كۇنسۇلۋ زاكاريا: ءتىرى ۆاكتسينا ازىرلەپ جاتقان بىزدەن باسقا ەل جوق

سول وتاندىق ۆاكتسينانى ازىرلەۋشى عالىمدار توبىنىڭ جەتەكشىسى, بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك پروبلەمالارىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ باس ديرەكتورى كۇنسۇلۋ زاكاريا ەلورداعا كەلگەنىندە باس باسى­لىمعا ۋاقىت ءبولىپ, كوكەيدەگى سۇراقتارىمىزعا جاۋاپ بەردى.

– كەز كەلگەن عىلىمي ونەرتابىس­تىڭ ولشەمى – حالىقارالىق جۋر­نالعا جاريالانعان زەرتتەۋدىڭ قورى­تىندىسى جونىندەگى ماقالا. ونسىز ونەرتابىستى وندىرىسكە اينالدىرۋ قاۋىپتى. وتاندىق ۆاكتسينا تۋرالى عىلى­مي ماقالا ءالى جاريالانعان جوق. بىراق العاشقى دوزاسى ءوندىرىلدى. ءبىز عالىمدارىمىزدىڭ بەدەلىن بايگەگە تىگىپ وتىرعان جوقپىز با؟

– ءيا, ءبىز بيولوگيا, ۆيرۋسولوگيا, ۆاكتسينو­لوگيا سالاسىنداعى الەمنىڭ ەڭ مىقتى عالىمدارى رەتسەنزيا بەرەتىن عىلىمي جۋرنالعا ماقالا جاريالانباي تۇرىپ ءوندىرىستى باستاپ كەتتىك. سەبە­بى ۆاكتسينانى كلينيكالىق سىناقتان وت­كىزۋ­دىڭ ءبىرىنشى جانە ەكىنشى ساتىسى تولىعىمەن ءساۋىر ايىندا اياقتالدى. سونىڭ ىشىندە العاشقى ساتىسى 3 ساۋىردە, ەكىنشى ساتىسى بويىنشا جۇمىستار 180 كۇن, ياعني تولىق 6 اي بولىپ 17 ساۋىردە مارەسىنە جەتتى. ءبىز قورىتىندىلاردى جاڭا عانا الىپ وتىرمىز. رەتسەنزەنتتەر ارالىق قورىتىندىنى المايدى, 180 كۇن وتكەننەن كەيىنگى سىناما ناتيجەلەرىن عانا قابىلدايدى. شىنى كەرەك, ۆاكتسينانى كلينيكالىق سىناقتان وتكىزۋدىڭ ارالىق قورىتىندىلارىن Web of science دەرەكقورىنداعى يمپاكت فاكتورى جوعارى عىلىمي جۋرنالعا وتكىزىپ قويعانبىز. سول ساتتە ءبىز ولارعا 1, 2-ساتى­سىنىڭ تولىق قورىتىندىلارىن كەيىن تاپسىرۋعا ۋادە ەتتىك. قازىر جول­داعان جۇمىسىمىز تەكسەرىس پەن وڭدەۋ­دەن ءوتتى. ەندى سول تاپسىرىلعان قورى­تىندىلار ماقالاعا ەنگىزىلىپ, عىلىمي ەڭبەكتىڭ بەلگىلەنگەن تالاپتارىمەن جازىلىپ, قوسىمشا جىبەرىلەدى. رەيتينگى جوعارى جۋرنالدا ماقالا جاريالاۋدىڭ قالاي ەكەنىنەن حاباردار شىعارسىز؟!

– ءيا, كەيدە جىلداعان ۋاقىت كەتەدى. دەگەنمەن رەتسەنزەنتتەردەن قانداي دا ءبىر تۇزەتۋلەر مەن ەسكەرتپەلەر كەلەتىن ۋاقىت بولدى عوي. جۇمىستىڭ ءجۇرىپ جاتقانىن وسىدان بىلمەيمىز بە؟

– ءدال سولاي. جۇمىس ءجۇرىپ جاتىر. ءبىز الەمدىك دەڭگەيدەگى رەتسەنزەنتتەردەن العاشقى پىكىردى الىپ, ولارمەن تىعىز بايلانىس ورناتىپ وتىرمىز. ماقالامىز امەريكاداعى كلينيكالىق زەرتتەۋلەردى باسىپ شىعاراتىن ارنايى جۋرنالعا تاپسىرىلدى. ونى حالىقارالىق دارەجەسى جوعارى مەديتسينا عالىمدارى قاراپ جاتىر. ولارعا دا وڭاي ەمەس. ءاربىر تۇ­سىن ءجىتى قاداعالاپ, وقىپ, وي ەلەگىنەن وتكى­زىپ, تەكسەرۋىنە تۋرا كەلەدى. كەيبىر سۇراق­تارى, پىكىرى, ەسكەرتپەسى وتە ورىن­دى, سونىڭ ناتيجەسىندە اقپارات تولىق­تىرىلىپ, ءبىز بايقاماي كەتكەن ماڭىزدى جەرلەرى تىڭ دەرەكتەرمەن بايىتىلدى. قازىر ەكى تاراپ اراسىندا قارقىندى سۇراق-جاۋاپ پروتسەسى جۇرۋدە. ارينە, مۇنىڭ ءبارى ۇزاق ۋاقىتتى قاجەت ەتەدى, عىلىمي ماقالانىڭ جاريالانۋى سول سەبەپتى كەشەۋىلدەپ جاتىر.

– ال دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساق­تاۋ ۇيىمى (ددۇ) نەگە وندىرىسكە ۇسى­نىم بەرىپ وتىر. كلينيكالىق سى­ناق­تىڭ 3-كەزەڭى ءالى اياقتالعان جوق قوي.

– QazVac قانا ەمەس, الەمدە قازىر قول­دانىسقا ەنگىزىلىپ ۇلگەرگەن ۆاك­تسي­نا­نىڭ ءبارى دە كلينيكالىق سىناقتىڭ 3-كە­زەڭىنەن ءالى تولىق وتكەن جوق. بىراق ءار مەملەكەتتىڭ بەرگەن ۋاقىتشا تىركەۋى نە­گىزىندە بىرنەشەۋىنە وندىرىسكە رۇقسات بە­رىلدى. ويتكەنى تەك ۆاكتسينالاۋ عانا پان­دە­ميانىڭ الدىن الادى. قاۋىپ-قاتەرگە قا­­راي كلينيكالىق كەزەڭنىڭ 2-ساتىسىنان ءسا­ت­تى وتكەن ۆاكتسينالاردى ەگۋگە ۇسىنىم بە­­رى­لىپ وتىر. بىزگە دە 3-ساتىسىنىڭ 50%-ى­ اياق­تالعاننان كەيىن ۇسىنىم بەرىلدى.

– ەلىمىزدە العاش رەت مايمىلعا وسى ۆاكتسينانى ازىرلەۋ بارىسىندا سىناق جۇرگىزدىڭىزدەر. قالاي بولدى؟

– وسىدان بىرنەشە جىل بۇرىن قازاق­ستان دۇنيە جۇزىندەگى 6-مەملەكەت بولىپ پاندەميالى تۇماۋعا قارسى ۆاكتسينا شىعاردى. و كەزدە ءالى پاندەميا جاريا­لانباعان ەدى, شەكارالار اشىق بولدى. سون­دىق­تان ءبىز تۇماۋ ۆاكتسيناسىنىڭ سوڭعى زەرتتەۋلەرىن ددۇ-نىڭ سەرتيفيكاتتاۋىنان وتكەن بەلگياداعى زەرتحانادا جۇرگىزدىك. مايمىلدارعا كلينيكاعا دەيىنگى, ادامدارعا كلينيكالىق سىناقتى سول اتالعان ەلدە وتكىزدىك. سونىڭ ناتي­جەسىن­دە تۇماۋعا قارسى ازىرلەگەن ۆاكتسي­نا­مىز ددۇ-نىڭ تىزىمىنە ەندى. ال كوروناۆيرۋس كەزىندە مۇنداي مۇمكىندىك بولعان جوق. جان-جاقتىڭ ءبارى جابىلدى. مايمىل تۇگىلى ادامدى وتكىزبەيتىن جاعدايدا جانە وتاندىق زەرتحانادا مايمىلعا سىناق جۇرگىزگەن تاجىريبەمىز بولماعاندا بۇل زەرتتەۋدىڭ قانشالىقتى كۇش-جىگەردى قاجەت ەتكەنىن بىلۋگە بولادى. ءبىز كوروناۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينا­مىزدى ازىرلەۋ بارىسىنداعى زەرتتەۋگە كەرەك مايمىلدى سوچيدەگى مەديتسينالىق پريماتولوگيا عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتىنان تاپتىق. الايدا ونى الدىرۋعا كوپ كۇش جۇمسالدى. رەسەي جانۋارلاردى شەكارادان وتكىزۋگە زاڭمەن تىيىم سالعان. ونىڭ ۇستىنە اتالعان مايمىلدار وزدەرىنىڭ زەرتتەۋىنە كەرەك ەكەنى ايتىلدى. سول كەزدە ءبىزدىڭ ۇكىمەت رەسەيدىڭ ۇكىمەتىنە شىعىپ, 7 مايمىلدى بىزگە ساتۋىن سۇراپ, رەسەي اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى وعان ارنايى قاۋلى شىعا­رىپ, شەكارادان وتكىزىلدى. ۇكىمەت ەل ازامات­تارىنىڭ ءومىر قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن وسىنداي تاۋەكەلگە باردى. ۆاكتسينا ازىر­لەۋ بارىسىندا ءبىز مەملەكەتتىڭ زور قول­داۋىن سەزىنىپ وتىرمىز.

– بقپعزي – كوروناۆيرۋسقا قارسى بىردەن 5 ءتۇرلى ۆاكتسينانى ازىرلەپ جات­قان الەمدەگى جالعىز مەكەمە. سو­نىڭ ىشىندە ءتىرى ۆاكتسينا دا بار. بۇل ۆاك­تسينالاردىڭ ىشىندەگى ەڭ قاۋىپسىزى سانالادى. سوعان ساي ونىڭ دايىندالۋ تەحنو­لوگياسى دا كۇردەلى. وتاندىق ءتىرى ۆاكتسينا قازىر قاي كەزەڭدە؟

– راس, شىن مانىندە بەلگىلى ءبىر ۆيرۋس­قا قارسى ەڭ جوعارى يممۋنيتەتتى قالىپ­تاستىراتىنى – ءتىرى ۆاكتسينا. بىراق ۆاك­تسينولوگيا تاريحىندا ءتىرى ۆاكتسينا ساۋساقپەن سانارلىق قانا. نەگە؟ ويت­كەنى ۆاكتسينانىڭ بۇل ءتۇرىن شىعارۋعا تاباندىلىق پەن ۋاقىت كەرەك. ءتىرى ۆاكتسينا ۆيرۋستىڭ قۋاتىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن جويىپ, ابدەن السىرەگەن كەزدە الىنادى. ءارى ونىڭ كۇشىن مۇلدەم جويىپ الۋعا دا بولمايدى. ۆيرۋسولوگيانىڭ تىلىمەن ايتقاندا, ءتىرى ۆاكتسينا 250 پاسساجدان (باكتەريانى ءبىر جانۋاردان ەكىنشىسىنە ەگۋ ارقىلى ۆيرۋستىڭ تارالۋ كۇشىن باياۋ­لاتۋ نەمەسە مۇلدە جويۋ پروتسەسى) وتكەن ۆيرۋستان ازىرلەنۋى ءتيىس. ال ءبىز 1 جىلدا 100 پاسساجدان عانا وتكىزە الامىز. دەمەك بىزگە تاعى 1 نەمەسە 1,5 جىل كەرەك. ەگەر ءبىز ەڭ ءالسىز ۆيرۋستان وسى ۆاكتسينانى ازىرلەسەك, بۇل الەمدە باعا جەتپەس ونەرتابىس بولار ەدى. سەبەبى ددۇ-نىڭ تىركەۋىنەن وتكەن COVID-19-عا قارسى ۆاكتسينالاردى قاراساڭىز, بىردە-ءبىر ءتىرى ۆاكتسينانى تاپپايسىز. ءدال قازىرگى ۋاقىتتا الەمدە كوروناۆيرۋستىڭ ەڭ ءتيىمدى ءارى ەڭ كۇردەلى ءتىرى ۆاكتسيناسىن ازىرلەپ جاتقان بىزدەن باسقا بىردە-ءبىر ەل جوق. ءبىز سوعان تاۋەكەل ەتتىك.

– QazVac-تى كلينيكالىق سى­ناق­تان وتكىزۋدە ۆاكتسينامەن قاتار كەي­بىر ەرىكتىلەرگە پلاتسەبو, ياعني دارى­لىك قا­سيە­تى جوق پرەپارات تا سالىنعان. نەگە؟

– ءبىز زەرتتەۋلەردى GCP (Good Clinical Practice – ءتيىستى كلينيكالىق پراكتيكا) حالىق­ارالىق ستاندارتى بويىنشا جۇرگىزەمىز. سول GCP تالاپتارىنا, سونداي-اق ددۇ-نىڭ ۇسىنىمدارىنا سايكەس ۆاكتسيناعا, ياعني ادام دەنساۋلى­عىنا قاتىستى مەديتسينالىق زەرتتەۋلەر جاسىرىن جۇرگىزىلۋگە ءتيىس. ەرىكتىلەردىڭ ءبىر توبى جاي عانا فيزراستۆوردى, ال ەكىن­شى توبى سىناقتان وتكىزىلىپ جاتقان ۆاكتسي­نانى الادى. جانە سول ەرىكتىلەردىڭ ەشبىرى قايسىسىن العانىن بىلمەۋى كەرەك. قازىرگى تاڭدا دايىندالىپ جاتقان بارلىق ۆاكتسينا وسى ادىسپەن زەرتتەلەدى. بۇل – بارىنە ورتاق تالاپ.

– QazVac-تى كلينيكالىق سى­ناقتان وتكىزۋگە قاتىسقان ادام­دار­دىڭ اراسىندا ەرەكشە توپتاعىلار بول­­­دى ما؟ ۆاكتسينا ولارعا قالاي اسەر ەتتى؟

– كلينيكالىق سىناقتىڭ ءبىرىنشى كەزە­ڭىندە قاۋىپسىزدىكتى باقىلادىق, سوندا ءبىز وعان تولىعىمەن دەنى ساۋ ەرىكتىلەردى عانا تاڭداپ الدىق. ال ەكىنشى كەزەڭگە كەلگەندە تەك ۆاكتسينالاۋعا بولمايتىن توپتارعا ەكتىك. سوڭعى ءۇشىنشى كەزە­ڭىندە ەشقانداي دا شەكتەۋ بولمادى, دالا­دان كىم كەلدى, سونىڭ ءبارىن ەرىكتى رەتىندە قابىلدادىق. ونىڭ ىشىندە اقتق (ۆيچ) ينفەكتسياسىن جۇقتىرعان 3 ادام بار. ولارعا ۆاكتسينا سالدىرۋعا بولمايتىنىن ايتساق تا, تىرەسىپ تۇرىپ الدى. جانە ءبىر قىزىق جايت, 10 جىلداي بالا كوتەرە الماي جۇرگەن ايەلدەر ۆاكتسينادان كەيىن جۇكتى بولدى.

– كەلەسى سۇراعىما ءوزىڭىز جاۋاپ بەرىپ قويدىڭىز عوي. سەبەبى وقىر­ماندار ۆاكتسينا جونىندە جازىپ جۇر­گەن­دىكتەن, «ەكپە سالدىرۋ بەدەۋلىك پەن بەلسىزدىككە الىپ كەلەدى» دەگەن قاۋە­سەتتىڭ وتىرىك-راسىن انىقتاپ بەرۋدى سۇراعان ەدى.

– جامبىل وبلىسى دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى اسەت قاليەۆ مىرزادان سۇراساڭىزدار, ناقتى ايتىپ بەرەدى. بىزگە بەلگىلى اقپارات بويىنشا ەرىكتىنىڭ ءبىرى – 43 جاستاعى ايەل. ول بىزگە كەلىپ جىلاپ, 20 جىل بويى بالا كوتەرە الماي ءجۇرىپ جۇكتى بولعانىن ايتىپ, العىسىن جاۋدىردى (سۇحباتتان سوڭ اسەت قاليەۆكە حابارلاستىق, ول ءبىر ەمەس, ءدال سونداي تاعى ەكى ايەلدىڭ QazVac ۆاكتسيناسىنىڭ ەكى كومپونەنتىن تولىق العاننان كەيىن بالا كوتەرگەنىن راستادى – ا.ش.).

– تاماشا!

– بىراق بۇل سىزگە تاماشا. ويتكەنى ءبىز ول ايەلدى كلينيكالىق سىناقتان وتكىزۋشى ەرىكتىلەردىڭ قاتارىنان شىعاردىق. ونىڭ ورنىنا باسقا ادامدى قاراستىرىپ, الدىق. ەكى جۇمىس بولدى. ەكپەنى كۇتىپ وتىرعان قانشاما ادام بار عوي, زەرتتەۋدى باياۋلاتتى. دەگەنمەن ۆاكتسينانىڭ قاۋىپسىزدىگىن دالەلدەگەن فاكت تا بولدى.

– QazVac-تى قاۋىپسىز ۆاكتسي­نا­لار­دىڭ قاتارىنا جاتقىزامىز. ءوزىڭىز دە سوعان قاتىستى ءبىر فاكتىنى ايت­تى­ڭىز. بىراق وسى ۆاكتسينا نەسىمەن قاۋىپ­سىز؟

– ۆاكتسينانىڭ قاۋىپسىزدىگى ونىڭ تەحنولوگياسىنا تىكەلەي بايلانىس­تى. يناكتيۆتەلگەن ۆاكتسينا تولىق ءبۇ­تىن ۆيرۋستان تۇرادى. ءبۇتىن ۆيرۋس اقۋىز­داردىڭ تولىق جيىنتىعىنان قۇرالعان. اقۋىزدار سپەكترى نەعۇرلىم تولىق بولسا, يممۋندىق جاۋاپ سوعۇرلىم جوعارى بولادى. QazVac يناكتيۆتەلگەن ۆاكتسيناسى تەحنولوگياسىنىڭ قاۋىپسىزدىگى 60 جىلدان بەرى دالەلدەنگەن. يناكتيۆتەلگەن ۆاكتسينانى سوڭعى 60 جىلدان بەرى تۋعان بارلىق ادام دۇنيەگە كەلگەننەن كەيىنگى ءۇشىنشى كۇنى الدى. ويتكەنى بالالارعا ارنالعان ۆاكتسينالاردىڭ دەرلىگى وسى تەحنولوگيا­مەن ازىرلەنگەن. QazVac يناكتيۆتەلگەن ۆاكتسيناسىندا دا ۆيرۋس قانا جاڭا, ال قالعانىنىڭ ءبارى – (تەحنولوگيا, جاسالۋى, سىناقتان وتكىزىلۋى) قانشا جىلدىق تاريحى بار, ۋاقىتپەن سىنالعان ەسكى جول.

– كوروناۆيرۋس مۋتاتسياعا نەگە ءجيى ۇشى­رايدى؟ مۇندايدا ۆاكتسينا قورعاي الا ما؟

– كوروناۆيرۋس – دنك ەمەس, رنك ۆيرۋسى. دنك ەكى تارماقتان تۇرادى. ونىڭ بىرەۋىن باقىلاۋعا بولادى, ەكىن­شىسى وزگەرگەندە ونى جىلدام قالپىنا كەلتىرەدى. ال كوروناۆيرۋس ءبىر عانا تارماق, تىزبەكتەن قۇرالعان. سوندىقتان ونى ەشكىم باقىلاپ, قايتا قالپىنا كەلتىرە المايدى. سول سەبەپتى ءبىز كورونا­ۆيرۋسقا تۇماۋ سياقتى ەگۋدى جۇرگىزەتىن شىعارمىز. دەمەك, مۇندا ءبىر ۆاكتسيناعا قاتىپ قالۋدىڭ قاجەتى جوق, ءبىر جىلى وتاندىق, كەلەسى جىلى باسقا شەتەلدىك ەكپەنىڭ ءتۇرىن تاڭداۋعا مۇمكىندىك بار. ماسەلەن, ادامدار تۇماۋعا جىل سا­يىن ەكپە الادى, سول سەكىلدى ساقتانعان جان كوروناۆيرۋس ۆاكتسيناسىن جىلىنا ءبىر رەت سالدىرا الادى. بىراق بۇدان بۇرىن ادام ءوزىنىڭ يممۋندىق مارتەبەسىن انىق­تاپ الۋى كەرەك. ەگەر اتالعان ۆيرۋسقا يممۋنيتەتى جوعارى بولىپ تۇرسا, قاجەت ەمەس. يممۋندىق مارتەبەنى يممۋندى-فەر­مەنتتى سىناما ارقىلى انىقتاۋعا بولادى.

– QazVac كوروناۆيرۋستىڭ جاڭا شتام­­دارىنا قانشالىقتى قارسى تۇ­را­ الادى؟

– افريكالىق, امەريكالىق, بريتان­دىق دەپ جۇرگەندەردىڭ ءبارى دە جاڭا شتامم ەمەس. كوبى (بەلگىلى ءبىر جاعداي تۇرعى­سىنان) ىڭعايلى بولعاندىقتان سولاي ايتاتىن شىعار. شىن مانىندە بۇل – سول شتامم. راس, ءبىر-ەكى بولىگى وزگەرىسكە ۇشىراعان ۆيرۋس. الايدا عىلىمدا مۇنى جاڭا شتامعا جاتقىزبايدى. سوندىقتان قازىر ازىرلەنىپ جاتقان ۆاكتسينالاردىڭ ءبارى (QazVac تا) كوروناۆيرۋستىڭ ءوڭىن وزگەرتكەن تۇرلەرىنە قارسى تۇرا الادى.

– QazVac نەلىكتەن سپۋتنيك-V ۆاك­تسينا­سىنان كەش شىعارىلدى؟

– رەسەيدە كوروناۆيرۋس جۇقتىر­عان ناۋقاستار 2020 جىلدىڭ قاڭتار ايىن­دا تىركەلدى. ال قازاقستاندا بۇل جاعداي ناۋ­رىز ايىندا ورىن الدى. بىزگە العاشقى پاتولوگيالىق ماتەريال بىلتىرعى ناۋ­رىزدىڭ 23-ىندە عانا جەتكىزىلدى. ءبىز سول سە­بەپتى 2,5 ايعا كەشىگىپ كەلە جاتىرمىز. دەگەنمەن كەشىگۋىمىز كەيبىرەۋلەر وي­لاعانداي عالىمداردىڭ الەۋەتىنە بايلانىستى بولعان جوق. ءبىزدىڭ يناكتيۆتەلگەن ۆاكتسينانى ازىرلەۋگە ۆيرۋستىڭ ءوزى كەرەك, ال ونى شىنايى جۇقتىرعان ناۋقاستاردان عانا الا الامىز.

– جاقسى, ەندى ينستيتۋت عالىم­دا­رى­نا كەلەيىكشى. جاقىندا ولاردىڭ جا­لا­­قىسى 350 مىڭ تەڭگەگە دەيىن وسى­رى­­­­لە­­تىنى ايتىلدى. الايدا كۇنىن تۇنگە جال­­­عاپ, دەمالىس, مەرەكە دەگەندى ۇمى­تىپ ەلى­­مىزدىڭ قاۋىپسىزدىگى جولىندا ەڭ­­­­­بەك ەتىپ جاتقان عالىمدارعا بۇل از ەمەس پە؟

– وسىنىڭ وزىنە عالىمداردىڭ قالاي قۋانعانىن كورسەڭىز. ءسىز سەنەسىز بە, سونداي ۇلتتىڭ, حالىقتىڭ قاۋىپسىزدىگى ءۇشىن قىزمەت قىلىپ جۇرگەن بىرقاتار جاندار 85 مىڭ تەڭگە جالاقىعا جۇمىس ىستەپ ءجۇرىپتى. مەن العاش ينستيتۋتقا بارعان كەزدە وسىنداي ەڭبەكاقى الىپ جۇرگەن عالىم­داردىڭ كوزىنە قاراۋعا ۇيالدىم. 47-53 جىل جۇمىس ىستەپ كەۋدەسىنە بىر­دە-ءبىر مەدال تاقپاعان ەكى ۇلكەن عىلىمي قىزمەتكەر ءۇشىن پرەمەر-مينيستر­گە ارنايى كىرىپ, ەڭبەگىنىڭ ەلەنۋىن سۇرا­دىم. سول عالىمدارىمىزدان جوعارى اتاق­تى الىپ, وردەندى كەۋدەسىنە تاققان ادام­داردىڭ ەلگە قانداي ەڭبەك سىڭىرگەنىن ايتايىن با؟

– ايتىڭىز...

– اناۋ جەردە, مىناۋ مەكەمەدە جۇمىس ىستەگەنى ءۇشىن بەرىلگەن. ءبىتتى! سول عانا. ال ەكى عالىمىمىز قۇس تۇماۋى, شوشقا تۇماۋى, پاندەميالى تۇماۋ, تۇيە شەشەگىنە قارسى قانشاما ۆاكتسينا ازىرلەۋگە قاتىسقان. ەكەۋىنىڭ ەل ەكونوميكاسىنا اكەلگەن تابىسى – ميللياردتار. ينستيتۋتتا ءدال سول ەكى عالىمداي قىزمەتكەر قانشاما؟! ءبىزدىڭ عالىمدار 2020 جىلى تۇيەلەر وباسىنىڭ, قۇس تۇماۋىنىڭ كارانتينىن جاپتى. جانە وسى كوروناۆيرۋسقا قارسى ۆاكتسينا دايىن­داۋمەن اينالىستى. ءبىر عانا كىشكەنتاي ينستيتۋتتىڭ 56 عالىمى. سول زەرتتەۋشىلەرىمىزدىڭ ءاربىرى – الەمدىك دەڭگەيدەگى كەز كەلگەن ارىپتەسىمەن يىق تىرەس­تىرىپ جۇمىس ىستەي الاتىن زور الەۋەت­كە يە. قانداي ەلگە بارسا دا ولاردى مۇنداي تاجىريبەسىمەن, كاسىبيلىگىمەن كوككە كوتەرەدى. شەتەلدە بىزدەگىدەن 10 ەسە جوعارى جالاقى الادى. بىراق ولار ءوز كوزىڭىزبەن كورگەندەي, ءححى عاسىردا ىشىندە اجەتحاناسى جوق بىرقاتار زەرتحانادا جۇمىس ىستەپ وتىر. سونىڭ ءبارى نە ءۇشىن؟ ويتكەنى ولار مۇندا ءوز وتانىنا قىز­مەت ەتىپ ءجۇر. بۇل عالىمداردى الا­قانعا سالىپ قۇرمەتتەۋ كەرەك قوي.

– العاش وتاندىق عالىمداردىڭ ۆاك­تسينا ازىرلەپ جاتقانىن جازعا­نى­مىز­­دا, ساۋاتتى ادامداردىڭ ىشىندە جاي سەنىم­سىزدىك تانىتپاي, «ىدىس شى­عارا الماي ءجۇرىپ ۆاك­تسينا جاساماق» دەپ كەكەتىپ, مىسقىل­داعاندار بولدى. ال جاقىندا نورۆە­گيا QazVac-تىڭ ەرەك­­شەلىگىن تالقى­لاپ جاتىر. نەگە؟

– ويتكەنى «قولدا باردا التىننىڭ قادىرى جوق». قازىر, مىسالى, ءۇندىستان حالقى ۆيرۋستان قاتتى زارداپ شەگىپ جاتىر. ولار سەكىلدى قانشاما ەل, حا­لىق ۆاكتسيناعا زار بولىپ وتىر. ال ءبىز مويىن­داعىمىز كەلمەيدى, باردى باعالامايمىز. QazVac شىققاندا ازەربايجان جۇرتى دالاعا شىعىپ, فۋتبولدا جانكۇيەرى گول سوققانداي قۋانىپ, ايعايلاعان. ال بىزدە شە؟ عالىمداردى جەردەن الىپ, جەرگە سال­عان ساتتەرى بولدى. بۇل نە؟ قازاقتىڭ ءونى­مى ءۇشىن قۋانا المايمىز دەگەن ءسوز ەمەس پە؟

– سەبەبى سەنبەيدى عوي...

– سەنبەيدى, ويتكەنى بويدا قۇلدىق مىنەز قالىپ قويعان. «وزىمدىكى – جامان, وزگەنىكى – جاقسى» دەگەن ۇعىم قۇلدىق سانادا قالىپتاسادى. مەن سولاي تۇسىنەمىن. وڭتۇستىك كورەيادا تاعىلىمدامادان ءوتتىم. وندا بىردە-ءبىر جاپوندىق كولىك جوق. بىراق جاپونيا وڭتۇستىك كورەيانىڭ ىرگەسىندە تۇر. وزىڭدىكى بولماي, امالسىزدان الساڭ, اڭگىمە بولەك. ال باردى باعالاماۋ, وزىنىكى بولا تۇرا وزگەنىكىن ارتىق كورۋ – قۇلدىق پسيحولوگيانىڭ ءبىر كورىنىسى.

اڭگىمەلەسكەن

ايدانا شوتبايقىزى,

«Egemen Qazaqstan»