مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ حالىقارالىق كرەاتيۆتى ەكونوميكا جىلى ەلىمىزدە دە كرەاتيۆتى يندۋستريا قۇرۋدا تالانتتى جاستارعا نازار اۋدارۋدى, جۇمىسپەن قامتۋدى, ۇكىمەتكە ستراتەگيالىق تۇرعىدان ماڭىزدى سالانى كەشەندى تۇردە دامىتۋ جوسپارىن قۇرۋدى تاپسىردى. ياعني عىلىم, مادەنيەت جانە زاماناۋي شىعارماشىلىق سالالارى بويىنشا ۇلتتىق ءبىلىم حابى, «تالانتتار فابريكاسى» سياقتى ورتالىقتار قۇرىلىپ, ەلىمىزدىڭ بارلىق وڭىرىندەگى دارىندى جاستاردىڭ كاسىبي مامانداردان ءبىلىم الىپ, ولاردىڭ شەبەرلىك ساعاتتارىنا قاتىسۋعا جول اشىلادى دەلىندى. بىراق ازىرشە ەلىمىزدىڭ زاڭنامالىق قۇجاتتارىندا كرەاتيۆتى يندۋستريانىڭ ناقتى انىقتاماسى جوق. ياعني وكىلەتتى ورگاندارمەن وسى سالانى دامىتۋدىڭ ناقتى باعىتتارى بەلگىلەنبەگەن سوڭ, مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارى دا قاراستىرىلماعان. بىلىكتى ماماندار دا از. ويتكەنى كرەاتيۆتى يندۋستريانىڭ ماقساتى – قارجىلىق تابىس قانا ەمەس, الەۋمەتتىك جانە ازاماتتىق دامۋ.
– جالپى, «كرەاتيۆتى ەكونوميكا» تەرمينىن العاش رەت نيۋيوركتىك Businessweek جۋرنالى 2000 جىلى قولدانعان. سوندىقتان كرەاتيۆتى يندۋستريا دەگەنىمىز – ەكونوميكانى دامىتۋدىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى. بۇكىل الەمدە كرەاتيۆتى يندۋستريا الەۋەتتى ونەركاسىپتىك ساياساتتىڭ ءبىر بولىگىنە اينالدى. بۇل ەرەكشە سالالار ۇلىبريتانيا, قىتاي, جاپونيا, وڭتۇستىك كورەيا, رەسەي جانە باسقا دا ەلدەردە مەملەكەتتىك قولداۋعا يە, – دەيدى ەكونوميست عالىم ءاليا ابىشەۆا.
كرەاتيۆتى يندۋستريانىڭ قاراپايىم سيپاتتاماسىنا كەلسەك, شىعارماشىلىق قىزمەتتىڭ ءارتۇرلى سالالارىندا جاڭاشىل يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردىڭ الاتىن ورنىمەن ەرەكشە. مىسالى, جەرلەسىمىز يمانبەك زايكەنوۆتىڭ الەمدىك «گرەممي» مۋزىكالىق پرەمياسىنىڭ جەڭىمپازى اتانۋى دا كرەاتيۆتى يندۋستريانىڭ مۋزىكا, ونەر, جارناما, ساۋلەت, كينەماتوگرافيا, انيماتسيا, ديزاين سالالارىنداعى شىعارماشىلىق قىزمەتپەن تىكەلەي بايلانىستى ەكەنىن كورسەتتى. بۇل يمانبەك سياقتى ويلاۋ قابىلەتى ۇشقىر, كرەاتيۆتى, تالانتتى جانە بىرەگەي جاستاردى بىرىكتىرەتىن بولسا, زاماناۋي تسيفرلى قۇرالدار ارقىلى ءومىردىڭ ءتۇرلى سالاسىندا الدىمىزدان جەتىستىكتەر كۇتەرى انىق.
ءا.ابىشەۆانىڭ ايتۋىنشا, ەكونوميكاداعى «كرەاتيۆتى ەكونوميكا», «كرەاتيۆتى يندۋستريا», ء«بىلىم ەكونوميكاسى» سياقتى جاڭا تەرميندەر تىكەلەي جاستاردىڭ زياتكەرلىك ءبىلىم دەڭگەيىمەن بايلانىستى. كرەاتيۆ بىلىمدىلىك حابىنا اينالادى دا, نارىققا ءوز ونىمدەرىن شىعارۋعا مۇمكىندىگى بار كرەاتيۆتى جاستار كەلە باستايدى. ارينە, كرەاتيۆتى كاسىپكەرلىك باعىتىن, كرەاتيۆتىك الەۋەتتى, كرەاتيۆتى ەكونوميكانى دامىتۋدا مەملەكەتتىڭ قولداۋى قاجەت. بۇل جاستاردىڭ جاپپاي شەتەلگە كەتۋ ۇردىسىنە دە توقتاۋ بولار ەدى. مىسالى, اقش ەلشىلىگى ءوڭىردىڭ كرەاتيۆتى ەكونوميكاسىن دامىتۋعا قولداۋ كورسەتپەك. ەلىمىزدەگى اقش ەلشىلىگىنىڭ مادەنيەت جانە ءبىلىم بەرۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى اتتاشەسى ەمبەرمەن (Amber Aura) پاۆلودار وبلىسى اكىمدىگىندەگى كەزدەسۋدە ءوڭىردىڭ كرەاتيۆتى ەكونوميكاسىن دامىتۋعا ەرەكشە نازار اۋدارا وتىرىپ, وزەكتى جانە الەۋەتتى ىنتىماقتاستىق ماسەلەسى تالقىلاندى. جىل سوڭىنا دەيىن س.تورايعىروۆ اتىنداعى وبلىستىق عىلىمي كىتاپحانادا امەريكالىق ەرەكشە جوبا ءبولىمى اشىلادى. بۇل – كرەاتيۆتى ونەرتاپقىش جاستاردىڭ يدەيالارى مەن يننوۆاتسيالىق جوبالارىن جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىندىگى. كىتاپحانادا اشىلعان Maker Space شىعارماشىلىق زەرتحاناسىنا كەز كەلگەن وقۋشى مەن ستۋدەنتتەر وزدەرىنىڭ جوبالارىن جاساۋ ءۇشىن كەلەدى. ياعني Maker Space – يدەيالاردى ىسكە اسىرۋعا ارنالعان شىعارماشىلىق شەبەرحانا. جوبالار مەن ستارتاپتاردى ىسكە اسىرۋدا پىكىرلەستەردى قاسىڭنان تاباسىڭ.
ورتالىقتىڭ اشىلۋىنا وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى ساكەن شاياحمەتوۆ, اقش-تىڭ ەلىمىزدەگى ەلشىلىگى ميسسياسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى دجۋدي كۋو قاتىستى. جاڭا جوبا اتالعان ەلشىلىك پەن Chevron كومپانياسى اراسىنداعى مەموراندۋم بارىسىندا جاسالدى.
– بۇل بىلىمگە, عىلىمعا قۇشتار جاستاردى تابۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. جوبانىڭ ماقساتى – وڭىردە كرەاتيۆتى ەكونوميكانى دامىتۋ. تەگىن جۇمىس ىستەيتىن ورتالىق كرەاتيۆتى ەكونوميكاداعى جاڭا باعىتتىڭ اشىلۋىنا جول اشادى, جاستارعا جاڭا تەحنولوگيالارمەن جۇمىس جاساۋعا قولداۋ كورسەتەدى, – دەيدى س.شاياحمەتوۆ.
ەلشىلىك وكىلى دجۋدي كۋونىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە وسى ىسپەتتى 10 ورتالىق اشىلماق, پاۆلوداردا بەسىنشى نىسان اشىلىپ وتىر.
وبلىستىق كىتاپحانا ديرەكتورى شولپان شاياحمەتوۆانىڭ ايتۋىنشا, ستۋدەنتتەر روبوت قۇراستىرۋ, 3D مودەلدەۋ, اعاش جانە تەمىر وڭدەۋ جۇمىستارىمەن اينالىسا الادى. كابينەتتە قاجەتتى قۇرالدار جەتكىلىكتى. الداعى ۋاقىتتا مەكتەپ وقۋشىلارى مەن كوللەدج جانە جوعارى وقۋ ورنى ستۋدەنتتەرىنە ەكسكۋرسيا ۇيىمداستىرىلادى.
جەرگىلىكتى ستارتاپشىلارعا ەرەكشە مۇمكىندىك بەرەتىن Business Ertis Innovation اياسىندا وبلىستا عىلىم-بيزنەس-مەملەكەت ۇدەرىسىن قالىپتاستىرۋ بويىنشا جۇمىستار جالعاسۋدا. الداعى ۋاقىتتا وبلىس ورتالىعىندا عىلىمي-تەحنيكالىق كەڭەس وتىرىسى وتكىزىلەدى. وعان جەرگىلىكتى جۇيە قۇراۋشى كاسىپورىندار مەن عىلىمي قوعامداستىق وكىلدەرى قاتىسادى. كاسىپورىندار تاراپىنان ناقتى تەحنيكالىق تاپسىرمالار مەن قارجىلاندىرۋدى جەرگىلىكتى جوعارى وقۋ ورىندارىنا اۋدارۋ ماسەلەسى دە انىقتالدى. جوعارى وقۋ ورىندارى, كوللەدجدەر جوباعا بيزنەس تۇرعىسىنان قاراپ, ەكونوميكالىق ءوزارا ءتيىمدى ارىپتەستىك قۇرا الادى. بۇل وبلىستىڭ ستارتاپشىلارى ءۇشىن دە جاقسى مۇمكىندىك. مىسالى, تورايعىروۆ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ كومانداسى رەسپۋبليكالىق Student Energy Challenge-2020 رەسپۋبليكالىق بايقاۋىنىڭ جەڭىمپازدارى اتاندى. ولار بايقاۋعا AirFlux يننوۆاتسيالىق ەنەرگيا ۇنەمدەيتىن باكتەريتسيدتى جەلدەتكىشىن ۇسىندى. Enactus رەزيدەنتتەرى مەن ستارتاپ اكادەمياسىنىڭ مەنەدجەرلەرى رۋستام قابدەن, ايجان قالياسقار, گۇلدانا تەمىرشوت ستارتاپ-جوبالارىن دامىتۋعا 3 مىڭ دوللار ۇتىپ الدى. ولار ەندى بۇل قاراجاتقا جاڭا قۇرالدار جيناۋعا قاجەت شيكىزاتتاردى ساتىپ الماق. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ ەكىنشى كومانداسى – ENACTUS KAZAKHSTAN Online National Expo 2020 ستۋدەنتتىك كاسىپكەرلىك, ستارتاپتار مەن يننوۆاتسيالاردىڭ ۇلتتىق كۋبوگىنىڭ چەمپيونى اتاندى. ستۋدەنتتەر «قارجىلىق ساۋاتتىلىق پەن ستارتاپتاردى دامىتۋعا باعىتتالعان وقۋشىلار مەن ستۋدەنتتەرگە ارنالعان Jaryq اتتى ءبىلىم بەرۋ» ونلاين-پلاتفورماسىن جاساپ شىققان.
– جوبالاردى بيزنەس-مودەلدەردى قولدانا وتىرىپ ازىرلەدىك. ENACTUS WORLD CUP 2021 الەمدىك كۋبوگىنا بەس بيلەت ۇتىپ الدىق. ءبىز ەندى ۇلتتىق چەمپيون رەتىندە ەلىمىزدىڭ نامىسىن حالىقارالىق دارەجەدە قورعايتىن بولامىز, – دەيدى Enactus Toraighyrov كومانداسىنىڭ كاپيتانى ادىلەت ءداۋىتوۆ.
جۋىردا وبلىس اكىمى ابىلقايىر سقاقوۆ «كرەاتيۆتى يندۋستريانى دامىتۋ جونىندەگى» رەسپۋبليكالىق جوبالىق كەڭسەنىڭ جەتەكشىسى دانات جۋمين جانە ءوڭىردىڭ شىعارماشىل جاستارىنىڭ قاتىسۋىمەن وتكەن ديالوگتىك الاڭعا قاتىستى. ديالوگتىك الاڭدا كرەاتيۆتى يندۋستريانىڭ الەۋەتى جوعارى ەكەنى, قازىر ونى دامىتۋ تۇجىرىمداماسى دايىندالىپ جاتقانى, شىعارماشىلىق ورتالىقتار اشۋ, كرەاتيۆتى كاسىپكەرلەردى قولداۋ, ءتىپتى يمانبەك پەن سكريپتونيتتىڭ جەتىستىككە قالاي جەتكەندەرى جايلى تالقىلاندى. ءوڭىر باسشىسى وبلىس ورتالىعىندا بۇرىنعى تەمىر جول كوللەدجىنىڭ نەگىزىندە Technikum شىعارماشىلىق ورتالىعى اشىلاتىنىن اتاپ ءوتتى.
– بۇل جەردە سپورتپەن اينالىسىپ, شىعارماشىلىق جارمەڭكەلەر مەن شەبەرلىك سىنىپتارىن وتكىزىپ, جاڭاشىل ءبىلىم الۋعا بولادى. سوندىقتان شىعارماشىلىق وكىلدەرى باس قوسىپ, كرەاتيۆتى يدەيالار تۋىندايتىن كەزدەسۋ ورنىنا اينالادى دەپ ۇمىتتەنەمىز. ورتالىقتىڭ جوباسى مەملەكەتتىك ساراپتامادان ءوتىپ, كەلەسى جىلى ونى جۇزەگە اسىرۋعا قاجەتتى قارجى بولىنەدى, – دەدى وبلىس اكىمى.
كرەاتيۆتى يندۋستريا دەگەنىمىز – شىعارماشىلىق ارقىلى ۇلتتىق ەكونوميكانى دامىتۋ. دامىعان مەملەكەتتەردە كرەاتيۆتى يندۋستريا ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 10 پايىزىن قۇرايدى. ەلىمىزدە وندىرىلەتىن ىشكى جالپى ءونىم 2,3 پايىزعا جەتكەن. بۇل سالادا تۇرعىنداردىڭ 3,6 پايىزى ەڭبەك ەتۋدە.
– ارينە, كرەاتيۆتى يندۋستريانى دامىتۋ ءۇشىن ءتيىستى ينفراقۇرىلىم قاجەت. مىسالى, قالالار مەن اۋدانداردا شىعارماشىل جاستاردىڭ ءوز ونىمدەرىن شىعاراتىن ورىندارى از ەكەنى بارىمىزگە بەلگىلى. ورتالىقتى قۇرۋدان بولەك ونى دۇرىس باسقارۋ دا باستى ماسەلە, – دەيدى دانات جۋمين.
ءبىز كۇندەلىكتى جاستاردى جۇمىسپەن قامتۋ قاجەتتىگىن ءجيى ايتامىز. جۇمىسسىز جاستارعا جول سىلتەپ, باعىت-باعدار بەرەتىن كوشە بويىنداعى جۇمىسقا شاقىرعان جارنامالار دا كوپ. بىراق كرەاتيۆتى ۇزدىك وي جەتىسپەيتىندەي. ەكىنشىدەن, جۇمىسپەن قامتۋعا باعىتتالعان ءتۇرلى قولداۋلار بولعانىمەن, جاستاردىڭ كوبى سول شارالار تۋرالى بىلمەيتىنى وكىنىشتى. قازىر جاستار ساياساتىنا قاتىستى زاڭعا قاجەتتى تۇزەتۋلەر ەنگىزىلۋدە. تۇزەتۋلەر بويىنشا جەرگىلىكتى اكىمدىكتەردىڭ قىزمەتىن باعالاۋ كورسەتكىشىنە «جاستاردىڭ دامۋ يندەكسى» دەگەن ارنايى تىركەس قوسىلادى. ەگەر Technikum سياقتى شىعارماشىلىق ورتالىقتار كوبەيسە, ءتۇرلى كەڭەس الۋعا جۇمىسسىز جاستارعا دا مۇمكىندىك تۋار ەدى.
پاۆلودار وبلىسى
