ايتسا-ايتقانداي-اق, بۇگىنگى تاڭدا عىلىمعا نەگىزدەلگەن اگروتەحنيكالىق جەتىستىكتەردىڭ ارقاسىندا الەمنىڭ وزا دامىعان ەلدەرىندەگى فەرمەرلەردىڭ 2 پايىزى عانا جاھاندىق ازىق-ت ۇلىك قورىنىڭ تەڭ جارتىسىن وندىرەتىنى بەلگىلى. سونداي-اق ءبىرىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ الدىندا بريتاندىقتاردىڭ ءبىر اكر (4047 شارشى مەتر) جەردەن وندىرەتىن بيداي ءونىمى ۇندىستاندىقتارمەن سالىستىرعاندا ەكى جارىم ەسە ارتىق بولسا, 1968 جىلى بۇل ايىرماشىلىق بەس ەسەگە ارتقان. سول سياقتى, 1968 جىلى مىسىرلىق ءبىر شارۋا جالعىز نەمەسە ءبىر جارىم وتباسىن عانا اسىراي العان بولسا, جاڭا زەلانديانىڭ ءبىر فەرمەرى 40 شاقتى وتباسىن اسىراۋعا قاۋقارلى بولعان. ەڭ تاڭعالارلىعى سول, ءدال سول كەزدە ادەتتە بيداي مەن كۇرىشتى ەڭ كوپ وندىرەتىن رەسەي مەن ءۇندىستان جانە قىتاي الگى ونىمدەردى اقش پەن كانادادان ساتىپ الا باستاعان. سوسىن دامىعان ەلدەر مەن دامۋشى ەلدەردىڭ اراسىنداعى بۇل سياقتى ايىرماشىلىقتار جىلدار وتكەن سايىن ۇلعايا تۇسكەن. سوندىقتان دا بولار, بۇگىنگى تاڭدا جەر بەتىندەگى حالىقتىڭ تەڭ جارتىسىنا جۋىعى الەمدىك ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىنىڭ جەتىدەن التىسىن تۇتىنسا, ەكىنشى جارتىسى الگىلەردەن ارتىلعان ءبىر بولىگىمەن عانا كۇن كورەدى ەكەن.
جانە ءبىر مىسال. جان باسىنا شاققاندا, 1980 جىلداردىڭ سوڭىندا امەريكا قۇراما شتاتتارى ەلەكتر ەنەرگياسىن ءۇندىستاننان 40 ەسە, قىتايدان 23 ەسە كوپ وندىرسە, شۆەيتساريادان 1,3 ەسە عانا ارتىق ءوندىرىپتى. 1952-1972 جىلدار ارالىعىندا ازيا ەلدەرى اۋىل شارۋاشىلىعىن ەداۋىر جولعا قويىپ العاندىقتان, ازىق-ت ۇلىك ونىمدەرىن ەۋروپادان عانا ەمەس, سولتۇستىك امەريكا ەلدەرىنەن دە ارتىق وندىرەتىن دارەجەگە جەتىپتى. ءدال وسىنداي ايىرماشىلىق بولات ءوندىرۋشى ەلدەردىڭ اراسىندا دا بايقالادى. ماسەلەن, و باستا كوشباسشى بولات بالقىتۋشى مەملەكەتتەر اقش, گەرمانيا جانە ۇلىبريتانيا بولسا, بۇگىنگى تاڭدا پولشا اتالعان ءونىمدى وسىدان ءبىر عاسىر بۇرىنعى اقش-تان دا كوبىرەك وندىرەدى. ونى بىلاي قويعاندا, 2010 جىلى تايۆان جان باسىنا شاققاندا بولات وندىرۋدەن ءۇندىستان مەن وڭتۇستىك كورەيانى باسىپ وزىپ كەتكەن.
بۇگىنگى تاڭدا زاماناۋي ەكونوميكالىق ءوسىم, اسىرەسە ەلەكترونيكا, پلاستماسسا جانە جاسىل ەنەرگەتيكا سالالارىندا ۇلكەن باسىمدىققا يە بولۋدا. ال حIX عاسىردا الەمدىك يندۋستريانىڭ باستى قۋات كوزى بۋ مەن اعاش وتىنى بولسا, 1939 جىلدان باستاپ جاھاندىق يندۋستريا گيدرو-ەلەكتر ستانسالارى مەن مۇناي-گاز ترۋبينالارى وندىرەتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنا يەك ارتا باستاعان. سونداي-اق 1942 جىلدان باستاپ اتوم ەلەكتر ستانسالارى الدىمەن اقش پەن كانادادا, سودان سوڭ ەۋروپا مەن ازياداعى وزگە ەلدەردە دە قولدانىسقا ەنە باستاعان. ىشتەن جاناتىن قوزعالتقىشتىڭ كۇشىمەن جۇرەتىن العاشقى اۆتوموبيل 1885 جىلى پايدا بولعانىمەن, اۆتوموبيل ءوندىرىسىنىڭ ناعىز تاريحى 1907 جىلى امەريكالىق دارابوز كاسىپكەر گەنري فورد ىسكە قوسقان اۆتوموبيل زاۋىتىنان باستالعانى انىق. سەبەبى 1980 جىلعا قاراي, گەنري فوردتىڭ ءىرى 8 زاۋىتى الەمدەگى ءاربىر ءتورت ءاۆتوموبيلدىڭ ۇشەۋىن ءوندىرىپتى. ال 1915 جىلدان باستاپ گەنري فوردتىڭ زاۋىتتارى ءار جىل سايىن قۇنى 300 دوللار تۇراتىن ءبىر ميلليون ارزان اۆتوكولىگىن نارىققا شىعارا باستاپتى. اۆتوموبيل ءوندىرىسىنىڭ الەمدەگى قارقىندى ديناميكاسى ەندىگى جەردە ەكونوميكانىڭ وزگە سەكتورلارىنىڭ دامۋىنا دا تىكەلەي سەرپىن بەرگەنى بايقالادى. مىسالى, وسىدان ءبىراز جىل بۇرىن عانا الەم يندۋسترياسىندا قولدانىسقا ەنگەن كۇللى روبوتتاردىڭ تەڭ جارتىسى اۆتوموبيل وندىرىسىندە عانا پايدالانىلسا, ءبىر شيرەگى سول زاۋىتتاردان شىعاتىن دايار كولىكتەردى ءتۇرلى تۇسكە بوياۋ ءۇشىن قولدانىلعان. دەمەك, اۆتوموبيل زاۋىتتارىنداعى بۇرىن ادام قولىمەن ىستەلەتىن جۇمىس اتاۋلىنىڭ 75 پايىزى سول كەزدەن باستاپ تولىقتاي روبوتتاندىرىلعان. ىشتەن جاناتىن قوزعالتقىشتىڭ كۇشىمەن جۇرەتىن اۆتوموبيل ءوندىرىسىنىڭ كۇللى الەمدە جاپپاي قارقىن الۋى ەندىگى جەردە مۇناي ونىمدەرىنە دەگەن سۇرانىستى بىردەن شارىقتاتىپ جىبەرگەن جانە بۇل ۇدەرىس ءوز كەزەگىندە مەملەكەتتەردى اۆتوموبيل جولدارىن سالۋعا يتەرمەلەي باستاعان. سونىمەن قاتار اۆتوموبيل زاۋىتتارىنداعى ەڭبەك ونىمدىلىگىنىڭ كۇرت وسۋىنە ەكپىن بەرگەن زاماناۋي عىلىمي-تەحنولوگيالىق وزگەرىستەر ادامزات وركەنيەتىندە بۇرىن-سوڭدى بولماعان جانە ءبىر جاڭا سالانىڭ, اتاپ ايتقاندا, اقپارات-كوممۋنيكاتسيالىق تەحنولوگيالاردىڭ دامۋىنا زور سەرپىن بەرىپ, اسىرەسە ميكروچيپتەر مەن ميكروپروتسەسسورلارعا, سونداي-اق زاماناۋي كومپيۋتەرلەرگە دەگەن سۇرانىستى كۇللى الەمدە ۇدەتىپ جىبەرگەن. سونىڭ ناتيجەسىندە بۇگىنگى تاڭدا تەك وزا دامىعان ەلدەر عانا ەمەس, دامۋشى ەلدەردىڭ كەز كەلگەن ازاماتى دا عىلىمسىز دامۋ جوق ەكەنىن تۇبەگەيلى مويىنداپ, ءوز ەلدەرىنىڭ ەكونوميكاسىنداعى كۇللى جەتىستىكتەردىڭ, ونىڭ ىشىندە, اسىرەسە ەڭبەك ونىمدىلىگىن ەسەلەپ ارتتىرعان بىردەن-ءبىر قوزعاۋشى كۇشتىڭ قولدانبالى عىلىم مەن زاماناۋي تەحنولوگيالار ەكەنىن تەرەڭ سەزىنىپ وتىرعانىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى.
XVIII جانە XIX عاسىرلاردا عىلىم الەمىندە حيميكتەر مەن بيولوگ-عالىمداردىڭ ۇلەسى باسىم بولسا, XX عاسىردىڭ عىلىم كارتاسىنا سۇبەلى وزگەرىستەر ەنگىزگەن عۇلامالاردىڭ اراسىندا, اسىرەسە فيزيك عالىمداردىڭ ۇلەسى باسىمدىققا يە بولعانى ايقىن بايقالادى. مىسالى, كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىرىنشى بولىپ ەكسپەريمەنتتىك فيزيكا سالاسىن قولعا العان جانە سول سالانىڭ العاشقى پروفەسسورى اتانعان دجەمس ماكسۆەللدىڭ تەوريالىق جۇمىستارى مەن زاماناۋي ەكسپەريمەنتتەرگە نەگىزدەلگەن زەرتتەۋلەرى اسپان الەمىنىڭ دە بىرەگەي تابيعي ءارى وتە جۇيەلى زاڭدارعا باعىناتىنىن تۇپكىلىكتى ايقىنداپ قانا قويماي, اتالعان الەمنىڭ دە ماتەريادان, ياعني اتومداردان تۇراتىنىن قوسا دالەلدەپ, قوعامدىق پىكىردىڭ قالىپتاسۋىنا زور ىقپال ەتكەن بولاتىن.
ەڭ ماڭىزدى فيزيكالىق تەوريالاردىڭ نەگىزىن 1895-1914 جىلدار ارالىعىندا اتاقتى فيزيك-عالىمدار شوعىرى قالاعانى دا كوزگە ۇرىپ تۇر. مىسالى, رەنتگەن ساۋلەلەرىن ۆيلگەلم رەنتگەن (Röntgen) اشسا, cول ساۋلەلەردىڭ راديواكتيۆتى قاسيەتىن نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى بەككەرەل (Becquerel) انىقتاعان, سول سياقتى اتوم ەلەكتروندارىنىڭ سيپاتىن تومسون (Thomson) بەينەلەپ بەرسە, مەندەلەەۆ تابليتساسىنداعى رادي ەلەمەنتىن (radium) ءبىرىنشى بولىپ ەرلى-زايىپتى پەر جانە ماريا كيۋريلەر (Curies) اشقان, سول سياقتى اتومنىڭ پروتون, نەيترون سەكىلدى قۇرىلىمدىق قۇرامىن اتاقتى فيزيك رەزەرفورد (Rutherford) ءدال انىقتاعان.
وسىنداي ۇلى فيزيك-عالىمداردىڭ ىشىندە البەرت ەينشتەيننىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە ەكەنى ەش داۋ تۋدىرمايدى. ويتكەنى ول – بىرنەشە كۇردەلى عىلىمي تەوريالاردىڭ اۆتورى. اتاپ ايتقاندا, البەرت ەينشتەين بولجاعان, بولجاپ قانا قويماي, ناقتى دالەلدەگەن ءارى جەر جۇزىنە جاريا بولعان تەوريالارعا مىنالار جاتادى:
- سالىستىرمالىق تەورياسى. عالىمنىڭ بۇل تەورياسى الەمگە ماسسا مەن ەنەرگيانىڭ ءوزارا بايلانىسىن سيپاتتايتىن E=mc2 فورمۋلاسى ارقىلى بەلگىلى. بۇل تەوريانىڭ ءمانىن ءتۇسىندىرۋ ءۇشىن ەينشتەين مىناداي عانا قاراپايىم مىسال كەلتىرىپتى: «قولىڭىزدى ىستىق پەشتىڭ ۇستىنە ءبىر مينۋتتاي قويىپ كورىڭىز. سىزگە بۇل ءسات شامامەن ءبىر ساعاتتاي بولىپ كورىنۋى مۇمكىن. ال ادەمى قىزبەن ءبىر ساعاتتاي بىرگە بولساڭىز, كەرىسىنشە, بۇل كەزدەسۋ سىزگە شامامەن ءبىر مينۋتتاي عانا بولىپ كورىنۋى ىقتيمال. مىنە, سالىستىرمالىلىق تەورياسى دەگەنىمىز وسى.» [Adam Hart-Davis قۇراستىرعان «Science» («عىلىم») ەنتسيكلوپەدياسىنان, 302-بەت.]
- فوتواسەر جانە جىلۋ سىيىمدىلىعىنىڭ كۆانتتىق تەورياسى;
- بوزە-ەينشتەيننىڭ كۆانتتىق ستاتيستيكاسى;
- تەربەلىستەر تەورياسىنىڭ نەگىزىن قالاعان بروۋندىق قوزعالىستىڭ ستاتيستيكالىق تەورياسى;
- يندۋكتسيالانعان ساۋلەلەنۋ تەورياسى;
- قورشاعان ورتاداعى تەرموديناميكالىق اۋىتقۋلار مەن جارىقتىڭ شاشىراۋ تەورياسى. بۇلاردىڭ قاتارىنا تەوريالىق دەڭگەيدە بولجانعان «كۆانتتىق تەلەپورتاتسيا» قۇبىلىسى, ەينشتەين – دە-حاازدىڭ گيروماگنيتتىك اسەرى, كوسمولوگيالىق تەوريالار جانە بىرىڭعاي ءورىس تەورياسى دا جاتادى. (بۇل ماعلۇماتتار دا جوعارىدا اتالعان عىلىم ەنتسيكلوپەدياسىندا وتە جۇيەلى باياندالعان.)
فيزيكاداعى عىلىمي-يننوۆاتسيالىق جاڭالىقتار البەرت ەينشتەين داۋىرىنەن كەيىن دە جالعاسىن تاپقان. اتاپ ايتقاندا, 1930 جىلدارى اتومنىڭ قۇرامىندا نەيترون مەن ەلەكترون عانا ەمەس, پوزيترون سەكىلدى وزگە بولشەكتەردىڭ دە بار ەكەنى انىقتالعان. سونداي-اق كۆانت ەنەرگياسىنىڭ سىرىن اشقان نەمىستىڭ فيزيك-تەورەتيك عالىمى, نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى ماكس پلانك پەن اتومنىڭ كۆانتتىق-مەحانيكالىق ۇلگىسىنىڭ سىرىن اشقان ەرۆين شرەدينگەردىڭ تەرەڭ زەرتتەۋلەرى ەندىگى جەردە يادرولىق فيزيكا, كۆانتتىق فيزيكا, سونداي-اق كۆانتتىق مەحانيكا سەكىلدى مۇلدە جاڭا عىلىمي باعىتتارعا جول اشقان.
عىلىمداعى ايتۋلى يننوۆاتسيالىق جاڭالىقتاردىڭ تاعى ءبىرى – ميكروسكوپ. بۇل زاماناۋي قۇرال XVII عاسىردا اشىلىپ, جاپپاي قولدانىسقا ەنگەن بولاتىن. سولاي بولعانمەن, بيولوگ-عالىمدار كلەتكالاردىڭ دا اتومدار سەكىلدى قۇرامداس بولشەكتەرگە ءبولىنىپ كەتەتىن قاسيەتىن سول قۇرالدىڭ جەتىلدىرىلگەن ەلەكتروندى نۇسقالارىنىڭ كومەگىمەن تەك XIX عاسىردا عانا انىقتاعان. سونىمەن قاتار XIX عاسىردا بيولوگيا عىلىمى ميكروبيولوگيا, گەنەتيكا, ونىڭ ىشىندە دنك, مولەكۋليارلىق بيولوگيا, گەنەتيكالىق ينجەنەريا, بيوتەحنولوگيا دەپ اتالاتىن مۇلدە جاڭا سالالارمەن تولىققان. ال 1980 جىلداردىڭ اياعىندا ادامزات دنك-نىڭ 95 پايىزىن دەكودتاۋعا باعىتتالعان «Human Genome Project» («ادام گەنومىنىڭ جوباسى») دەپ اتالاتىن بۇكىلالەمدىك باعدارلاما ىسكە اسىرىلا باستاعان. بۇل ىرگەلى جوباعا بەلسەندى كىرىسكەن عالىمدار توبى العا قويعان كۇللى ماقساتتارىنا الدىن الا جوسپارلانعان مەرزىمنەن ەكى جىل بۇرىن قول جەتكىزىپ قانا قويماي, نىساناعا العان مەجەلەرىنەن اسىپ ءتۇسىپ, ادام دنك-سىنىڭ 99,99 پايىزىن رەتكە كەلتىرىپ ۇلگەرىپتى. بۇگىنگى تاڭدا ول عالىمدار وزدەرىنىڭ قول جەتكىزگەن ايتۋلى ناتيجەلەرىن جاقسارتۋدى ودان ءارى جالعاستىرۋدا. مۇنىڭ سىرتىندا كەيىنگى ۋاقىتتا انتروپوگەندىك عىلىمداردىڭ قاتارىنا دنك-گەنەالوگيا دەپ اتالاتىن جاڭا عىلىم ارناسى قوسىلىپ وتىرعانىن ايتۋ پارىز.
XX عاسىردىڭ ورتاسىندا الەم عالىمدارى تەك جەردى عانا ەمەس, اسپان الەمىن, ياعني ماكروالەمدى زەرتتەۋدى دە باتىل قولعا الا باستادى. عىلىم مەن زاماناۋي تەحنولوگيالاردىڭ ارقاسىندا ادام بالاسى جەر سەرىكتەرىن ايعا قوندىرىپ قانا قويماي, تسيفرلى تەحنولوگيالاردى دا قوسا يگەرىپ, ەندى مارستى زەرتتەۋگە دە بەلسەنە تالپىنۋدا.
ادامزات وركەنيەتى نەعۇرلىم العا باسقان سايىن عىلىم مەن تەحنولوگيالار دا سولعۇرلىم جاڭارا بەرەتىنى جانە عىلىمنىڭ قاي سالاسى بولسىن كادىمگى اتوم سەكىلدى شەكسىز بولشەكتەنىپ, سالالانا بەرەتىنى ەش كۇمان تۋدىرمايدى. ەندەشە, وتكەن تاريحي كەزەڭدەردە ءۇش يندۋستريالىق رەۆوليۋتسيانى ارتتا قالدىرعان ادامزات الەمى قازىر ءتورتىنشى عىلىمي-تەحنولوگيالىق بەتبۇرىستىڭ الدىندا تۇر دەۋگە تولىق نەگىز بار. ويتكەنى الداعى ۇلى بەتبۇرىستاردىڭ قوزعاۋشى كۇشى تەك قانا عىلىم ەمەس, سول عىلىمعا يەك ارتقان ينتەرنەت, كومپيۋتەرلىك, اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق, تسيفرلى, سونداي-اق بيوتەحنولوگيالىق جەتىستىكتەردىڭ جيىنتىق سينتەزى بولماق. سوندىقتان دا عىلىمى مەن زاماناۋي تەحنولوگيالارى دامىلسىز دامىپ وتىرعان ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ءۇشىن, ءبىزدىڭ ەلىمىز ولاردان تەك ۇلگى الىپ قانا قويماي, ءال-فارابي مەن اباي سىندى ۇلى بابالارىمىز دارىپتەگەن عىلىمعا جاپپاي ۇمتىلىپ, ەڭ الدىمەن ءوزىنىڭ ءتول عىلىم اكادەمياسىن جاڭا زاماننىڭ تالاپتارىنا ساي قايتا قۇرىپ, تولىققاندى قالپىنا كەلتىرۋدى قولعا الۋى كەرەك قوي دەگەن وي تولعاندىرادى.
ءادىل احمەتوۆ,
قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى,
حالىقارالىق جوعارى مەكتەپ عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى
