ەرتە كەزدەن قولعا العان, قولعا الىپ تولعانعان كىتابىمىزدىڭ بىرەگەيى – اباي اتانىڭ قوس تومدىق قارا كىتابى-تىن. شىم-شىتىرىق, كەيدە تىم تۇسىنىكتى, كەيدە تىم رابايسىز, اقىلعا اۋىر, ويعا سالماق بولعان تىڭسۇرەڭ شىعارمالار قوراز كامپيتتەي ءۇيىرىپ, تاڭعاجايىپ «مىڭ ءبىر ءتۇن» ورماندارىن اشتى. مۇمكىن جاتتادىق, مۇمكىن كەيبىرىن وعاش كوردىك, بىراق سول سىرتى تەرەڭىنە تارتار قارا قۇردىمداي ابزال كىتاپ بىزگە عىلىمعا قۇشتارلىق سىيلاپتى.
حاكىم عىلىمسىز ادامدى توزگىسىز سىنعا الادى, اجۋاعا اينالدىرادى. عىلىمسىز عيباداتقا بارماق بولىپ, ق ۇلىنداي قۇلدىراڭداعان ابىرالىعا «پاشول دەرەۋ كۇناكار!» دەپ دۇرسە قويادى. ەندى بىردە «ساياز جۇزەر سايقالدار عاپىل قالار» دەپ تاعى ءبىر بىلىمگە ۇمتىلماس جولاۋشىنىڭ جونىنان تاسپا ءتىلىپ وتەدى. «قاشان بالا عىلىم-ءبىلىمدى ماحابباتپەن كوكسەرلىك بولسا, سوندا عانا ونىڭ اتى ادام بولادى» دەيدى بىردە. بۇدان سوڭ وقىرمان جاسقا ءبىلىم-عىلىمنان قادىرلى نە بولماق؟
دۇنيە دە ءوزى, مال دا ءوزى,
عىلىمعا كوڭىل بەرسەڭىز.
بىلگەندەردىڭ سوزىنە,
ماحابباتپەن ەرسەڭىز.
اقىل سەنبەي سەنبەڭىز,
ءبىر ىسكە كەز كەلسەڭىز.
عىلىمعا باس ۇرۋ كەزىندە اقىلدىڭ ورنى وراسان. كونفۋتسي: «ويسىز وقۋ بەكەر» دەگەن-ءتىن. ياعني وقىعان دۇنيەنى اقىلمەن تارازىلاپ, قورىتىپ, جۇرەككە ەنگىزۋ شارت. شاكارىم قۇدايبەردى ۇلى:
عىلىمسىز ادام ايۋان,
نە قىلساڭ دا عىلىم ءبىل.
عىلىمعا دا كەرەك جان,
اقىلسىز بولسا عىلىم تۇل, –
دەيدى. ءيا, باسقارۋشى, بارلاۋشى اقىلسىز عىلىم جيۋ – سۋعا جازعان سەرتپەن تەڭ.
عىلىم-بىلىمگە جولعا شىققان تالاپتى ەر ءۇشىن اباي ءسوزى تاپتىرماس گيد, قۇنى جوق ۇستاز. ۇستازى جوقتىڭ ۇستانىمى جوق دەگەندەي, ءبىلىم جولىندا اقىل-ءبىلىمى اسقان تۇلعانىڭ جولبەلگى كورسەتۋى ماڭىزدى. حاكىم وتىز ەكىنشى سوزىندە ء«بىلىم عىلىم ۇيرەنبەككە تالاپ قىلۋشىلارعا» كەڭەسىن ايتادى. «اۋەلى – ءبىلىم-عىلىم تابىلسا, ونداي-مۇنداي ىسكە جاراتار ەدىم دەپ, دۇنيەنىڭ ءبىر قىزىقتى نارسەسىنە كەرەك بولار ەدى دەپ ىزدەمەككە كەرەك. ونىڭ ءۇشىن ءبىلىم-عىلىمنىڭ وزىنە عانا قۇمار, ىنتىق بولىپ, ءبىر عانا بىلمەكتىكتىڭ ءوزىن داۋلەت بىلسەڭ جانە ءار بىلمەگەنىڭدى بىلگەن ۋاقىتتا كوڭىلدە ءبىر راحات حۇزۋر حاسيل بولادى». شىنىندا ء«بىلىمنىڭ ءلاززاتىن بىلسە پاتشا تاعىنان باس تارتار ەدى». ەگەر ءبىلىم ىزدەۋدە ويعا بوتەن ماقساتتار كىرىكسە, وندا ءبىلىم ادامعا ارايىن اشىپ, ۇلبىرەك ماقتاداي كوڭىلگە ەنبەيدى. «اسىراپ العان شەشەنىڭ مەيىرىمى» سەكىلدى بولادى.
جوعارى ساناتتى تۇلعالارعا ءتان ورتاق قۇندىلىقتىڭ بىرەگەيى – عىلىم. عۇمىر بويى شارق ۇرىپ ءبىلىم ىزدەپ, قونىسى رۋحاني وشاققا اينالعان لەۆ تولستوي «ارىلۋىندا»: ء«بىلىمنىڭ وسىناۋ ورمانىنان ءومىر سۇراقتارىنا جاۋاپ ىزدەي ءجۇرىپ, ورماندا اداسىپ كەتكەن ادامنىڭ باسىنان كەشەتىندەي سەزىمدى مەن دە باستان وتكەردىم. ورمان ىشىندە تۇتاسا وسكەن اعاشتاردىڭ كوزگە تۇرتسە كورگىسىز قاراڭعىلىق جايلاپ تۇراتىن تۇستارى دا, الاڭقايلار مەن القاپتاردان تۇراتىن ساۋلەلى تۇستارى دا بولادى» دەيدى. راسىندا, وي ەڭبەگى – ەڭ اۋىر ەڭبەك, ازاپتى ەڭبەك. قيىس كەتسەڭ جارعا قۇلاتار تۇنەگى, تۋرالىقپەن جورتساڭ كەيدە سۇيەك جۇتقان سيىرداي سىندارلى الدىڭنان شىعاتىن ءتۇيىنى بار. ءبىر قىزىعى, ءبىلىم جولىندا ارتقا قايتار كوپىر بولمايدى. ول كوپىر الدەقاشان ورتەلگەن. نەگە دەگەندە, ءبىلىم دەگەنىمىز ۇزدىكسىز جاڭا قۇرلىق اشۋدان, تىنىمسىز تاسقىندارمەن جاعالاسۋدان تۇرادى. سودان دا بلەز پاسكال: ء«بىز مۇندا قانداي بيىكتىكتەن قۇلاعانىمىزدى ءبىلۋ ءۇشىن كەلدىك», دەدى. بورحەستىڭ «جۇمباق عاجايىپ» اتتى شىعارماسىندا كىتاپحانادا اداسقان كەيىپكەردىڭ باستان وتكەرگەن وقيعاسى باياندالادى. «تاڭ الدىندا ءتۇس كورىپتى, تۇسىندە كلەمەنتكۋم كىتاپحاناسىنىڭ دالىزىندە اداسىپ ءجۇر ەكەن. قارا كوزىلدىرىكتى كىتاپحاناشى «نە ىزدەپ ءجۇرسىز؟» دەپ سۇرادى. «قۇدايدى» دەدى حلاديك. كىتاپحاناشى: «قۇداي كىتاپحاناداعى ءتورت ءجۇز مىڭ كىتاپتىڭ ءبىر پاراعىنداعى الدەبىر ءارىپتىڭ ىشىندە» دەيدى». جازۋشى قىزىقتى سيۋجەت ارقىلى قۇدايعا بارار جولدىڭ سونشالىق ۇزاقتىعىن, ول جول تەك كول-كوسىر, الىپ شىرشاداي ارسا-ارسا ەڭبەكپەن ۇشتاسارىن ءسوز ەتەدى.
اباي اتانىڭ ءبىر ارتىقشىلىعى ۇعىمى جانارتاۋ ۇڭعىسىنا بارابار كەسەك ويلاردى قىسقا سوزگە نە شۋماققا سىيدىرا الۋىندا. ماسەلەن, مىنا ەكى تارماق ءتۇپسىز ساناڭىزعا بورەنە لاقتىرىپ, دانىشپاندىقتىڭ التىن ارقانىنا اسىلىپ تۇرعانداي.
ءبىر عىلىمنان باسقانىڭ,
ءبارى دە كەسەل اسقانعا.
