قازاق مەديتسيناسىنىڭ ايتۋلى جەمىسى رەتىندە – «شيپاگەرلىك بايان» مەديتسينالىق-ەنتسيكلوپەديالىق كىتابىن اتاۋعا بولادى. XV عاسىردا ءومىر سۇرگەن اتاقتى شيپاگەر وتەيبويداق تىلەۋقابىل ۇلى كەي دەرەكتەردە 1388-1478 جىلدار ارالىعىندا ءومىر سۇرگەن. «شيپاگەرلىك بايان» ەڭبەگى قازاقتىڭ جانىبەك حانىنىڭ ارنايى تاپسىرۋى بويىنشا جازىلعان. عالىم ۇشان-تەڭىز ەڭبەكتى 70 جاسىندا باستاپ, جانىبەك حان دۇنيە سالعان 1473 جىلى,
85 جاسىندا جازىپ بىتىرگەنى جونىندە ماعۇلمات قالدىرعان. عالىمنىڭ 90 جاسقا جاقىنداپ دۇنيە سالعانى جونىندە دە مالىمەتتەر بار. وسىمدىكتەن الىناتىن 728 ءتۇرلى, جان-جانۋارلاردان الىناتىن 318 ءتۇرلى, مەتالل-مەتاللويدتاردان تۇزىلەتىن 318 ءتۇرلى شيپالىق قاسيەتى بار دارىلەردىڭ اتاۋى بار كىتاپتا ماڭىزدى مالىمەتتەر جەتىپ ارتىلادى. ماسەلەن, «شەشەك» اۋرۋىنا ۆاكتسينا ەگۋدى اعىلشىن عالىمى ەدۋارد جەننەردەن 1796 جىلى قولعا السا, دا ۆينچي, ۆ.گارۆەي سىندى زەرتتەۋشىلەر قان اينالىمى, جۇرەك پەن مي قىزمەتتەرىنە تۇجىرىمدامالار جاساعان. ءبىر تاڭعالارلىق جايت, وتەيبويداق بابامىز بۇل سالادا ءبىر عاسىرعا جۋىق ۋاقىت بۇرىن زەرتتەۋ جۇرگىزگەن. جەرگىلىكتى ەلدىڭ ار-نامىسىنا تيەتىن كەكەسىن ءسوز بەن ارەكەتتەرىنە قاراماستان, عالىم ولگەن ادامنىڭ دەنەسىن بورشالاپ, ومبىدا ءتىرى تۇلكىنىڭ تەرىسىن سىپىرىپ, جەتىسۋ ايماعىندا ءتىرى قويدىڭ كەۋدەسىن پىشاقپەن جارىپ, جۇرەگىن ج ۇلىپ الۋ ارقىلى جۇرەك, مي, قان تامىرلارى قىزمەتى جايلى ءوز تۇجىرىمداماسىن جاسايدى. وسىنداي جانكەشتى تاجىريبەلەردەن تۋعان قۇنارلى مالىمەتتەردىڭ باسىمدىعىنان بولار, اڭىزعا اينالعان كىتاپتى قىتاي وكىمەتى جوعارى باعالاپ, 1997 جىلى ماۋسىم ايىندا «1-دارەجەلى مەملەكەتتىك تاڭداۋلى ۇلتتىق كىتاپ» سىيلىعىمەن ماراپاتتاعان. سونىمەن بىرگە قىتايدا «شيپاگەرلىك باياندى» زەرتتەۋ ءۇشىن ارنايى مەديتسينالىق ورتالىق قۇرىلعان.
وتەيبويداق تىلەۋقابىل ۇلى دۇنيەنىڭ باسقا قىزىقتارىن شەتكە ىسىرىپ, تەك ومىرگە كەلگەندەگى دارا ميسسياسى ساناعان شيپاگەرلىك قىزمەتتى جەتىلدىرۋمەن عانا عۇمىر كەشتى. ءتىپتى بالا ءسۇيۋ, جار ءسۇيۋ سىندى وتباسىلىق قۇندىلىقتاردان باس تارتىپ, ءومىرىن تولىق ادامداردىڭ جان-تانىنە ءدارۋ تابۋعا ارنادى. عالىم وسيەتناماسىندا: «تاپقىسىز باعا گاۋھارداي اسىلدارعا دا, پىسقاق, بىقسىققان, جاسىقتارعا دا شيپا ەم دارىمدادىم. قول لاسى داۋلەتكە, لاس ءنىلى ساۋلەتكە دە قىزىقپادىم» دەپ اسقان تازالىعىن, جوعارعى پاراساتى مەن كىسىلىك كەمەلدىلىگىن كورسەتەدى.
«شيپاگەرلىك باياندا» تەك ەمدەۋ ءىسى جونىندە ەمەس, ادامدى ءوزىن تانۋعا, رۋحاني جوعارىلاۋعا قاراي ۇمتىلدىراتىن ىزگىلىك, وتانسۇيگىشتىك, اعارتۋشىلىق جولدار دا قامتىلعان. جاقسى مەن جاماندى اجىراتۋ جايلى 91 نارسەنى جەۋگە تىيىم سالسا, 7 نارسەگە تيىسپەۋدى وسيەت ەتەدى. جەتى قاعيدا ادامدى رۋحاني تازالىققا ۇندەيتىن بىرەگەي دۇنيەلەر. بۇلار: «كوكتەمدە كوكتەپ كەلە جاتقان وسكىنگە تيىسپەۋ, كوكتەمدە كوبەيمەلى جورعامالارعا تيىسپەۋ, كوكتەمدە كورىنگەن قوزعالىشتارعا تيىسپەۋ, كوكتەمدە كوز اشپاعان شيكىلىككە تيىسپەۋ, قاي-قاشاندا قونجاتقا تيىسپەۋ, قاي-قاشاندا كورشىگە تيىسپەۋ, قاي-قاشاندا ەلشىگە تيىسپەۋ».
ءيا, جۇرەگىنەن نۇردى بۇلاقشا اعىزعان عۇلاما عالىمدى تانۋ بۇگىنگى ۇرپاقتىڭ بورىشى. ولمەس ونەر قالدىرعان ول ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىندا الداعى ۇرپاققا سەنىم ارتىپ: «مەنەن ۇرپاق قالماسا دا, كۇندەردىڭ كۇنىندە مەنى الەمگە ايگىلەيتىن «شيپاگەرلىك بايانىم» ارتىمدا قالماق. بۇل سوڭعىلاردىڭ قادىرىن ءبىلىپ, ۇستانا بىلسە, قانعىسىز بۇلاق, قادىرىن بىلسە, وتباسى اياقپەن توزاتىن تۋلاق» دەپ, الىپ مۇراسىن بولاشاققا امانات ەتكەن. «قازاق ءوز-ءوزىن تانىسا بۇكىل əلەمدى جاۋلاپ الار ەدى» دەگەندەي, ەلىكتەۋدىڭ شەڭبەرىنەن شىعىپ, اسىل تۇبىرىمىزگە ۇڭىلسەك, كوپتەگەن جاۋھارعا كەزىگەرىمىز حاق.
