سوڭعى ۋاقىتتا قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ماسكەۋگە ساپارى, تاريحي جاد ماسەلەسىنە قاتىستى مالىمدەمەلەرى, گۋمانيتارلىق جوبالار مەن تۋريستىك بايلانىستاردىڭ ارتۋى ساراپشىلار نازارىن اۋداردى. سونىمەن قاتار ۆلاديمير ءپۋتيننىڭ قازاقستانعا الداعى مەملەكەتتىك ساپارى دا قوس مەملەكەت اراسىنداعى ديالوگتىڭ جاڭا كەزەڭىن ايقىنداۋى مۇمكىن دەگەن پىكىرلەر ايتىلىپ جاتىر.
قازاقستان-رەسەي قاتىناستارىنىڭ قازىرگى سيپاتى, تاريحي جادتىڭ ماڭىزى, جەكە ديپلوماتيا فاكتورى جانە وڭىرلىك قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرى تۋرالى ازەربايجاندىق ساياساتتانۋشى يلگار ۆەليزادەمەن سۇحباتتاستىق.
– قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ جەڭىس كۇنى قارساڭىندا ماسكەۋگە ساپارىنىڭ ماڭىزىن قالاي باعالايسىز؟ بۇل قازاقستان مەن رەسەي قارىم-قاتىناسى كونتەكسىندە قانداي سيگنال بەرەدى؟
– ەڭ الدىمەن, قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى قارىم-قاتىناستار ءداستۇرلى تۇردە بولجامدى ءارى كوپتەگەن باعىتتار بويىنشا وتە تىعىز ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. ءتىپتى بارلىق باعىت بويىنشا دەۋگە بولادى. ەكونوميكالىق جانە اسكەري-تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىقتان باستاپ گۋمانيتارلىق سالاعا دەيىنگى بايلانىستاردى قامتيدى. بۇعان كوپتەگەن نەگىز بار جانە بۇل قاتىناستاردىڭ بارلىعى پراگماتيزم مەن ەكى ەلدىڭ ۇزاق مەرزىمدى مۇددەلەرىنە نەگىزدەلگەن. سوندىقتان كۇردەلى گەوساياسي جاعدايعا جانە ءتۇرلى وڭىرلەردە, سونىڭ ىشىندە رەسەيدىڭ قاتىسۋىمەن بولىپ جاتقان قاقتىعىستارعا قاراماستان, قازاقستان قاقتىعىستىق قۇرامداستان الشاقتاپ, ەڭ الدىمەن ۇزاق تاريحى مەن تەرەڭ بايلانىستارى بار ەكىجاقتى قاتىناستارعا باسىمدىق بەرۋگە تىرىسادى.
قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ جەڭىس كۇنى قارساڭىندا ماسكەۋگە جاساعان ساپارى قازاقستاننىڭ تاريحقا قۇرمەت بىلدىرەتىنىن جانە ەكىجاقتى قارىم-قاتىناستاردى بولاشاقتا دا دامىتۋعا مۇددەلى ەكەنىن كورسەتەدى. مۇنداعى سيمۆوليزم تاريحي بايلانىستاردىڭ قازىرگى جانە بولاشاقتاعى ەكى ەل اراسىنداعى قاتىناستار سيپاتىن ايقىندايتىنىندا جاتىر.
– قازاقستان پرەزيدەنتى جەڭىس كۇنىن «كوز جاسىمەن كەلەتىن مەرەكە» دەپ اتاپ, تاريحي جادتى ساقتاۋعا ەرەكشە نازار اۋداردى. بۇل تاقىرىپ بۇگىن قازاقستان مەن رەسەي اراسىنداعى قارىم-قاتىناس سيپاتىنا قانشالىقتى اسەر ەتەدى؟
– پرەزيدەنت جەڭىس كۇنىن «كوز جاسىمەن قارسى الىناتىن مەرەكە» دەپ اتادى. بۇل شىنىمەن دە سولاي. ماسكەۋ تۇبىندە نەمىس-فاشيست اسكەرلەرىنىڭ ىلگەرىلەۋىن توقتاتقان پانفيلوۆشىلاردىڭ ەرلىگىن ەسكە الۋدىڭ ءوزى جەتكىلىكتى. مىڭداعان, ونداعان مىڭ, ءتىپتى جۇزدەگەن مىڭ قازاقستاندىق فاشيزمگە قارسى كۇرەستە, ورىس حالقىمەن جانە بۇرىنعى كەڭەس وداعى قۇرامىنداعى وزگە رەسپۋبليكالاردىڭ حالىقتارىمەن بىرگە شايقاسىپ, ءومىرىن قيدى. سوندىقتان قازاقستان ءۇشىن بۇل شىنىمەن دە كوز جاسىمەن قارسى الىناتىن مەرەكە. قازاقستان جارالانعانداردى, بوسقىنداردى قابىلداپ, مايداندى بار مۇمكىندىگىمەن قامتاماسىز ەتتى. ونىڭ ۇستىنە سوعىس باستالار الدىندا ەل تاريحىنداعى اسا اۋىر كەزەڭدى باستان وتكەردى. سوعان قاراماستان, قازاق حالقى جاۋدىڭ ورتاق ەكەنىن ءتۇسىنىپ, ورتاق وتاندى جانە قازاقستاندى قورعاۋ قاجەت ەكەنىن جاقسى ءبىلدى. سوندىقتان جەڭىس كۇنى ءالى كۇنگە دەيىن كوز جاسىمەن ەسكە الىناتىن مەرەكە بولىپ قالا بەرەدى. سونىمەن قاتار ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىنداعى قازاقستاندىقتاردىڭ ەرلىگى فاشيزمگە قارسى جانقيارلىق كۇرەستىڭ ۇلگىسىنە اينالدى.
– قازاقستان پرەزيدەنتى گۋمانيتارلىق بايلانىستاردى, سونىڭ ىشىندە «سيريۋس» مەكتەپتەرى سياقتى ءبىلىم بەرۋ جوبالارىن دامىتۋعا باسىمدىق بەردى. مۇنداي باستامالاردىڭ ماڭىزىن قالاي باعالايسىز؟
– گۋمانيتارلىق بايلانىستارعا, سونىڭ ىشىندە «سيريۋس» مەكتەبىنە كەلسەك, بۇگىنگى تاڭدا گۋمانيتارلىق ديالوگتىڭ ماڭىزى ەرەكشە. ءدال وسىنداي ديالوگ ەلدەر مەن حالىقتاردىڭ ءبىر-ءبىرىن جاقسىراق تۇسىنۋىنە, ءوز ۇستانىمدارىن اشىق ءارى سەنىمدى جاعدايدا جەتكىزۋىنە مۇمكىندىك بەرەدى. قازىرگى تاڭدا اقپاراتتىق سوعىستار مەن جالعان اقپاراتتاردىڭ تارالۋى مەملەكەتارالىق قاتىناستار مەن گۋمانيتارلىق بايلانىستارعا ايتارلىقتاي تەرىس اسەر ەتىپ وتىرعانىن كورىپ وتىرمىز. سوندىقتان وسىنداي ءبىلىم بەرۋ جانە گۋمانيتارلىق جوبالار حالىقتاردىڭ ءوزارا تۇسىنىستىگىن ارتتىرىپ, ورتاق بولاشاق پەن ىنتىماقتاستىق ءۇشىن سەنىمدى ديالوگ قۇرۋعا كومەكتەسەدى.
– رەسەي قازاقستانعا كەلەتىن تۋريستەر سانى بويىنشا ءبىرىنشى ورىنعا شىقتى. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, بۇل ديناميكا نەنى كورسەتەدى؟
– رەسەي راسىندا دا تۋريستىك اعىن بويىنشا ءبىرىنشى ورىنعا شىقتى. بۇگىندە تاياۋ شىعىستاعى قاقتىعىستار, ۋكرايناداعى جاعداي جانە رەسەي مەن باتىس اراسىنداعى قاتىناستاردىڭ شيەلەنىسۋى اياسىندا رەسەيلىكتەر جاقىن شەتەل ەلدەرىنە كوبىرەك نازار اۋدارا باستادى. بۇل رەتتە قازاقستان رەسەيلىكتەر ءۇشىن جاي عانا كورشى مەملەكەت ەمەس. ەش اسىرەلەۋسىز ايتۋعا بولادى – بۇل ولار ءۇشىن جاقىن ءارى تۇسىنىكتى ورتا. سەبەبى قازاقستاندا ورىس ءتىلى كەڭ تارالعان, ال قازاقستاندىق تۋريستىك كومپانيالار ۇسىناتىن قىزمەت كورسەتۋ دەڭگەيى وتە جوعارى. قازاقستاننىڭ كۋرورتتارى تەك ايماقتا عانا ەمەس, ودان تىس جەرلەردە دە تانىمال. قازاقستان الەمدىك تۋريستىك نارىقتاعى پوزيتسياسىن كۇشەيتىپ كەلەدى جانە مۇنى رەسەيلىكتەر دە بايقاپ وتىر. ولار ەلدىڭ تابيعي سۇلۋلىعىنا قىزىعىپ كەلەدى, ال زاماناۋي ينفراقۇرىلىم قازاقستاننىڭ رەكرەاتسيالىق الەۋەتىن تولىق پايدالانۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
– رەسەي پرەزيدەنتى توقاەۆتىڭ ەكىجاقتى قاتىناستاردى دامىتۋداعى جەكە ۇلەسىن اتاپ ءوتتى. بۇگىندە جەكە ديپلوماتيا فاكتورى مەملەكەتارالىق ديالوگتىڭ تۇراقتىلىعىنا قانشالىقتى اسەر ەتەدى؟
– رەسەي پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ەكىجاقتى قاتىناستاردى دامىتۋداعى جەكە ۇلەسىن اتاپ ءوتتى. بۇل راسىندا دا سولاي, ويتكەنى قازىرگى تاڭدا مەملەكەتارالىق قاتىناستار كوپ جاعدايدا ەل باسشىلارىنىڭ جەكە بايلانىستارىنا تاۋەلدى. قازاقستان پرەزيدەنتى – تاجىريبەلى ساياساتكەر ءارى ديپلومات. ول الەمنىڭ كوپتەگەن كوشباسشىلارىمەن, ءتىپتى ءبىر-بىرىنە قايشى مۇددەلەرى بار ەلدەردىڭ جەتەكشىلەرىمەن دە جاقسى قارىم-قاتىناس ورناتا ءبىلدى. قازاقستان مەن رەسەي پرەزيدەنتتەرى اراسىنداعى سەنىمدى بايلانىس ەكى مەملەكەت اراسىنداعى ءوزارا سەنىم احۋالىن قالىپتاستىرىپ, تۋىندايتىن كوپتەگەن ماسەلەلەردى جەدەل شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ءدال وسى سەنىم قازاقستانعا ۇلتتىق مۇددەلەرگە سۇيەنە وتىرىپ, تاۋەلسىز سىرتقى ساياسات جۇرگىزۋگە جانە سىرتقى تاۋەكەلدەردى ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
– قازىر ۆلاديمير ءپۋتيننىڭ قازاقستانعا مەملەكەتتىك ساپارىنا دايىندىق بەلسەندى ءجۇرىپ جاتىر. ءسىزدىڭ ويىڭىزشا, بۇل ساپاردان نە كۇتۋگە بولادى؟
– قازىرگى گەوساياسي جاعدايدا قورعانىس قابىلەتى مەن ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جۇيەسىن نىعايتۋ اسا ماڭىزدى. جاھاندىق تۇراقسىزدىق پەن كۇردەلى حالىقارالىق ۇدەرىستەرگە قاراماستان, قازاقستان ءتۇرلى مەملەكەتتەرمەن, سونىڭ ىشىندە رەسەيمەن دە, سەنىم مەن ديالوگ نەگىزىندە قارىم-قاتىناس ورناتىپ كەلەدى. ويتكەنى ءدال وسى فاكتور ەل قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدەگى ماڭىزدى تەتىك بولىپ تابىلادى. سەنىم مەن ديالوگ بولماعان جاعدايدا قاقتىعىستار مەن سوعىس قاۋپى ارتا تۇسەدى. سوندىقتان الداعى ساپار بارىسىندا ەكونوميكالىق, ەنەرگەتيكالىق, كولىك-لوگيستيكا, قاۋىپسىزدىك جانە گۋمانيتارلىق بايلانىستارعا قاتىستى بىرقاتار ماڭىزدى ماسەلەلەر تالقىلانادى دەپ كۇتۋگە بولادى.
– قازاقستانداعى ارداگەرلەرگە تولەنەتىن تولەمدەر كورشىلەس ەلدەرمەن سالىستىرعاندا شامامەن بەس ەسە جوعارى. مۇنى ەلدەگى الەۋمەتتىك قولداۋ مەن جەڭىمپاز ۇرپاققا قۇرمەتتىڭ جاڭا مودەلىنىڭ قالىپتاسۋى دەپ ايتۋعا بولا ما؟
– ارداگەرلەردى الەۋمەتتىك قولداۋ ماسەلەسىنە كەلسەك, ەڭ الدىمەن سوڭعى ونجىلدىقتاردا قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق تۇرعىدان ەداۋىر دامىعان مەملەكەتكە اينالعانىن اتاپ وتكەن ءجون. ەلدىڭ ىشكى جالپى ءونىمى 300 ميلليارد دوللاردان استى, ينۆەستيتسيا كولەمى ايتارلىقتاي ۇلعايدى, ەكونوميكا ءارتاراپتاندىرىلدى. مۇنىڭ بارلىعى مەملەكەتكە الەۋمەتتىك ماسەلەلەردى تيىمدىرەك شەشۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ارداگەرلەرگە تولەنەتىن جوعارى تولەمدەر قازاقستان مەملەكەتىنىڭ الەۋەتىن جانە جەڭىمپاز ۇرپاققا دەگەن قۇرمەتىن كورسەتەدى. سونىمەن بىرگە جىل وتكەن سايىن ارداگەرلەر سانى, وكىنىشكە قاراي, ازايىپ كەلەدى. بۇل مەملەكەتكە بۇرىنعى الەۋمەتتىك قولداۋ كولەمىن ساقتاپ, ونى قالعان ارداگەرلەر اراسىندا قايتا بولۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. الايدا ماسەلە تەك ماتەريالدىق كومەك تۋرالى عانا ەمەس. بۇل – ەلدىڭ دامۋىنا زور ۇلەس قوسقان اعا بۋىن وكىلدەرىنە دەگەن قۇرمەتتىڭ بەلگىسى. مۇنداي قولداۋ عاسىرلار قويناۋىنان كەلە جاتقان قازاق حالقىنىڭ ساياسي, الەۋمەتتىك جانە مادەني ءداستۇرىنىڭ ءبىر بولىگى بولىپ سانالادى. مەملەكەت وسى قۇندىلىقتاردى ساقتاپ, نىعايتۋعا جانە جاس ۇرپاققا ءدال وسى گۋمانيستىك قاعيداتتاردىڭ قازاقستاندىق قوعام مەن ۇلتتىق بولمىستىڭ نەگىزى ەكەنىن كورسەتۋگە ۇمتىلادى.
