ەكونوميست باۋىرجان ىسقاقتىڭ ايتۋىنشا, بانك تابىسىنىڭ تومەندەۋى نەسيە پايىزىنىڭ مىندەتتى تۇردە وسەتىنىن بىلدىرمەيدى. بىراق بەلگىلى ءبىر تاۋەكەل بار. سەبەبى بانك – كوممەرتسيالىق ۇيىم, ونىڭ نەگىزگى تابىس كوزى نەسيەدەن الىناتىن پايىزدىق مارجا.
«جالپى, بانكتەردىڭ تابىسى ازايعان جاعدايدا نەسيەلەر مىندەتتى تۇردە قىمباتتايدى دەپ ايتۋ دۇرىس ەمەس. بىراق مۇنداي تاۋەكەل بار. ەگەر بانكتىڭ تابىسى تومەندەسە, ول قارجىلىق تۇراقتىلىعىن ساقتاۋ ءۇشىن بىرنەشە شارا قولدانۋى مۇمكىن. مىسالى, نەسيە پايىزدارىن كوتەرىپ, كوميسسيالىق تولەمدەردى ارتتىرىپ نەمەسە تاۋەكەلى جوعارى كليەنتتەرگە نەسيە بەرۋدى شەكتەۋى ىقتيمال. بىراق پايىزدىق مولشەرلەمەگە تەك بانكتىڭ تابىسى عانا اسەر ەتپەيدى. مۇندا نارىقتاعى باسەكە, ينفلياتسيا دەڭگەيى, ەلدەگى بازالىق مولشەرلەمە سياقتى ماكروەكونوميكالىق فاكتورلار دا ۇلكەن ءرول اتقارادى. سوندىقتان بانكتەردىڭ تابىسى ازايعانىمەن, ەگەر نارىقتا باسەكە جوعارى بولسا, قارجى ۇيىمدارى پايىزدىق مولشەرلەمەنى كۇرت كوتەرە المايدى», دەيدى ەكونوميست.
ساراپشى تاعى ءبىر ماڭىزدى ماسەلەگە توقتالدى. كەيىنگى ۋاقىتتا بانكتەرگە كورپوراتيۆتىك تابىس سالىعىن 25%-عا دەيىن كوتەرۋ تۋرالى شەشىم قابىلداندى. وسى وزگەرىس بانكتەردىڭ تازا تابىسىنا اسەر ەتەدى. ال بۇل ءوز كەزەگىندە بيزنەسكە بەرىلەتىن نەسيەلەردىڭ قۇنىنا جاناما ىقپال ەتۋى مۇمكىن. سالىق جۇكتەمەسىنىڭ ارتۋى بانكتەردىڭ پايداسىن ازايتادى. ال تابىس تومەندەگەن جاعدايدا قارجى ۇيىمدارىنىڭ كاپيتال جيناۋ مۇمكىندىگى دە قىسقارادى. مۇنداي جاعدايدا كەيبىر بانكتەر مارجاسىن ساقتاۋ ماقساتىندا پايىزدىق مولشەرلەمەنى ازداپ كوتەرۋى نەمەسە قوسىمشا كوميسسيالار ەنگىزۋى مۇمكىن. دەگەنمەن بۇل بىردەن بايقالا قويمايدى. سەبەبى بانكتەر شەشىم قابىلداعاندا نارىقتاعى جاعدايدى, كليەنتتەردىڭ تولەم قابىلەتىن ءارى مەملەكەتتىك رەتتەۋ ساياساتىن ەسكەرەدى.
سۋرەتتى تۇسىرگەن – ەرلان ومار, «EQ»
«قازىر نەسيەنىڭ قىمباتتاۋىنا ەڭ ۇلكەن اسەر ەتەتىن فاكتور – سالىق ەمەس, تاۋەكەل دەڭگەيى. ەگەر ەكونوميكادا تۇراقسىزدىق بايقالسا, كاسىپورىنداردىڭ تابىسى قۇبىلمالى بولسا نەمەسە قايتارىلمايتىن نەسيەلەردىڭ ۇلەسى وسسە, بانكتەر تاۋەكەلدى وتەۋ ءۇشىن پايىزدىق مولشەرلەمەنى كوتەرەدى. سەبەبى نەسيە پايىزى بىرنەشە قۇرامداس بولىكتەن تۇرادى. ماسەلەن, بانك رەسۋرستارىنىڭ قۇنى, وپەراتسيالىق شىعىندار, پايدا مارجاسى, تاۋەكەلگە قوسىلاتىن ۇستەمە. ەگەر تاۋەكەل دەڭگەيى وسسە, بانك ىقتيمال شىعىنداردى جابۋ ءۇشىن وسى تاۋەكەل ۇستەمەسىن ارتتىرادى. ناتيجەسىندە, نەسيە پايىزى دا جوعارىلايدى. سوندىقتان ەكونوميكالىق تۇراقتىلىق پەن بيزنەستىڭ قارجىلىق ءتارتىبى نەعۇرلىم جوعارى بولسا, نەسيەلەردىڭ باعاسى دا سوعۇرلىم قولجەتىمدى بولادى», دەيدى ب.ىسقاق.
سونىمەن قاتار ەكونوميست بانكتەردىڭ الداعى ۋاقىتتا بيزنەسكە نەسيە بەرۋ ساياساتى دا وزگەرۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. ەگەر ەكونوميكاداعى تاۋەكەل دەڭگەيى ءوسىپ, بانكتەردىڭ كاپيتالىنا قىسىم كۇشەيسە, نەسيە الۋ تالاپتارى كۇشەيەدى, كەپىلزاتقا قويىلاتىن تالاپتار ارتادى, كەيبىر سالالارعا نەسيە بەرۋ شەكتەلۋى مۇمكىن. اسىرەسە شاعىن جانە تاۋەكەلى جوعارى بيزنەس ءۇشىن قارجىلاندىرۋ قيىنداي ءتۇسۋى ىقتيمال.
وسى ماسەلە اياسىندا ۇلتتىق بانككە سۇراق جولدادىق. باس بانك جاعدايدى ءجىتى باقىلاپ وتىرعانىن مالىمدەدى. رەتتەۋشى ورگاننىڭ تۇسىندىرۋىنشە, بانك سەكتورىنداعى تابىستىڭ تومەندەۋى وزدىگىنەن نەسيە مولشەرلەمەسىنىڭ كۇرت وسۋىنە الىپ كەلەدى دەۋ دۇرىس ەمەس.
«بانكتەر نەسيە پايىزىن «ويدان شىعارىپ» قويمايدى. وعان نەگىز بولاتىن بىرنەشە سەبەپ بار. بىرىنشىدەن, ەلدەگى جالپى ەكونوميكالىق جاعداي اسەر ەتەدى. مىسالى, ينفلياتسيا جوعارى بولسا, پايىز دا جوعارى بولادى. سەبەبى اقشا قۇنسىزدانىپ جاتىر. ەكىنشىدەن, بانك اقشانى قايدان الىپ وتىر, سوعان قارايدى. ەگەر دەپوزيتكە ادامدارعا جوعارى پايىز تولەسە, وندا سول اقشانى نەسيەگە بەرگەندە دە پايىزدى تومەن قويا المايدى. ۇشىنشىدەن, بانك تابىس تابۋى كەرەك. ول – بيزنەس. سوندىقتان ءوز پايداسىن (مارجاسىن) دا ەسەپكە الادى. تورتىنشىدەن, تاۋەكەل بار. ماسەلەن, ادام نەسيەنى قايتارماي قالۋى مۇمكىن. وسىنداي تاۋەكەلدى جابۋعا بانك پايىزعا قوسىمشا ۇستەمە قوسادى. بەسىنشىدەن, نەسيەنىڭ ءوزى دە ءارتۇرلى. ءبىرى قىسقا مەرزىمگە, ەندى ءبىرى ۇزاق ۋاقىتقا بەرىلەدى. ءبىرى كەپىلمەن, ءبىرى كەپىلسىز. وسىعان قاراي پايىز دا وزگەرەدى. التىنشىدان, ادامنىڭ وزىنە قارايدى. ياعني بۇرىنعى كرەديت تاريحى قانداي, تابىس بار ما, تولەۋگە قابىلەتتى مە – وسىنىڭ ءبارى اسەر ەتەدى. سوڭىندا تاعى ءبىر ماڭىزدى نارسە بار. ول – نارىقتاعى باسەكە. ەگەر بانكتەر كوپ بولسا, كليەنتكە تالاس بولسا, وندا ولار پايىزدى قاتتى كوتەرە المايدى», دەپ جاۋاپ بەردى باس بانك.
حالىقتى «بىزدە نەسيە نەگە شەتەلگە قاراعاندا قىمبات؟» دەگەن سۇراق تا مازالايدى. ۇلتتىق بانكتىڭ تۇسىندىرۋىنشە, ءار ەلدەگى نەسيە پايىزىن جاي عانا سالىستىرا سالۋ دۇرىس ەمەس. سەبەبى سىرت كوزگە تەك سان عانا كورىنگەنىمەن, ونىڭ ارتىندا تۇتاس ەكونوميكالىق جاعداي جاتىر. ءبىر ەلدە ينفلياتسيا تومەن, ەكونوميكا تۇراقتى بولسا, وندا نەسيە پايىزى دا تابيعي تۇردە تومەن بولادى. ال ينفلياتسيا جوعارى ەلدەردە اقشا قۇنى تەز وزگەرەتىندىكتەن, بانكتەر تاۋەكەلدى وتەۋ ماقساتىندا پايىزدى جوعارى قويادى. سونىمەن بىرگە ءار مەملەكەتتىڭ قارجى نارىعىنىڭ قۇرىلىمى دا ءارتۇرلى. كەي ەلدەردە باسەكە كۇشتى, بانكتەر كليەنتكە تالاسادى, سوندىقتان پايىزدى تومەندەتۋگە ءماجبۇر. ال كەي جەردە تاۋەكەل دەڭگەيى جوعارى نەمەسە نارىق ءالسىز. بۇل دا پايىزدىڭ وسۋىنە اسەر ەتەدى. ياعني نەسيە مولشەرلەمەسى – جاي عانا تسيفر ەمەس, ول ەلدىڭ ينفلياتسياسى, ەكونوميكاسى, نارىقتاعى باسەكەسى مەن تاۋەكەل دەڭگەيىنىڭ كورىنىسى. سوندىقتان حالىقارالىق سالىستىرۋدا وسىنىڭ ءبارىن بىرگە ەسكەرۋ ماڭىزدى.
«نەسيە پايىزىنىڭ شەكتەن تىس ءوسىپ كەتپەۋى مەملەكەت نازارىنان تىس قالعان ماسەلە ەمەس. بۇل باعىتتا ارنايى رەتتەۋ تەتىكتەرى قاراستىرىلعان. سونىڭ نەگىزگىسى – جىلدىق ءتيىمدى سىياقى مولشەرلەمەسىنىڭ (جتسم) شەكتى دەڭگەيىن بەلگىلەۋ. بۇل شەك بانكتەرگە بەلگىلى ءبىر «توبە» ىسپەتتى. ياعني قارجى ۇيىمدارى نەسيە ۇسىنعاندا پايىزدى شەكسىز وسىرە المايدى. بۇل – قارىز الۋشىنى شامادان تىس قارجىلىق جۇكتەمەدەن قورعاۋعا باعىتتالعان ماڭىزدى قۇرال. ۇلتتىق بانك پەن قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى بۇل باعىتتا بىرلەسىپ جۇمىس جۇرگىزىپ كەلەدى. كەيىنگى جىلدارى وسى شەكتى مولشەرلەمەنى تومەندەتۋ ماقساتىندا ناقتى قادامدار جاسالدى. اتاپ ايتقاندا, 2024 جىلى قابىلدانعان شەشىمگە سايكەس, جتسم دەڭگەيى قايتا قارالىپ, تومەندەتىلدى. قازىر بۇل كورسەتكىشتى ەسەپتەۋ ادىستەمەسىن جەتىلدىرۋ جۇمىستارى جالعاسىپ جاتىر», دەپ ءتۇسىندىردى رەتتەۋشى ورگان.
سونداي-اق حالىقارالىق تاجىريبە دە بۇل ماسەلەنىڭ اۋقىمى كەڭ ەكەنىن اڭعارتادى. دۇنيەجۇزىلىك بانك پەن حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ زەرتتەۋلەرى كورسەتكەندەي, دامۋشى ەلدەردە نەسيە پايىزىنىڭ جوعارى بولۋى – جەكەلەگەن شەشىمدەردىڭ ەمەس, جۇيەلىك فاكتورلاردىڭ ناتيجەسى. مۇنداي ەلدەردە ينفلياتسيا دەڭگەيى جوعارى, قارجى نارىعىنىڭ تەرەڭدىگى جەتكىلىكسىز, ال تاۋەكەل دەڭگەيى دامىعان ەكونوميكالارعا قاراعاندا اناعۇرلىم جوعارى. سوندىقتان پايىزدىق مولشەرلەمەنىڭ دە سوعان سايكەس جوعارى بولۋى – ەكونوميكالىق زاڭدىلىق.
