتۇرلى تابيعي ەكوجۇيەلەردى قامتيتىن تابيعي كەشەن بولىپ سانالادى. مۇنداي قولايلى گەوگرافيالىق ورنالاسۋى جانە ازىققا باي جەرلەر جابايى اڭدار مەن كوپتەگەن قۇستىڭ كوبەيۋىنە قولايلى جاعداي جاسايدى. رەزەرۆاتتىڭ بيوالۋانتۇرلىلىگى سۇتقورەكتىلەردىڭ 40-قا جۋىق ءتۇرىن, قۇستاردىڭ 284 ءتۇرىن جانە وسىمدىكتەردىڭ 420-دان استام ءتۇرىن قامتيدى. ونىڭ كوپشىلىگى قازاقستاننىڭ «قىزىل كىتابىنا» ەنگىزىلگەن. مىسالى, 2022 جىلدىڭ مامىر ايىندا 15 مىڭنان استام جيدە, ءتۇرلى جاپىراقتى تەرەك جانە تال كوشەتتەرى وتىرعىزىلدى», دەيدى ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار ۆيتسە-ءمينيسترى ءاليا شالابەكوۆا.
سونداي-اق 2019 جىلدان باستاپ «قىزىل كىتاپقا» ەنگەن بۇحارا بۇعىسىن رەينترودۋكتسيالاۋ جۇزەگە اسىرىلۋدا جانە وسى ۋاقىتقا دەيىن 150-دەن اسا بۇعى عاسىردان اسا ۋاقىت بۇرىن جوعالىپ كەتكەن وزدەرىنىڭ تاريحي وتانىنا ورالدى. سونىمەن قاتار جابايى قاباندار مەن قاراقۇيرىقتاردىڭ سانى ەداۋىر ءوستى. بيىل قۇلانداردى رەينترودۋكتسيالاۋدى باستاۋ جوسپارلانىپ وتىر.
«رەينترودۋكتسيا (بۇرىن مەكەندەگەن جەرىنە قايتارۋ) ۇدەرىسى – تابيعي ورتادا جويىلىپ بارا جاتقان جانۋارلاردىڭ پوپۋلياتسياسىن قالپىنا كەلتىرۋدىڭ نەمەسە كوبەيتۋدىڭ وتە ماڭىزدى جانە سەنىمدى ءادىسى. بۇگىنگى تاڭدا ءارتۇرلى مونيتورينگتىك مالىمەتتەرگە سۇيەنە وتىرىپ ايتساق, ىلە-بالقاش رەزەرۆاتىندا مىڭنان ەكى مىڭعا دەيىن تۇياقتى جانۋارلار مەكەندەيدى جانە ءبىز ونىڭ سانىنىڭ تۇراقتى ءوسۋىن كورىپ وتىرمىز», دەدى ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتى توراعاسىنىڭ ورىنباسارى دانيار تۇرعامباەۆ.
رەزەرۆات اۋماعىندا جانۋارلار مەن ورمانداردى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىمەن قاتار جاقىن ماڭداعى اۋىلداردىڭ تۇرعىندارىنا دا ەرەكشە كوڭىل بولىنەدى. جىل سايىنعى نەگىزدە ەكولوگيالىق قاۋىپسىز كوزدەر ەسەبىنەن وتباسىنىڭ تابىسىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن جەرگىلىكتى حالىقتى قارجىلىق قولداۋ جونىندەگى جوبالار ىسكە اسىرىلۋدا, تامشىلاتىپ سۋارۋ سياقتى سۋ ۇنەمدەۋ تەحنولوگيالارى دامۋدا. سونداي-اق مەكتەپتەردە ەكولوگيالىق ءبىلىم بەرۋ بويىنشا ءتۇرلى جوبا جۇرگىزىلۋدە.
«ارينە, جەرگىلىكتى تۇرعىنداردى قولداۋ – جولبارىستى قالپىنا كەلتىرۋ باعدارلاماسىنىڭ ماڭىزدى كەزەڭدەرىنىڭ ءبىرى. ولاردىڭ كومەگىنسىز مۇنداي ءورشىل جوبانى جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل اۋىلداردى ەكونوميكالىق دامىتۋ جونىندەگى جۇمىس جەكە باعىت بولىپ وتىر. مال ءوسىرۋ جانە اۋىل شارۋاشىلىعى وتباسىلاردىڭ قاجەتتىلىكتەرىن تولىق قامتاماسىز ەتە المايدى. سوندىقتان باعدارلاما باعىتتارىنىڭ ءبىرى – جەرگىلىكتى تۇرعىندارعا قولداۋ كورسەتۋ جانە قورشاعان ورتاعا زيان كەلتىرمەيتىن باسقا دا تابىس كوزدەرىن دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرۋ. سوڭعى ءتورت جىلدا دۇنيەجۇزىلىك جابايى تابيعات قورى 40-تان استام شاعىن گرانت بەردى, جەرگىلىكتى قاۋىمداستىقتاردى دامىتۋ قورى قۇرىلدى, از قامتىلعان وتباسىلار ءۇشىن باقشا داقىلدارىن وسىرۋگە قولداۋ كورسەتىلدى. ەكوتۋريستەرمەن جۇمىس ىستەۋگە بايلانىستى وقۋلار جۇرگىزىلەدى. اتاپ ايتقاندا, قوناقۇيلەردى قۇرۋعا, گيد بولۋ ونەرىنە, كادەسىيلار وندىرۋگە جانە ت.ب. كوڭىل بولىنەدى», دەيدى قازاقستانداعى دۇنيەجۇزىلىك جابايى تابيعات قورى (WWF رەسەي) وكىلدىگىنىڭ ديرەكتورى گريگوري مازمانيانتس.
قازاقستاندىق دەلەگاتسيا وكىلدەرى الداعى ۋاقىتتاعى جوسپارلارىمەن ءبولىستى. مىسالى, رەزەرۆات اۋماعىندا ۆيزيت-ورتالىق سالىنباق. سونداي-اق رەيترودۋكتسيا ورتالىعىن قۇرۋ جۇمىستارى باستالادى, ونىڭ ىشىندە شەكتەن تىس ۋاقىت ۇستاۋعا جانە ۆەتەرينارلىق تەكسەرۋگە ارنالعان ۆولەرلەر سالۋ دا بار. ورتالىقتا جىرتقىشتاردىڭ قوزعالىسىن باقىلايتىن جانە جەرگىلىكتى تۇرعىندار ءۇشىن قاۋىپسىزدىكتى قامتاماسىز ەتەتىن قىزمەتكەرلەر ورنالاسادى.
الداعى جىلدارى قازاقستان مەن رەسەي اراسىندا باعدارلامانى ىسكە اسىرۋدا تىعىز ىنتىماقتاستىق ورناتۋ جوسپارلانىپ وتىر. جولبارىستى ساقتاۋ جونىندەگى ەكىنشى حالىقارالىق فورۋم بارىسىندا رەينترودۋكتسيا سالاسىنداعى ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى مەموراندۋمعا قول قويىلدى. بۇدان باسقا, قازاقستان جولبارىستى بۇرىنعى تابيعي مەكەنىنە ورالتۋ ۆلاديۆوستوك دەكلاراتسياسىنا قوسىلدى.
«مەموراندۋم جولبارىستى قازاقستانعا قايتارۋدىڭ ءورشىل مىندەتى بويىنشا بىرلەسكەن ءونىمدى جۇمىسقا باستاما بولادى. سونداي-اق ءبىز دەكلاراتسيادا كوزدەلگەن شارالاردى ىسكە اسىرۋدىڭ بارلىق ەلدە جولبارىستاردىڭ سانىن ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىنە سەنىمدىمىز. ءبىز قازاقستان 12 جىلدان كەيىن وتەتىن كەلەسى فورۋمعا پلانەتانىڭ تابيعاتى ءۇشىن اسا قاجەتتى وسى مىندەتكە ءوز ۇلەسىن قوسۋعا دايىن بولادى دەپ ۇمىتتەنەمىز. بۇل فورۋم بارلىق ەلدى ءوزارا قارىم-قاتىناستى نىعايتۋعا, ەڭ باستى مىندەت – ايبىندى جىرتقىشتىڭ پوپۋلياتسياسىن ساقتاپ قالۋدا جاقىنداتۋعا مۇمكىندىك بەرەتىنىنە سەنىمدىمىز», دەيدى ءا.شالابەكوۆا.
جولبارىستى قازاقستانعا قايتارۋ باعدارلاماسى كوپتەگەن جىلعا ەسەپتەلگەن. ونى رەسەيدىڭ WWF, سونداي-اق قازاقستانداعى بۇۇ دامۋ باعدارلاماسىنىڭ قولداۋىمەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ەكولوگيا, گەولوگيا جانە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلىگىنىڭ ورمان شارۋاشىلىعى جانە جانۋارلار دۇنيەسى كوميتەتى جۇزەگە اسىرادى.
