وسىعان وراي وبلىس اكىمى قۇمار اقساقالوۆ ارنايى كەڭەس وتكىزىپ, اۋديتورلار سىنعا العان سالا باسشىلارىنىڭ ەسەبىن تىڭدادى. جيىندا اتالعان تەكسەرىس ناتيجەلەرى تالقىلانىپ, رەۆيزيا كورسەتكەن كەمشىلىكتەردى جەدەل جويۋ جونىندە ءىس-شارالار جوسپارى بەكىتىلدى.
اۋديتورلىق تەكسەرىس قورىتىندىسى ناتيجەسىندە وڭىردە كولەمى 51 ملرد تەڭگە بولاتىن قارجىلىق بۇزۋشىلىق انىقتالعان. سونداي-اق 50 ملرد تەڭگە بيۋدجەت قاراجاتى ءتيىمسىز جوسپارلانىپ, پايدالانىلعان. رەۆيزورلار 52 دەرەك بويىنشا اكىمشىلىك ءىس قوزعاۋ كەرەك دەپ ۇيعارعان.
نەگىزى مۇنداي قارجىنى باسقارۋ, ونى جوسپارلاۋداعى ولقىلىقتار ءتيىستى ورگاندار دەڭگەيىندە عانا قارالىپ, وعان تاجىريبەسى مول, قارجىلىق ءبىلىمى بار كاسىبي مامانداردىڭ باعا بەرگەنى دۇرىس سياقتى. ايتپەسە جوعارى اۋديتورلىق پالاتا جاريا ەتكەن تەكسەرىس قورىتىندىسى قامىسقا تيگەن ورتتەي اسەر ەتىپ, الەۋمەتتىك جەلىدە ەش نارسەنىڭ بايىبىنا بارماستان بايبالامعا باساتىندار كوبەيدى. قارا اسپاندى ءتوندىرىپ, توبەدەن قارا تاس جاۋدىرتىپ جاتقاندار دا از ەمەس. بۇگىنگىدەي مىڭ قۇبىلعان نارىق جاعدايىندا مول ينۆەستيتسيا تارتىلىپ, جۇزدەگەن ءىرى جوبا ىسكە اسىرىلىپ جاتقان قۋاتتى وڭىردە ەل يگىلىگىنە جۇمسالاتىن قىرۋار قارجىنى قالتقىسىز باسقارۋدىڭ وڭاي ەمەس ەكەنىن ءتۇسىندىرىپ, بايىپتى پىكىر ءبىلدىرىپ, كوپكە باسۋ ايتىپ جاتقان بايسالدى ازاماتتار دا بارشىلىق.
اۋديتورلار كورسەتكەن 51 ملرد تەڭگە قارجىلىق بۇزۋشىلىقتىڭ 45 ملرد تەڭگەسى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنا تيەسىلى. جەرگىلىكتى شارۋاشىلىقتار 2023 جىلدان بەرى وزدەرىنە تيەسىلى مەملەكەتتىك سۋبسيدياعا قول جەتكىزە الماي كەلەدى. اتالعان سومانىڭ ەلەۋلى بولىگى وسى بەرەشەكتەن پايدا بولىپ وتىر.
وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىنىڭ باسشىسى يبراگيم بەكمۇحامەدوۆتىڭ ايتۋىنشا, تەكسەرىس بارىسىندا تىڭايتقىشتاردى سۋبسيديالاۋ باعدارلاماسى بويىنشا قارجىنى ءتيىمسىز جوسپارلاۋ انىقتالعان. سونداي-اق وتاندىق تىڭايتقىش وندىرۋشىلەردىڭ شوتتارىنا اۆانستىق تولەمدەر اۋدارۋ دەرەكتەرى تىركەلگەن.
«ماسەلەن, 2024 جىلى وتاندىق وندىرۋشىلەرگە 6,7 ملرد تەڭگە اۋدارىلدى, ونىڭ ىشىندە 5,2 ملرد تەڭگە يگەرىلسە, 1,4 ملرد تەڭگە بيۋدجەتكە قايتارىلدى. 2025 جىلى 6,5 ملرد تەڭگە باعىتتالدى, ونىڭ 3,1 ملرد تەڭگەسى عانا يگەرىلگەن. ءبىز بيۋدجەتتى اۋىلشارۋاشىلىق تاۋار وندىرۋشىلەرى جاساعان شارتتارمەن راستالعان قاجەتتىلىككە سۇيەنىپ جوسپارلايمىز. الايدا تىڭايتقىش ساتىپ الۋدا اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىنىڭ بەلسەندىلىگى تومەن بولدى. سونىڭ سالدارىنان قاراجاتتى يگەرۋ دەڭگەيى جوسپارداعىداي بولماي شىقتى دا, يگەرىلمەگەن قالدىق پايدا بولدى. بۇل قارجى كەيىننەن وزگە دە سۋبسيديالاۋ باعدارلامالارىنا ءبولىنىپ, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە قايتارىلدى. سونداي-اق تەكسەرىس بارىسىندا سۋبسيديالانعان مال باسىنىڭ ساقتالۋىنا قاتىستى مىندەتتەمەلەردىڭ بۇزىلعانى انىقتالدى. مال باسىن كوبەيتۋگە, اسىلداندىرۋعا سۋبسيديا العان 54 شارۋاشىلىق جالپى كولەمى 52,6 ملن تەڭگەنى قۇرايتىن بۇزۋشىلىققا جول بەرگەن. اتالعان شارۋاشىلىقتارعا 2026 جىلعى 30 ناۋرىزعا دەيىن قاراجاتتى ەرىكتى تۇردە قايتارۋ تۋرالى حابارلامالار جولداندى. بۇگىندە 27 شارۋاشىلىق 8,5 ملن تەڭگە كولەمىندەگى قاراجاتتى قايتاردى. قالعان 27 شارۋاشىلىققا قاتىستى 44,1 ملن تەڭگە سوماسىنا تالاپ-ارىز دايىنداپ قويدىق. ينۆەستيتسيالىق سۋبسيديالاۋ باعىتى بويىنشا دا 31,4 ملن تەڭگە قارجىلىق بۇزۋشىلىق انىقتالدى. «سارىاعاش», «تەررا», «سەمەيكين» ءتارىزدى شارۋاشىلىقتار اۋديت بارىسىندا تولىق قالپىنا كەلتىرىلدى. جالپى العاندا, انىقتالعان فاكتىلەر سالادا ولقىلىقتار بار ەكەنىن كورسەتەدى. اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى اتالعان ەسكەرتۋلەرمەن كەلىسەدى. قازىر كەمشىلىكتەردى جويۋ بويىنشا ءتيىستى جۇمىستى جۇرگىزىپ جاتىرمىز», دەدى باسقارما باسشىسى.
وبلىستىق كاسىپكەرلىك جانە يندۋستريالدىق-يننوۆاتسيالىقدامۋ باسقارماسى باسشىسىنىڭ مىندەتىن اتقارۋشى تالعات سالاماتوۆتىڭ ايتۋىنشا, جوعارى اۋديتورلىق پالاتانىڭ ەسەبىندە ءوڭىردىڭ ينۆەستيتسيالىق بەلسەندىلىگى تومەن ەكەنى, وتكەن جىلى جوسپارلانعان 8 ينۆەستيتسيالىق جوبانىڭ التاۋى جۇزەگە اسپاي قالعانى انىقتالعان.
«بۇل ماسەلە بويىنشا مىنا جايتتى ەسكەرگەن ءجون: وڭىردە نەگىزگى كاپيتالعا تارتىلىپ جاتقان ينۆەستيتسيالار جىلدان-جىلعا ەسەلەنىپ كەلەدى. 2025 جىلى وبلىسقا 792,9 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيا تارتىلدى, بۇل 2024 جىلمەن سالىستىرعاندا 23,8%-عا جوعارى. بىلتىر تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار اعىنى 570 ملن دوللاردى قۇرادى, بۇل دا 2024 جىلعى كورسەتكىشتەن 37,6% جوعارى. وڭىردە كوپتەگەن ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە اسىرىلىپ جاتىر. ماسەلەن, 2025 جىلى جالپى سوماسى 304,3 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن 6 ينۆەستيتسيالىق جوبا جوسپارلاندى. ناتيجەسىندە, 3,2 مىڭ جاڭا جۇمىس ورنىن اشۋ كوزدەلگەن. ونىڭ ىشىندە ماشينا جاساۋ سالاسىندا 294,3 ملرد تەڭگەگە 4 جوبا, جەڭىل ونەركاسىپتە قۇنى 6,5 ملرد تەڭگە بولاتىن ءبىر جوبا, تۋريزم سالاسىندا 3,5 ملرد تەڭگە بولاتىن 1 جوبا بار. وتكەن جىلى ەكى جوبا ىسكە قوسىلدى», دەدى تالعات سالاماتوۆ.
جيىندا تەكسەرۋ قورىتىندىسى بويىنشا ناقتى ءىس-شارالار جوسپارى تالقىلانىپ, بەكىتىلدى. قازىردىڭ وزىندە اۋديتورلار تاراپىنان ايتىلعان ءاربىر ەسكەرتۋمەن جۇمىس جۇرگىزىلىپ, ءبىراز كەمشىلىك تۇزەتىلگەن. وبلىس اكىمى قۇمار اقساقالوۆتىڭ ايتۋىنشا, اۋديت اياقتالماي تۇرىپ-اق وبلىس 4,6 ملرد تەڭگە كولەمىندەگى پايدالانىلماعان قاراجاتتى قايتارعان.
«اۋديتورلار بىزگە وبلىس بيۋدجەتىندە 19 ملرد تەڭگە يگەرىلمەگەن قارجى بولا تۇرا, رەسپۋبليكادان 30 ملرد تەڭگە قارىز العان دەپ وتىر. بۇل جەردە «قارىز» دەگەنىمىز رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن ناقتى ماقساتتارعا قايتارىمدى نەگىزدە بولىنگەن قاراجات ەكەنىن ەسكەرۋ كەرەك. ياعني بۇل – جاي عانا جەتپەي تۇرعان قارجىنى جابۋ ەمەس, بەلگىلى ءبىر باعدارلامالاردى ىسكە اسىرۋعا بەرىلەتىن ماقساتتى قاراجات. اتالعان 30 ملرد تەڭگەنىڭ شامامەن 20 ملرد تەڭگەسى – نەسيەلىك تۇرعىن ءۇي سالۋعا, ساتىپ الۋعا, 8,7 ملرد تەڭگە – اگروونەركاسىپ كەشەنىن دامىتۋعا, 1,6 ملرد تەڭگە اۋىلداعى مامانداردى الەۋمەتتىك قولداۋعا باعىتتالعان. ال رەسپۋبليكالىق قارىز – ءىرى الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا قولدانىلاتىن قالىپتى بيۋدجەتارالىق ءتاسىل», دەدى وبلىس اكىمى.
اۋديت بارىسىندا 352 شاعىن جانە ورتا بيزنەس نىسانى ءتيىمدى ناتيجە كورسەتە الماي وتىرعانى انىقتالعان. الايدا بۇل – جۇمىس ىستەپ تۇرعان 4 316 كاسىپكەرلىك نىساننىڭ 8 پايىزى عانا ەكەن. بۇل جەردە كەيبىر كاسىپكەرلەر قىزمەتىن زاڭدى تۇردە ەرتە توقتاتقان, مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتىلگەن كەيبىر كاسىپكەرلەرگە جاۋاپكەرشىلىك ارتىلىپ, مىندەتتەمەلەر جۇكتەلمەگەن, بىرقاتارى نەسيەلەرىن مەرزىمىنەن بۇرىن وتەگەن. جيىندا مۇنداي ماسەلەلەر تەك قوستاناي وبلىسىنا عانا ەمەس, جالپى ەل كولەمىندە قالىپتاسقان جاعداي ەكەنى ايتىلدى.
