الاش تۇلعاسىنىڭ قالامگەرلىك باستاۋى

ءاليحان بوكەيحان 1895–1897 جىلدارى ومبىداعى «ستەپنوي كراي» گازەتىندە قىزمەت ىستەدى. گازەت 1893 جىلعى 1 شىلدەدە «ستەپنوي ليستوك» دەگەن اتپەن وقىرمان­عا جول تارتتى. بۇل ومبىداعى العاشقى بەيرەسمي تاۋەلسىز گازەت ەدى, اپتاسىنا 2 رەت شىعىپ تۇردى. گازەتتىڭ العاشقى رەداكتورلارى – ك.گولودنيكوۆ, ي.سۋنگۋروۆ, پ.ياشەروۆ. 1895 جىلى گازەت اتاۋى «ستەپنوي كراي» بولىپ وزگەرىپ, ساياسي جەر اۋدارىلعاندار ۇيىرمەسى مەن جەرگىلىكتى زيالىلاردىڭ ءتول باسىلىمىنا اينالدى. وسى كەزدە گازەتكە رەداكتور بولىپ دوعارىستاعى گەنەرال-مايور يۆان سوكولوۆ كەلدى. ول گازەتتى 1895–1898 جىلدارى باسقاردى. باسىلىم جاڭارۋ يدەياسىن ناسيحاتتاپ, وڭىردەگى جۇمىسشى, قاراپايىم حالىق ماسەلەلەرىن ءجيى جاريالاي باستادى. سونىمەن قاتار گازەتتە قوعامدىق-ساياسي, قارجى تا­قىرىبىنداعى ماقالالار, فەلەتوندار, ادەبي شولۋلار, ءسىبىر مەن باسقا دا وڭىرلەردەن شىعاتىن باسىلىمدارعا شولۋلار جازىلدى. سونداي شولۋلاردىڭ ءبىرازىن ءاليحان دا جازدى. رەسەيدىڭ ساياسي, تاريحي مەملەكەتتىك مۋزەيى قورىندا ساقتالعان «ستەپنوي كراي» گازەتىنىڭ ۇجىمى بەينەلەنگەن سۋرەتتە ءاليحان ءۇشىنشى قاتاردا سول جاقتان ءتورتىنشى تۇر. سونداي-اق وسى سۋرەتتەن ارىپتەسى ءارى بولاشاق قايىن اتاسى ياكوۆ سەۆاستيانوۆتى دا كورۋگە بولادى. ءاليحان 1901 جىلى ياكوۆتىڭ ەلەنا دەگەن قىزىنا ۇيلەنەدى.

ءاليحانتانۋشى سۇلتان حان اقق ۇلىنىڭ پىكىرىنشە, قايراتكەر جالپى 30-دان استام بۇركەنشىك ەسىممەن ماقالا جازىپ تۇرعان. «ومبىداعى «ستەپنوي كراي» جانە «يرتىش» گازەتتەرىندە, سونداي-اق سەمەيدەگى «سەميپالاتينسكىي ليس­توك» گازەتىندە «چيتاتەل» دەگەن بۇركەنشىك اتپەن جاريالانعان بارلىق ماتەريالدىڭ ارتىندا ءاليحان بوكەيحان تۇر» دەيدى ول. ءبىز الاش قايراتكەرىنىڭ 160 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا ونىڭ «ستەپنوي كراي» گازەتىندە جازىلعان ماقالالارىنا شولۋ جاساپ كوردىك. ءاليحان گازەتتەگى ماقالالارىن چيتاتەل, V جانە ا.بۋكەيحانوۆ دەگەن ەسىمدەرى­مەن جازعان. چيتاتەل بۇركەن­شىك ەسىمىمەن ءتۇرلى باسىلىمدار­عا شولۋ جاساعان. ءاليحاننىڭ شولۋلارى «زامەتكي چيتاتەليا» دەگەن ايدارمەن جاريالانىپ وتىرعان. گازەتتىڭ 1985 جىلعى №86 سانىندا چيتاتەل بىلاي دەپ جازادى: «نوۆوستي» گازەتى مىناداي قاتە حابار جاريالادى: «دالا گەنەرال-گۋبەرناتورىنىڭ باستاماسىمەن قوستانايدا ورىس-قازاق پروگيمنازياسى اشىلادى دەپ جازعان ەدى. ءسىرا, ولار نە قوستانايدى دالا ولكەسىنە جاتقىزعان, نە دالا گەنەرال-گۋبەرناتورىن تورعاي وبلىسىنا قارايدى دەپ ويلاعان بولار. الايدا بىرەۋ ولاردى جونگە سالسا كەرەك, «نوۆوستي» قايتادان حابارلاپ, قوستانايداعى ورىس-قازاق پروگيمنازياسى دالا گەنەرال-گۋبەرناتورىنىڭ ەمەس, تورعاي گۋبەرناتورى باراباشتىڭ مىرزا ءوتىنىشى بويىنشا اشىلاتىنىن جازدى, كەشە ءبىزدىڭ ايتقانىمىزداي بولدى. گەوگرافياعا مۇقيات بولعان ءجون».

سونداي-اق گازەتتىڭ وسى سانىندا چيتاتەل «ۆوستوچنوە وبوز­رەنيە» باسىلىمىنا شولۋ جاساپ, ريم, قىتاي جانە كورەيانىڭ وداق قۇرۋداعى تاريحىنا توقتالسا, با­سىلىمنىڭ №88 سانىندا «رۋسسكيە ۆەدوموستي» گازەتىندە جاريالان­عان تۋلا گۋبەرنياسى مەكتەپتەرىن­دەگى «ەگەر مۇعالىم ۇيلەنەتىن بولسا, باسشىسىنىڭ رۇقساتىن الۋ قاجەت», ء«ۇيلى-باراندى مۇعا­لىمدەر وتباسىنا ادال بولۋ كەرەك» دەگەن سەكىلدى مۇعالىمدەرگە قو­يىلعان تالاپتاردى سىنعا الادى. سونىمەن قاتار ءاليحان وسى ساندا «تۋرگايسكايا گازەتا» باسىلىمىندا جاريالانعان ۋكراين اقىنى تاراس شەۆچەنكونىڭ ورىنبورداعى كە­زە­ڭى جايلى ونى جاقسى تانيتىن جان جازعان ماقالاعا شولۋ جاساي­دى. «ايداۋدىڭ العاشقى كۇندەرىن­دە ت.گ. قاتتى مۇقتاجدىق كوردى. سول كەزدە ورىنبوردا قىزمەت ەتىپ جۇرگەن اعام ونى ءبىزدىڭ ۇيگە كوشىپ كەلۋگە شاقىردى. الايدا ول بىزدىكىندە ۇزاق تۇرا المادى. ويتكەنى سول تۇستاعى اسكەري گۋبەرناتور, كۇمانشىل ءارى سەنىمسىز ادام وبرۋچەۆ پولياك تەكتى فاميليا يەلەرىنىڭ ۇيىندە ت. گ.-ءنى قال­دىرۋدى قاۋىپتى دەپ تاۋىپ, ونى گاۋپتۆاحتاعا كوشىرۋ, كەيىننەن ورسك قالاسىنا اۋدارۋ تۋرالى بۇيرىق شىعاردى» دەپ جازادى چيتاتەل. سونىمەن قاتار ءاليحان «ستەپنوي كراي» گازەتىنىڭ 1896 جىلعى №3 سانىندا «ناۋچنوە وبوزرەنيە» گازەتىندە جاريالانعان ورىس تىلىنە اۋدارىلعان اعىل­شىن فيلوسوفى گەربەرد سپەنسەر تۋرالى ماقالاعا شولۋ جاساسا, №25-26 ساندا «نەدەليا» گازەتىندە جاريالانعان كامىشين ۋەزىنىڭ بۇرىنعى زەمسك باسشىسى جەدەنوۆ توڭىرەگىندەگى داۋدى تالداپ جازادى.

گازەتتە ءاليحانننىڭ ا.بۋكەي­حانوۆ اتىمەن جاريالانعان ما­قالالارى دا بار. سونىڭ ءبىرى – باسىلىمنىڭ №39 سانىنداعى «پيسمو ۆ رەداكتسىيۋ» دەگەن ما­قالا. ول «سيبيرسكي ۆەستنيك» گازەتىندە جاريالانعان قار­قارالىدان ك.ميحايلوۆتىڭ جوباسىن قولداپ جازعان ماقالاعا قار­سىلىعىن بىلدىرەدى. سەبەبى اۆتور ماقالاسىندا ءاليحاندى نەگىز­سىز ايىپتاعان بولاتىن. ءاليحان ما­قالاسىندا: «قارقارالىدا جانە ومبىدا وقىعان بۇكىل ۋاقىتىم­دا ءار جاز سايىن دالاعا بارىپ تۇر­دىم, ءتورت جىل (1890–1894) رەسەيدە بولدىم, ال 1895 جىلى جازدا ءۇش اي تۋعان جەرىمدە تۇ­رىپ, تاعى دا دالاعا, توقىراۋىن وزەنى بويىنا ساپار شەكتىم», – دەي كەلىپ, بىرقاتار دالەل كەلتىرۋ ارقىلى ماقالا اۆتورىنىڭ پىكىرىن جوققا شىعارادى. ايتا كەتەيىك, 1896 جىلعى 30 قاڭتاردا وتكەن ورىس گەوگرافيالىق قوعامى باتىس ءسىبىر ءبولىمى مۇشەلەرىنىڭ جالپى جيىلىسىندا قوعام مۇشەسى ك.ميحايلوۆ «دالا ءوڭىرىنىڭ ساۋدا-وندىرىستىك ءومىرى» اتتى بايانداما جاساپ, قازاق جەرىنە قاتىستى قاتە اقپارات كەلتىرگەن ەدى. سول ۋاقىتتا قازاق دالاسىن بەس ساۋساعىنداي بىلەتىن ءاليحان ميحايلوۆتىڭ ءۋاجىن جوققا شىعارىپ, دۇرىستاعان بولاتىن. «سيبيرسكي ۆەستنيك» گازەتىندەگى ماقالا ءاليحاننىڭ سول سىنىنا قارسى ۇيىمداستىرىل­عانى بايقالادى. الايدا ءاليحان ­دا قاراپ قالعان جوق, «ستەپنوي كراي» گازەتى ارقىلى ناقتى دالەلدەرىن ۇسىندى.

ا.بۋكەيحانوۆ اتىمەن جاريا­لانعان تاعى ءبىر ماقالا گازەتتىڭ 1897 جىلعى №47 جىلعى سانىنا «...مولچات! يا وتپراۆليۋ ۆاس ۆ ءپوليتسىيۋ!» دەگەن تاقىرىپپەن جاريالاندى. ءاليحاننىڭ جازۋىن­شا, 5 مامىر كۇنى ومبىداعى باستاۋىش بىلىمگە قامقورلىق قو­عامى مۇشەلەرىنىڭ جيىلىسىندا حولودوۆ كەڭەس مۇشەلىگىنە كانديداتتاردى سايلاۋ زاڭسىز ءوتتى دەپ ايىپتاعان. «كوپشىلىكپەن بىرگە مەن دە وسى «زاڭ ساقتاۋشى» مىرزامەن ايتىسۋعا ءماجبۇر بولدىم. ونىڭ ۋاجدەرىنىڭ ەش نەگىزسىز, دالەلسىز, قۇر ءسوز ەكەنىن ايتقان ەسكەرتپەمە ول: ء«ۇنىڭدى ءوشىر! ايتپەسە سەنى پوليتسياعا جىبەرەمىن!» – دەپ جاۋاپ قاتتى. مەنىڭشە, كەيبىر ارەكەتتەر ايقىندىعى جاعىنان ماتەماتيكالىق اكسيومالار­دىڭ بۇلتارتپاس شىندىعىنان كەم تۇسپەيدى جانە سولار سياقتى ەشقانداي تۇسىندىرمەنى قاجەت ەت­پەيدى: ولاردى تەك اتاپ ءوتۋ كەرەك. مۇنى مەن ءوز مىندەتىم دەپ سانايمىن» دەپ جازادى ءاليحان.

سونداي-اق «ستەپنوي كراي» باسىلىمىنىڭ 1897 جىلعى №29 سانىنداعى «ۆ ز.س. وتد. گەوگرا­فيچەسكاگو وبششەستۆا» جانە №38 سانىنداعى «كتو پيشەت «و پرەدمەتاح, وچەۆيدنو, ەمۋ مالو ۆدو­­مىح؟» دەگەن ەكى ماقالانى ءاليحان V بۇركەنشىك اتىمەن جازعان. ءبىرىنشى حاباردا ورىس گەو­گرافيالىق قوعامى باتىس ءسىبىر ءبولىمىنىڭ جيىلىسى ءوتىپ, وندا كنياز كۋداشەۆتىڭ «اقمولا وبلىسىن­داعى جىلقى شارۋاشىلىعى­نىڭ ­جاي-كۇيى» تاقىرىبىندا بايان­داما جاساعانى, سونداي-اق باياندا­ماعا ياششەروۆ, شميدت, كاساتكين, تەككەر جانە بوكەيحاننىڭ ءۇن قوسقانى ايتىلادى. ال ەكىنشى ماقالادا كنياز كۋداشەۆتىڭ حاتىنا جاۋاپ جازىلعان. «قادىرلى كنياز ماعان رەنىش ءبىلدىرىپتى. سەبەبى مەن باتىس ءسىبىر ءبولىمى­نىڭ 18 ناۋرىزدا وقىلعان بايانداماسى جايلى جۋرناليستىك حابارىمدى جازعاندا ونىڭ ماتىنىمەن تانىسپاعان ەكەنمىن. كنياز مىرزا مەنىڭ بايانداما ماتىنىمەن ەگجەي-تەگجەي تانىسقانىمدى قالاعان ەكەن. مەن باياندامانى تولىق وقىپ شىقتىم» دەي كەلىپ, كنياز كۋداشەۆتى سىن ساداعىنا الادى.

«ستەپنوي كراي» گازەتى ءاليحان­نىڭ جۋرناليستىك قىزمەتىنىڭ ب­استاۋى بولدى. ورىس باسپاسوزىندە قىزمەت ەتۋ ارقىلى قايراتكەر سالي­قالى تاجىريبە جيناپ, كە­يىن قازاق ءباسپاسوزىنىڭ قالىپ­تا­سۋىنا اتسالىستى. 1913 جىلى 2 اقپاندا جارىق كورگەن «قازاق» گازەتى ىرگەتاسىندا دا ءاليحان بوكەي­حاننىڭ ەڭبەگى ەلەۋلى. ول ۇلتتىق ءباسپاسوزدى دامىتۋعا ايرىقشا ۇلەس قوسىپ, قازاقتىڭ العاشقى كا­سىبي ءجۋرناليسى قاتارىندا ۇلت ءباسپاسوزىنىڭ قارىشتاپ, دامۋىنا ىقپال ەتتى.