سۋرەتكەردىڭ شىعارماشىلىق جولى تۋرالى ايتقاندا, ادەتتەگى زاڭدىلىقتار بۇزىلادى. ادەتتە جازۋشىلار كينوعا كەلەدى. ال كينو ارقىلى ۇلكەن ادەبيەتكە كەلگەندەر سيرەك. اكىم تارازي – سول سيرەك قۇبىلىستىڭ ءبىرى. قالامگەردىڭ شىعارماشىلىق جولى كينو ستسەناريىنەن باستالىپ, كەيىن پروزاداعى بيىك بەلەستەرگە ۇلاستى. «كينو ماعان جازۋشىلىققا جول اشتى» دەگەن ءسوزى – جاي عانا ەستەلىك ەمەس, تۇتاس ءبىر ونەر فيلوسوفياسىنىڭ ءتۇيىنى.
ماسكەۋدەگى جوعارى ستسەنارلىق كۋرستا وقىپ جۇرگەن جىلدارى جازىلعان «جازيرا» ستسەناريى – جازۋشىنىڭ قازاق كينوسىنا اشقان العاشقى ەسىگى ەدى. كوپ ۇزاماي ول قازاق كينوسىنىڭ التىن قورىنا ەنگەن «تۇلپاردىڭ ءىزى» (1964, رەج. ءماجيت بەگالين), «ارمان – اتامان» (1967, رەج. ءشارىپ بەيسەمباەۆ), «قاراش-قاراش وقيعاسى» (1968, رەج. بولات شامشيەۆ) سىندى ءۇش بىردەي ءفيلمنىڭ اۆتورى اتاندى. ءبىر قاراعاندا, جانرى مەن تاقىرىبى ءارتۇرلى بۇل تۋىندىلاردى بىرىكتىرەتىن ورتاق نارسە – ادام جانىنا ءۇڭىلۋ, پسيحولوگيالىق تەرەڭدىك ءھام ۇلتتىق بوياۋ.
«تۇلپاردىڭ ءىزى» – قازاق كينوسىنىڭ شوقتىعى بيىك تۋىندىلارىنىڭ ءبىرى. بۇل فيلم سىرتتاي قاراعاندا قاراپايىم شوپان وتباسىنىڭ ءومىرىن باياندايدى. الايدا ونىڭ استارىندا تۇتاس ءبىر حالىقتىڭ تاعدىرى, ءۇنسىز مۇڭى, ىشكى دراماسى جاتىر. ال «ارمان – اتامان» بالالارعا ارنالعانىمەن, ونىڭ تاربيەلىك, فيلوسوفيالىق استارى تەرەڭ. بالانىڭ ارمان الەمى ارقىلى قوعامنىڭ شىندىعى كورىنەدى. «قاراش-قاراش وقيعاسى» – مۇحتار اۋەزوۆ شىعارماسىنىڭ جەلىسىمەن ءتۇسىرىلىپ, ادىلەت, كەك, ادام تاعدىرى سەكىلدى ماڭگىلىك تاقىرىپتاردى قوزعايدى. وسى ءۇش ءفيلمنىڭ ءوزى-اق اكىم تارازيدىڭ تەك ستسەناريست ەمەس, ادام جانىنىڭ تەرەڭ قاتپارلارىن اشاتىن پسيحولوگ-جازۋشى ەكەنىن دالەلدەيدى.
اكىم تارازيدىڭ كينودراماتۋرگياداعى, جالپى قازاق كينوسىنداعى كەلەسى سۇبەلى ەڭبەگى – بەلگىلى جازۋشى, دراماتۋرگ روزا مۇقانوۆانىڭ اڭگىمەسى بويىنشا ەكراندالعان «قىزجىلاعان» (2001, رەج. ساتىبالدى نارىمبەتوۆ) مەن «مۇستافا شوقاي» (2008, رەج. ساتىبالدى نارىمبەتوۆ) فيلمدەرىنىڭ ستسەناري اۆتورلارىنىڭ ءبىرى بولدى. اكىم اعامىز وتكەن عاسىردىڭ الپىسىنشى جىلدارى, ياعني قازاق كينوسىنىڭ ەڭ ءبىر كەمەلدەنگەن تۇسىندا دۇنيەگە كەلگەن, ۇلتتىق كينومىزدىڭ تاريحىنا الدەقاشان كلاسسيكالىق شىعارمالار بولىپ ەنگەن جوعارىدا اتالعان ءۇش فيلمنەن وزگە, ەلىمىزدىڭ تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى كەزەڭدە دە تاقىرىبى, يدەياسى وتە ءبىر سالماقتى ەكى بىردەي ءفيلمنىڭ باسى-قاسىندا بولىپتى.
جالپى, تارازي شىعارماشىلىعىنىڭ وزەگى – «سانا ەكرانى» ۇعىمىمەن تىعىز بايلانىستى. ونىڭ پايىمداۋىنشا, ءار ادامنىڭ ىشىندە كوزگە كورىنبەيتىن, بىراق ۇنەمى جۇمىس ىستەپ تۇراتىن ىشكى ەكران بار. جازۋشىنىڭ مىندەتى – سول ەكرانداعى بەينەلەردى ءدال, انىق, اسەرلى ەتىپ جەتكىزۋ. كوركەم ادەبيەتتەگى ناقتىلىق پەن ايقىندىق تۋرالى اكىم تارازيدىڭ ءوزى بىلاي دەيدى: «...مەنىڭ ويىمشا, ءار ادامنىڭ ەكرانى بار. ءبارىمىز كينوگەرمىز. وقىعاندا دا, جازعاندا دا سول سانا ەكرانىنداعى سۋرەتتى كوركەم تىلمەن كوركەم ەتىپ اق قاعازعا تۇسىرە الۋ كەرەك. سانا ەكرانى. پروزانىڭ دا قۇپيا سىرى – ەكران. ءوزىڭ انىق كورە الساڭ, وقىرمان دا كورەدى. ال شۇبىلتىپ جازساڭ, وقىرمان ءۇشىن قىزىق ەمەس...».
بۇل ۇستانىم الەم ادەبيەتىنىڭ الىپتارىمەن ۇندەس. لەۆ تولستوي «انىق كورمەگەندى جازبا» دەسە, ميحايل بۋلگاكوۆ «كوز الدىڭدا جوق دۇنيەنى قاعازعا تۇسىرمە» دەيدى. ال اندرەي تاركوۆسكي ءۇشىن جاقسى ستسەناري – تەرەڭ جازۋشىلىق دارىننىڭ جەمىسى. وسى ءۇش ويدىڭ توعىسقان تۇسىندا اكىم تارازي شىعارماشىلىعى تۇر.
ءيا, تارازي ءۇشىن جازۋ – كورۋ. ونىڭ «سانا ەكرانى» تۋرالى ويى – تەك مەتافورا ەمەس, تۇتاس شىعارماشىلىق ءادىس. ول الدىمەن ىشكى الەمىندە كورىنىس جاسايدى, سودان كەيىن عانا ونى سوزگە اينالدىرادى. سوندىقتان قالامگەردىڭ پروزاسىن وقىعاندا, كينو كورىپ وتىرعانداي اسەر الاسىڭ. كادرلار اۋىسادى, جارىق وزگەرەدى, دىبىس ەستىلەدى. وقىرمان – كورەرمەنگە اينالادى. ال كينو تەورياسى تۇرعىسىنان العاندا, اندرەي تاركوۆسكي ايتقان «ستسەناريست – ەڭ الدىمەن جازۋشى» دەگەن تۇجىرىم اكىم تارازيدىڭ شىعارماشىلىعىندا تولىق دالەلدەنگەندەي. ونىڭ ستسەناريلەرىندە ءاربىر دەتال – ءتىرى, ءاربىر پاۋزا – ماعىنالى. كەيدە كەيىپكەردىڭ ءبىراۋىز ءسوز ايتپاۋى تۇتاس مونولوگتەن ارتىق اسەر قالدىرادى. ونىڭ كەيىپكەرلەرى – ءومىردىڭ وزىنەن الىنعانداي. ولار ءمىنسىز ەمەس, كەرىسىنشە, قايشىلىققا تولى. ءبىر ساتتە باتىل, ءبىر ساتتە ءالسىز. بىراق ءدال وسى شىنايىلىق ولاردى ءتىرى ەتەدى. كەيدە ولار سويلەيدى, كەيدە ءۇنسىز قالادى. ال سول ۇنسىزدىكتىڭ وزىندە تۇتاس ءبىر تاعدىردىڭ سالماعى جاتادى.
اكىم تارازي تەك شىعارماشىلىقپەن شەكتەلمەي, قازاق كينوسىنىڭ دامۋىنا ينستيتۋتسيونالدىق دەڭگەيدە دە ۇلكەن ۇلەس قوستى. ول 1962–1970 جىلدارى «قازاقفيلم» كينوستۋدياسىنىڭ رەداكتسيالىق القا مۇشەسى, باس رەداكتورى بولا ءجۇرىپ, وسى كەزەڭدە تۇسىرىلگەن قانشاما فيلم مەن ولاردىڭ ستسەناريىنىڭ تالقىلاۋ جۇمىستارىنا بەلسەنە قاتىستى. كينو ونەرىمەن بايلانىسى قازاقستان كينەمەتاگرافيستەر وداعىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ قىزمەت ەتكەن 1970–1980 جىلدارى دا جالعاسىن تابادى. كينو ونەرىندەگى ۇلكەن تاجىريبەسى كوپ ۇزاماي الدىمەن ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك تەاتر جانە كينو ينستيتۋتىندا (قازىرگى تەمىربەك جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسى), سونان سوڭ استانا قالاسىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتىندە (قازىرگى كۇلاش بايسەيىتوۆا اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر ۋنيۆەرسيتەتى) دە بولاشاق كينودراماتۋرگتەر دايىنداۋدا كومەككە كەلگەنى داۋسىز.
كورىپ وتىرعانىمىزداي, كورنەكتى جازۋشى اكىم تارازيدىڭ كينودراماتۋرگياداعى العاشقى قادامىنىڭ ءوزى تولاعاي شىعارماشىلىق تابىس اكەلگەنى كەزدەيسوق ەمەس ەدى. سوندىقتان جازۋشى پروزاسىنىڭ كينەماتوگرافيالىق تابيعاتى دەگەندە, ەڭ الدىمەن, جەكەلەگەن بەينەلەر مەن وقيعالاردىڭ كوز الدىڭىزدا انىق كورىنۋى, مونتاجدىق قۇرىلىمى, كەيىپكەرلەر بەينەسى مەن وقيعالار تىزبەگىن بايانداۋدا الما-كەزەك اۋىسىپ وتىراتىن, وقىرمانعا «كورىنىپ, سەزىلىپ, ەستىلىپ تۇراتىن» ارقيلى پلانداردىڭ, راكۋرستاردىڭ, جارىقتىڭ, دىبىستىڭ, ت.ب. كومەگىنە جۇگىنۋى, وقيعالاردىڭ ىشكى ءريتمى مەن اتموسفەراسىن قالىپتاستىرىپ, ونى «ۋىستان شىعارماي» ۇستاپ وتىرۋ ەرەكشەلىكتەرى اسا نازار اۋدارتادى. بۇل ەرەكشەلىكتەردىڭ كەز كەلگەن پروزالىق شىعارماسىنىڭ ىشكى جانە سىرتقى تۇتاستىعى مەن كوركەمدىك بىرلىگىنىڭ ساقتالۋىنا تيگىزەتىن ىقپالى وتە زور.
اكىم تارازي ەڭ الدىمەن – وتە تەرەڭ پسيحولوگ جازۋشى, كينودراماتۋرگ. شىعارمالارىنداعى كەيىپكەرلەردىڭ بەينەسى ءىس-ارەكەتى مەن ءسوز اراقاتىناسىنىڭ عاجاپ دالدىگىمەن ەرەكشەلەنەدى. ءتىپتى كەيىپكەردىڭ ۇنسىزدىگىنىڭ ءوزى كەيدە قىزىل سوزدەن الدەقايدا اسەرلى, الدەقايدا تۇسىنىكتىرەك. بۇل جوعارىدا اتالعان بارلىق ءفيلمنىڭ, سونىڭ ىشىندە, اسىرەسە, پسيحولوگيالىق دراماعا قۇرىلعان «تۇلپاردىڭ ءىزى» ءفيلمىنىڭ ستسەناريىنە (ارينە فيلمگە دە) دە قاتىستى.
اكىم تارازيدىڭ كينوداعى شىعارماشىلىعىندا دا, قازاق كينوسىنىڭ تاريحىندا دا «تۇلپاردىڭ ءىزى» ءفيلمىنىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. ەڭ الدىمەن, ول قازاق ۇلتتىق كينودراماتۋرگياسى مەن رەجيسسۋراسىنىڭ ادەمى ۇندەستىك تاۋىپ, ءبىر جەردە توعىسقانىن ايعاقتايدى. سونىمەن بىرگە, «تۇلپاردىڭ ءىزى» – ۇلتتىق كينو ونەرىنىڭ تاريحىندا قازاق تىلىندە تۇسىرىلگەن تۇڭعىش فيلم. تاعى ءبىر ماڭىزدى ءسات – ستسەناري ماسەلەسى ەڭ ءبىر وزەكتى بولىپ تۇرعان 1960 جىلداردىڭ باسىندا كينەماتوگرافيستەردىڭ نازارىن بىردەن اۋدارتقان «جازيرا» ستسەناريىنىڭ اۆتورى اكىم ءاشىموۆ وسى فيلمنەن باستاپ قازاق ونەرى مەن ادەبيەتىنىڭ تاريحىنا «اكىم تارازي» بولىپ ەندى.
«تۇلپاردىڭ ءىزى» – كينەماتوگرافيالىق ءستيلى, فورماسى, جانرى, ارينە, كەيىپكەرلەرىنىڭ بەينەسى دە ەڭ الدىمەن, ادەبي ستسەناريىنىڭ نەگىزىندە دۇنيەگە كەلگەن فيلم. «ارمان – اتامان», «قاراش-قاراش وقيعاسى», «قىزجىلاعان», «مۇستافا شوقاي» فيلمدەرى دە وسىنداي شىعارمالاردىڭ قاتارىنان ەكەنىن ايتۋىمىز كەرەك. قازاقستاننىڭ ەڭبەك ەرى, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى كورنەكتى جازۋشى, دراماتۋرگ, كينودراماتۋرگ اكىم تارازيدىڭ ستسەناريلەرى بويىنشا تۇسىرىلگەن بۇل فيلمدەردىڭ ارقايسىسىنىڭ قازاق كينوسىنىڭ تاريحى ءۇشىن ماڭىزى وتە زور.
اكىم تارازي – تەك ءبىر ءداۋىردىڭ ەمەس, بىرنەشە كەزەڭنىڭ ءۇنىن جەتكىزگەن سۋرەتكەر. ول ءۇشىن ونەر – ۋاقىتقا تاۋەلدى ەمەس, كەرىسىنشە, ۋاقىتتى سويلەتەتىن كۇش. سۋرەتكەر شىعارمالارىندا كەشە مەن بۇگىن, شىندىق پەن قيال, ءسوز بەن بەينە ءوزارا ۇيلەسىم تابادى. سوندىقتان تارازي تۋرالى ايتقاندا, ءبىز تەك جازۋشىنى نەمەسە ستسەناريستى ەمەس, تۇتاس ءبىر كوركەم ويلاۋ جۇيەسىن ايتامىز. ول – ەكران ارقىلى ويلايتىن, ءسوز ارقىلى كورسەتەتىن, ۇنسىزدىك ارقىلى سويلەيتىن سيرەك دارىن. قازاق كينوسىنىڭ تاريحىندا اكىم تارازيدىڭ ورنى – جارىق ساۋلە سەكىلدى. ول ساۋلە كەيدە باسەڭ كورىنۋى مۇمكىن, بىراق ەشقاشان سونبەيدى. ويتكەنى ول سىرتقى جارىق ەمەس, ىشكى نۇردان تۋعان. ال ىشكى نۇر – ماڭگىلىك.
ءنازيرا راحمانقىزى,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, كينوتانۋشى
